I KZP 19/11 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 19 STYCZNIA 2012 R.

I KZP 19/11

Warunkiem istnienia w obrocie prawnym wyroku jako dokumentu

procesowego jest sporządzenie go na piśmie, a następnie publiczne

ogłoszenie.

Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki.

Sędziowie SN: D. Świecki (sprawozdawca), W. Wróbel.

Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Mik.

Sąd Najwyższy w sprawie Janusza J., po rozpoznaniu w Izbie Karnej

na posiedzeniu w dniu 19 stycznia 2012 r. przekazanego na podstawie art.

441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 5

października 2011 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej

wykładni ustawy:

„Czy w sytuacji, gdy doszło do ogłoszenia wyroku pomimo tego, że

wyrok nie został sporządzony na piśmie i podpisany to należy uznać, że

wyrok taki nie wywołuje skutków prawnych (sententia non existens) czy też

należy uznać, że wyrok taki istnieje, ale jest dotknięty wadą stanowiącą

bezwzględną przyczynę uchylenia wyroku (art. 439 § 1 pkt 6 in fine k.p.k.)?”

p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło

się w następującej sytuacji procesowej. Do Sądu Rejonowego w K. wpłynął

akt oskarżenia przeciwko Januszowi J. o popełnienie dwóch przestępstw, tj.

z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 278 § 1 i 5 k.k. i z art. 278 § 1 i 5 k.k. Na

rozprawie w dniu 1 kwietnia 2011 r. zamknięto przewód sądowy i po

wysłuchaniu głosów stron, sąd na podstawie art. 411 § 1 k.p.k. odroczył

wydanie wyroku do dnia 8 kwietnia 2011 r. Na ogłoszenie wyroku stawił się

oskarżony.

Przewodniczący

jednoosobowym),

odczytał

(sprawa

z

była

ekranu

rozpoznana

monitora

w

składzie

komputera

treść

rozstrzygnięcia w oparciu o „przykładowy wyrok” jakim dysponował oraz

podał ustnie jego uzasadnienie. Następnie wywiązała się rozmowa z

oskarżonym, w wyniku której sędzia oznajmił, że sąd wznawia przewód

sądowy i odracza rozprawę do dnia 8 czerwca 2011 r. W dniu 14 czerwca

2011 r. obrońca oskarżonego złożył wniosek o przywrócenie terminu do

złożenia wniosku o sporządzenie na piśmie i doręczenie uzasadnienia

wyroku, który został ogłoszony w dniu 8 kwietnia 2011 r. W związku z tym

wnioskiem wyznaczono posiedzenie w przedmiocie odtworzenia treści

wyroku. Postanowieniem z dnia 16 sierpnia 2011 r. Sąd Rejonowy w K.

stwierdził, że odtworzenie wyroku z dnia 8 kwietnia 2011 r. jest niemożliwe.

W uzasadnieniu podniósł, że do wznowienia przewodu sądowego doszło w

trakcie ogłoszenia wyroku, co w świetle art. 409 k.p.k. było dopuszczalne.

Natomiast ogłaszany wyrok nie przybrał formy wymaganej przepisami art.

412, art. 413 i art. 418 § 1 k.p.k., gdyż nie został sporządzony na piśmie.

Nie mogło więc nastąpić jego zniszczenie ani zaginięcie, a tym samym nie

można go odtworzyć. Postanowienie to zaskarżył obrońca oskarżonego

zarzucając obrazę art. 163 § 1 w zw. z art. 164 k.p.k. W konkluzji wniósł o

jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Rozpatrując to zażalenie Sąd Okręgowy w K. powziął wątpliwość

przedstawioną w pytaniu prawnym.

Prokurator Prokuratury Generalnej złożył wniosek o odmowę podjęcia

uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga kwestia spełnienia

warunków do uznania, że przedstawione Sądowi Najwyższemu pytanie jest

zagadnieniem prawnym wymagającym zasadniczej wykładni ustawy w

rozumieniu art. 441 § 1 k.p.k. W orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w

doktrynie, utrwalony jest pogląd, że przekazanie pytania prawnego jest

możliwe wówczas, gdy w sprawie ujawni się zagadnienie o charakterze

prawnym, a więc stanowiące istotny problem interpretacyjny, a nadto

wymagające zasadniczej wykładni ustawy, czyli dotyczące przepisu

rozbieżnie interpretowanego w praktyce sądowej albo przepisu o

oczywiście

wadliwej

redakcji

lub

niejasno

sformułowanego,

umożliwiającego przeciwstawne interpretacje, a jego wyjaśnienie może

mieć znaczenie prejudycjalne dla kształtowania przyszłego orzecznictwa.

Warunkiem jest również, by wyłoniło się ono podczas rozpoznawania

środka odwoławczego i miało znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w

postępowaniu odwoławczym (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia: 15 grudnia 2005 r., I KZP 44/05, OSNKW 2006, z. 1, poz. 6; 26

stycznia 2007 r., I KZP 33/06, OSNKW 2007, z. 2, poz. 11 i 24 maja 2007

r., I KZP 10/07, OSNKW 2007, z. 6, poz. 47, a także R.A. Stefański,

Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych,

Kraków 2001, s. 254 – 300).

Dokonując oceny spełnienia tych warunków należy stwierdzić, że Sąd

Okręgowy w K. w pytaniu prawnym nie wskazał, jaki konkretnie zwrot

ustawowy wymaga zasadniczej wykładni przy interpretacji przepisów

dotyczących wyrokowania (Rozdział 47 Kodeksu postępowania karnego).

Sformułował natomiast ogólne pytanie, na które zresztą sam odpowiedział

stwierdzając, że „Sąd Okręgowy skłania się ku stanowisku, że wyrok

ogłoszony przez Sąd istnieje, przy czym jeśli ten ogłoszony wyrok dotknięty

jest wadami procesowymi (niesporządzenia wyroku na piśmie, w

konsekwencji – co oczywiste – braku podpisu pod orzeczeniem) to rodzaj i

charakter uchybień procesowych decydują o tym czy zachodzi sytuacja

opisana w art. 438 k.p.k. czy 439 k.p.k.”.

W takiej sytuacji, gdy Sąd odwoławczy posiada własny pogląd na

przedstawione zagadnienie prawne, to zadane pytanie nie zmierza do

wyjaśnienia wątpliwości co do wykładni prawa, a jedynie do uzyskania

swoistej akceptacji Sądu Najwyższego dla własnego stanowiska (por. m.in.

uzasadnienia postanowień SN z dnia: 17 października 1996 r., I KZP 24/96,

OSNKW 1997, z. 1 – 2, poz. 7; 29 czerwca 2010 r., I KZP 6/10, OSNKW

2010, z. 8, poz. 65, a także R.A. Stefański, op. cit., s. 264 – 299 i 352 –

371).

Należy

także

stwierdzić,

że

udzielenie

odpowiedzi

na

tak

sformułowane pytanie nie ma znaczenia dla rozpoznania zażalenia

wniesionego

na

postanowienie

odmawiające

odtworzenia

akt.

W

rozpoznawanej przez Sąd odwoławczy sprawie oczywiste jest, że nie

doszło do „zaginięcia lub zniszczenia” części akt w postaci wyroku, skoro w

aktach sprawy w ogóle nie było takiego orzeczenia.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia

uchwały. Zważywszy jednak na wyjątkowy charakter zaistniałej sytuacji

procesowej, konieczne jest przedstawienie kilku uwag.

W rozpoznawanej sprawie zasadnicze znaczenie miała kwestia

możliwości

zaskarżenia

przez

obrońcę

oskarżonego

rozstrzygnięć

podanych oskarżonemu do wiadomości przez sędziego na rozprawie w

dniu 8 kwietnia 2011 r. Świadczy o tym fakt, że obrońca złożył wniosek o

przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie na piśmie i

doręczenie uzasadnienia wyroku, który, jego zdaniem, zapadł w dniu 8

kwietnia 2011 r. Jednakże z treści art. 425 § 1 in princ. k.p.k. wyraźnie

wynika, że warunkiem skutecznego wniesienia środka odwoławczego jest

wydanie (podkr. SN) orzeczenia. W przepisach Kodeksu postępowania

karnego wskazano, jakie przesłanki muszą zostać spełnione, aby wyrok

został wydany. Przepisy te zamieszczono w Rozdziale 47 zatytułowanym

„Wyrokowanie”, a nadto, jak wskazuje art. 408 in fine k.p.k., także w

Rozdziale 12 zatytułowanym „Narada i głosowanie”. Na ich podstawie

można wyróżnić następujące warunki wydania wyroku: 1) narada; 2)

głosowanie; 3) sporządzenie wyroku na piśmie; 4) podpisanie wyroku; 5)

ogłoszenie wyroku. Nadto na proces wyrokowania składają się jeszcze:

podanie ustnie najważniejszych powodów wyroku oraz pouczenie o prawie,

terminie i sposobie wniesienia środka odwoławczego. Zastrzec przy tym

trzeba, że narada i głosowanie w znaczeniu nadanym w przepisach

Rozdziału 12 Kodeksu postępowania karnego, ma miejsce w składach

kolegialnych sądu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że

każda z tych części składowych ma charakter samodzielny i odgrywa

istotną, a przy tym autonomiczną rolę w procesie wyrokowania i nie może

zostać pominięta (por. wyrok SN z dnia 21 stycznia 2004 r., II KK 168/03,

OSNKW 2004, z. 3, poz. 28).

W

rozpoznawanej

sprawie

nie

zostały

spełnione

warunki

prawidłowego wyrokowania wymienione w art. 412 k.p.k., gdyż nie doszło

do sporządzenia wyroku na piśmie, a tym samym i jego podpisania. W

doktrynie wskazuje się, że użyty w tym przepisie zwrot „sporządzenie

wyroku” oznacza dyspozytywną jego część (zwaną też sentencją)

podpisaną przez wszystkich członków składu orzekającego. Natomiast

określenie „sąd sporządza wyrok” należy rozumieć w sensie dokonywania

czynności procesowej z udziałem składu orzekającego, choć technicznie

napisanie treści wyroku następuje przez sędziego lub protokolanta pod

dyktando sędziego. Podkreślić przy tym należy, że art. 412 k.p.k. wymaga,

aby wyrok został sporządzony na piśmie. Ten warunek ma charakter

gwarancyjny,

gdyż

nie

tylko

umożliwia

przeprowadzenie

kontroli

instancyjnej wydanego orzeczenia, ale także wzmacnia bezpieczeństwo

prawne i zaufanie do organów państwa.

W doktrynie i orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że sporządzenie

wyroku jest de facto przygotowaniem jego projektu, który staje się wyrokiem

dopiero z chwilą jego ogłoszenia, po uprzednim podpisaniu przez

wszystkich członków składu orzekającego. Wskazuje się także na doniosłe

znaczenie ogłoszenia wyroku, gdyż dokonanie tej czynności stanowi

moment kreujący wyrok. Dlatego też w przypadku nieogłoszenia wyroku nie

można przyjąć jego istnienia w znaczeniu prawnym (por. E. Skrętowicz:

Wyrokowanie sądu pierwszej instancji w sprawach karnych, Lublin 1984, s.

104–105; idem: Wyrok sądu karnego pierwszej instancji. Z problematyki

wyrokowania, Lublin 1989, s. 49; L. K. Paprzycki [w:] J. Grajewski, L. K.

Paprzycki, S. Steinborn: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I,

Kraków 2006, s. 1147; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek: KPK.

Komentarz, t. II, Warszawa 2011, s. 631; postanowienie SN z dnia 12

grudnia 1961 r., II K 719/61, OSNKW 1962, z. 4, poz. 66, wyrok SN z dnia 4

października 2007 r., V KK 269/07, LEX nr 476327). Ogłoszenie wyroku

wywołuje także i ten skutek procesowy, że po jego nastąpieniu nie można

wznowić przewodu sądowego (arg. ex art. 409 in princ. k.p.k.). Wymóg

publicznego ogłoszenia wyroku stanowi też normę konstytucyjną (art. 45

ust. 2 zd. drugie Konstytucji RP). Ogłoszenie wyroku ma charakter ustny

(art. 100 § 1 k.p.k.). W doktrynie wskazuje się, że pojęcie „ogłoszenia”

wyroku należy rozumieć jako wypowiedzenie przez przewodniczącego

składu orzekającego co najmniej sentencji wyroku (por. P. Hofmański, O

jawności posiedzeń sądowych w procesie karnym [w:] Współczesne

problemy procesu karnego i jego efektywności. Księga pamiątkowa Prof. A.

Bulsiewicza, Toruń 2004, s. 133).

Wykładnia językowa i systemowa przepisów art. 412, art. 418 in princ.

k.p.k. i art. 439 § 1 pkt 6 in fine k.p.k. wyraźnie zatem wskazuje, że

warunkiem

istnienia

w obrocie

prawnym

wyroku

jako

dokumentu

procesowego jest sporządzenie go na piśmie, a następnie publiczne

ogłoszenie. Zgodnie bowiem z art. 412 k.p.k. po ukończeniu narady sąd

niezwłocznie sporządza wyrok na piśmie, a następnie po jego podpisaniu

przewodniczący ogłasza go publicznie (art. 418 § 1 in princ. k.p.k.).

Dodatkowo należy wskazać, że z art. 439 § 1 pkt 6 in fine k.p.k. wynika, że

nawet wyrok niepodpisany przez wszystkich członków składu orzekającego,

funkcjonuje w obrocie prawnym, skoro wymaga uchylenia z uwagi na

uchybienie w postaci bezwzględnej przyczyny odwoławczej.

W doktrynie wskazuje się, że niedopuszczalne jest ogłoszenie jako

wyroku rozstrzygnięcia, którego treść uzgodniono, ale którego nie

sporządzono i nie podpisano (por. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania

karnego oraz ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008, s.

865). Z tego względu, gdy wyrok nie został sporządzony na piśmie, to nie

może zostać skutecznie ogłoszony w inny sposób niż przez odczytanie jego

pisemnej sentencji. W konsekwencji nie powstaje wyrok w znaczeniu

procesowym, co powoduje, że nie może zostać zaskarżony w drodze

środków odwoławczych (arg. ex art. 425 § 1 in princ. k.p.k.).

W rozpoznawanej sprawie sąd odroczył wydanie wyroku na okres 7

dni. W tym terminie wyrok nie został jednak wydany. Z tego powodu, na

podstawie art. 411 § 2 k.p.k., rozprawę główną należy prowadzić od

początku. Zważywszy jednak, że sędzia, który rozpoznawał sprawę,

przekazał oskarżonemu treść podjętej decyzji co do rozstrzygnięcia o

przedmiocie procesu, to na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. powinien ulec

wyłączeniu od ponownego jej rozpoznania.

Mając to wszystko na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w

postanowieniu.