I KZP 18/10 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 24 LISTOPADA 2010 R.

I KZP 18/10

Sformułowanie „pierwsze zeznanie w postępowaniu sądowym” (art.

186 § 1 k.p.k.) nie odnosi się do sytuacji procesowej, w której sprawa po

uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji została przekazana sądowi do

ponownego rozpoznania i świadek jest ponownie przesłuchiwany.

Przewodniczący: sędzia SN P. Hofmański.

Sędziowie SN: J. Sobczak (sprawozdawca), E. Wildowicz.

Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Mik.

Sąd Najwyższy – Izba Karna, w sprawie Janusza L., po rozpoznaniu,

przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w G.,

postanowieniem z dnia 30 lipca 2010 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy w świetle dyspozycji art. 186 § 1 k.p.k., a w szczególności zwrotu «pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym», świadek, należący

do kręgu osób uprawnionych do odmowy składania zeznań (osoba najbliższa), może z tego prawa skorzystać w sytuacji procesowej, w której z opisanego prawa świadomie nie skorzystał w toku poprzednio prowadzonej

rozprawy (pierwsze zeznanie w postępowaniu sądowym), zaś sprawa – po

jej zwrocie prokuratorowi w celu uzupełnienia istotnych braków postępowania przygotowawczego – została ponownie skierowana na rozprawę, na

skutek wniesienia przez oskarżyciela publicznego nowego aktu oskarżenia,

a tym samym, czy można przyjąć, że wyżej wymieniony przepis przewiduje

jednorazowe, w toku całego procesu karnego, prawo świadka do odmowy

składania zeznań?”

postanowił o d m ó w i ć podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Wątpliwości prawne Sądu Apelacyjnego w G., przedstawione Sądowi

Najwyższemu w formie zagadnienia prawnego wystąpiły w następującej

sytuacji procesowej.

Aktem oskarżenia z dnia 27 stycznia 1995 r. prokurator zarzucił

oskarżonemu Andrzejowi A. popełnienie dwóch przestępstw z art. 157 § 3

k.k. z 1969 r., a jego szwagrowi oskarżonemu Januszowi L. popełnienie

czynu z art. 158 § 1 k.k. z 1969 r. W sprawie tej jako świadek przesłuchiwana była Ewa J. – szwagierka oskarżonego Janusza L., siostra jego żony.

Podczas przesłuchania przed ówczesnym Sądem Wojewódzkim w G. jako

sądem pierwszej instancji, w dniu 6 czerwca 1995 r., po stosownym pouczeniu, nie skorzystała ona z prawa odmowy zeznań i zeznania takie złożyła. Kwestia odmowy zeznań regulowana była wówczas art. 168 k.p.k. z

1969 r. – zgodnie z którym, jeżeli osoba uprawniona do odmowy złożenia

zeznania albo zwolniona od tego na podstawie art. 167 k.p.k. oświadczy

nie później niż przed rozpoczęciem zeznania na rozprawie przed sądem

pierwszej instancji, że chce z tego prawa skorzystać, poprzednio złożone

zeznania nie mogą służyć za dowód ani być odtworzone. Na tle ówczesnego stanu prawnego Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli w sądzie pierwszej

instancji świadek nie skorzystał z przysługującego mu na podstawie art.

165 k.p.k. (z 1969 r.) prawa odmowy zeznań, a w razie ponownego rozpoznania sprawy na skutek uchylenia poprzednio wydanego wyroku przez

sąd rewizyjny – nie później niż przed rozpoczęciem zeznania na rozprawie

przed sądem pierwszej instancji – oświadczył, że chce z prawa tego skorzystać, to na podstawie art. 168 k.p.k. poprzednie zeznanie takiego

świadka nie może służyć za dowód i nie może być odczytane, ani odtworzone (wyrok z dnia 10 listopada 1980 r., I KR 259/80, OSNKW 1981, z. 45, poz. 26).

Wyrokiem z dnia 1 lutego 1996 r. Sąd Wojewódzki w G. uznał obu

oskarżonych za winnych popełnienia przypisanych im czynów. W wyniku

wniesienia środka odwoławczego Sąd drugiej instancji w dniu 15 maja

1996 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy w G. – jako sąd właściwy, po zmianie ustroju sądów

powszechnych – orzekając w tej sprawie, po uchyleniu wyroku z dnia 1 lutego 1996 r., w dniu 13 lipca 2000 r. uniewinnił oskarżonego Andrzeja A.

od stawianych mu zarzutów, natomiast oskarżonego Janusza L. uznał za

winnego popełnienia czynów z art. 156 § 3 k.k. i 157 § 1 k.k. W toku rozpoznawania sprawy przez Sąd Okręgowy w G., Ewa J. na rozprawie w dniu

22 grudnia 1999 r. oświadczyła, że korzysta z przysługującego jej prawa do

odmowy zeznań. Warto zauważyć, że w tym czasie – po wejściu w życie

Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. – obowiązywał przepis art. 186 §

1 k.p.k. w pierwotnym brzmieniu. Stanowił on, że jeżeli osoba uprawniona

do odmowy złożenia zeznania albo zwolniona od tego na podstawie art.

185 k.p.k. oświadczy nie później niż przed rozpoczęciem pierwszego zeznania na rozprawie przed sądem pierwszej instancji, że chce z tego prawa

skorzystać „poprzednio złożone zeznanie tej osoby nie może ani służyć za

dowód, ani być odtworzone”. W stosunku do poprzedniego stanu prawnego

przepis ten został zatem uzupełniony określeniem, iż chodzi o „pierwsze”

zeznanie na rozprawie przed sądem pierwszej instancji (por. Uzasadnienie

rządowego projektu kodeksu postępowania karnego - [w:] Nowe kodeksy

karne z 1997 r. z uzasadnieniami, Warszawa 1997, s. 412).

Rozpoznając apelacje wniesione od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 13 lipca 2000 r. Sąd Apelacyjny w G. wyrokiem z dnia 1 lutego 2001

r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę w trybie ówcześnie obowiązującego art. 397 § 1 k.p.k. prokuratorowi, celem uzupełnienia postępowania przygotowawczego. W trakcie postępowania przygotowawczego, prokurator umorzył postępowanie karne wobec Andrzeja A., kierując do Sądu

Okręgowego w G. nowy akt oskarżenia, w którym zarzucił Januszowi L.

popełnienie przestępstwa z art. 156 § 3 k.k. oraz dwóch przestępstw, które

zakwalifikował z art. 157 § 1 k.k. W toku rozpoznawania tak wniesionego

aktu oskarżenia przez Sąd Okręgowy w G. przesłuchiwana była wspomniana już Ewa J., która po stosownym pouczeniu o prawie odmowy zeznań na rozprawie w dniu 30 stycznia 2002 r. skorzystała z tego prawa.

Wyrokiem z dnia 23 września 2002 r. Sąd Okręgowy w G. skazał

oskarżonego Janusza L., uznając go za winnego popełnienia wszystkich

zarzucanych mu czynów. Wyrok ten na skutek apelacji obrońcy oskarżonego został następnie uchylony, a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji.

Sąd Okręgowy w G. rozpoznając sprawę, po raz kolejny (czwarty raz)

w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, wyrokiem z dnia 3 lutego 2005 r.

uznał oskarżonego za winnego popełnienia wszystkich zarzucanych mu

aktem oskarżenia czynów. W postępowaniu tym przesłuchiwana była Ewa

J., która na rozprawie w dniu 14 czerwca 2004 r. znowu skorzystała z prawa odmowy zeznań. Nastąpiło to po wejściu w życie nowelizacji art. 186 §

1 k.p.k., dokonanej ustawą z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające kodeks

postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz. U. Nr 17 poz. 155 z późn. zm.). Ustawa ta

wprowadziła obecne brzmienie art. 186 § 1 k.p.k., przewidujące prekluzyjny

termin do oświadczenia przez osobę najbliższą o odmowie złożenia ze-

znań – nie później niż do rozpoczęcia pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym.

W wyniku apelacji obrońcy Sąd Apelacyjny w G. wyrokiem z dnia 31

sierpnia 2005 r. zmienił zaskarżony wyrok i uniewinnił oskarżonego od zarzutu popełnienia czynu z art. 156 § 3 k.k., uznał go natomiast za winnego

popełnienia czynu z art. 157 § 1 k.k. W wyniku wniesionej kasacji wyrok ten

został uchylony przez Sąd Najwyższy, w dniu 8 lutego 2007 r., a sprawa

przekazana do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. W

konsekwencji Sąd Apelacyjny w G. uchylił wyrok Sądu Okręgowego w G. z

3 lutego 2005 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W toku kolejnego (piątego już) rozpoznania sprawy przez Sąd Okręgowy w G., przesłuchiwana była raz jeszcze Ewa J., która pouczona o

prawie odmowy zeznań, skorzystała z tego prawa. Tuż przed zakończeniem postępowania Sąd Okręgowy wezwał jednak ponownie świadka Ewę

J., stwierdzając, że nie przysługiwało jej prawo odmowy zeznań – gdyż nie

skorzystała z tego prawa podczas wcześniejszego rozpoznawania sprawy,

czyli w momencie pierwszego rozpoznania sprawy przez Sąd pierwszej instancji – wówczas był to Sąd Wojewódzki w G., który przesłuchiwał ją

przed wydaniem wyroku z dnia 1 lutego 1996 r. W tej sytuacji świadek Ewa

J. złożyła zeznania, a Sąd Okręgowy w G. wykorzystał je dokonując ustaleń faktycznych i przeprowadzając ocenę pozostałych zebranych w sprawie

dowodów. W efekcie wyrokiem z dnia 4 lutego 2010 r. Sąd Okręgowy w G.

uznał oskarżonego Janusza L. za winnego popełnienia przestępstw z art.

156 § 3 k.k. oraz z art. 157 § 1 k.k.

Apelację od tego wyroku wniósł obrońca oskarżonego Janusza L.

podnosząc m. in. zarzut obrazy przepisów postępowania, a mianowicie art.

182 § 1 k.p.k. w zw. z art. 156 k.p.k., poprzez „odmowę udzielenia prawa

do odmowy zeznań świadkowi Ewie J.”. Zdaniem wnoszącego apelację

Sąd Okręgowy nieprawidłowo ustalił, że świadkowi Ewie J. nie służyło prawo do odmowy składania zeznań, bo nie skorzystała z tego prawa na początku postępowania, wtedy kiedy sprawa była rozpoznawana w pierwszej

instancji przez Sąd Wojewódzki w G. Obrońca skazanego podniósł, że skoro sprawa, w toku postępowania, skierowana została do etapu postępowania przygotowawczego, to świadek Ewa J. mogła ponownie, wtedy kiedy

wpłynął nowy akt oskarżenia skorzystać z prawa do odmowy zeznań.

Zdaniem formułującego zagadnienie prawne Sądu Apelacyjnego w

G. konieczna jest „zasadnicza wykładnia art. 186 § 1 k.p.k., a w szczególności zawartego nim zwrotu pierwszego przesłuchania w postępowaniu

sądowym”.

Zajmując stanowisko w sprawie prokurator Prokuratury Generalnej

wniósł o odmowę podjęcia uchwały. Wywiódł, że nie zostały spełnione

przesłanki przedstawienia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego,

określone w art. 441 k.p.k., albowiem treść art. 186 § 1 k.p.k. jest jednoznaczna i nie budzi żadnych trudności interpretacyjnych. Zdaniem prokuratora Prokuratury Generalnej, Sąd Apelacyjny w G. przedstawiając Sądowi

Najwyższemu zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia nie podejmuje próby

dokonania samodzielnej interpretacji treści art. 186 § 1 k.p.k., oczekując

rozstrzygnięcia konkretnego kazusu bądź udzielenia porady. Odnosząc się

do meritum zagadnienia prokurator Prokuratury Generalnej podniósł, że

rozstrzygnięcie środka odwoławczego przez Sąd Apelacyjny zależy nie od

dokonania wykładni art. 186 § 1 k.p.k. – w brzmieniu obowiązującym od

dnia 1 lipca 2003 r. – lecz od rozważenia skuteczności złożonych wcześniej

przez świadka Ewę J. oświadczeń o odmowie składania zeznań „w świetle

tego, czy dokonano ich z zachowaniem przepisów obowiązujących przed

wejściem w życie ustawy z dnia 10 stycznia 2003 r., nowelizującej art. 186

§ 1 k.p.k.”.

Sąd Najwyższy zważył.

Należy podzielić zapatrywanie prokuratora Prokuratury Generalnej,

że w sprawie nie zostały spełnione określone w art. 441 § 1 k.p.k. przesłanki przedstawienia zagadnienia prawnego Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia, a sformułowane pytanie prawne zmierza do „wyręczenia”

przez Sąd Najwyższy sądu orzekającego w sprawie na obecnym etapie

postępowania. Kwestia treści zwrotu „nie później jednak niż przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym”, użyta w dyspozycji art. 186 § 1 k.p.k., nie powinna nastręczać jakichkolwiek trudności interpretacyjnych. Nie oznacza to, iżby przepis ten nie wymagał dokonania

wykładni, z uwzględnieniem zasad postępowania karnego, niemniej nie

można uznać potrzeby „zasadniczej” wykładni w rozumieniu art. 441 § 1

k.p.k.

Przepis art. 186 § 1 k.p.k. określa termin, do którego wolno korzystać

z uprawnienia do odmowy zeznań oraz zakaz dowodowy o charakterze

bezwzględnym. Stoi on na przeszkodzie wprowadzeniu do postępowania

uprzednio uzyskanego dowodu jedynie wtedy, gdy stosowne oświadczenie

zostało złożone przez osobę uprawnioną przed rozpoczęciem pierwszego

zeznania w postępowaniu sądowym. Jak stwierdzono w doktrynie termin

ten ma charakter prekluzyjny (zob. T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania

karnego. Komentarz, Kraków 2003, s. 501). Po wejściu w życie noweli z

dnia 10 stycznia 2003 r. jest on tożsamy z terminem, do którego wolno złożyć oświadczenie o skorzystaniu z prawa do odmowy zeznań. Upływa on z

chwilą rozpoczęcia pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Od

tego momentu stało się jasne, że upływ tego terminu nie tylko zamyka

możliwość wykorzystania wcześniej złożonych zeznań, ale także możliwość skorzystania z prawa odmowy składania zeznań. Tak więc jeżeli

świadek oświadczy, że chce ze swojego uprawnienia skorzystać przed

upływem wspomnianego terminu, działa zakaz dowodowy wynikający z

treści art. 186 § 1 k.p.k. Jeżeli zaś oświadczenie takie złoży po upływie

terminu, to jego oświadczenie jest prawnie nieskuteczne, co powoduje, że

ciąży na nim obowiązek zeznawania ze wszystkimi tego konsekwencjami

(zob. P. Hofmański, red.: Kodeks postępowania karnego, t. 1, wyd. 2, Warszawa 2004, s. 807).

Sąd Najwyższy podziela ugruntowany w doktrynie pogląd, że użyte w

art. 186 § 1 k.p.k. sformułowanie „pierwsze zeznanie w postępowaniu sądowym” nie odnosi się do sytuacji procesowej, w której sprawa po uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji została przekazana sądowi do ponownego rozpoznania i świadek jest ponownie przesłuchiwany. Brak wątpliwości co do wykładni art. 186 § 1 k.p.k., w obecnie obowiązującym brzmieniu,

z pewnością nie rozwiązuje problemu występującego w niniejszej sprawie z

uwagi na zauważone uwarunkowania intertemporalne. W tym stanie rzeczy

koniecznym jest rozważenie, czy składane przez świadka Ewę J. oświadczenia o skorzystaniu z prawa odmowy zeznań w toku poszczególnych

etapów postępowania znajdowały podstawę w treści przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy z 10 stycznia 2003 r. nowelizującej

art. 186 § 1 k.p.k. – jest to jednak na obecnym etapie postępowania wyłącznie obowiązek Sądu Apelacyjnego w G.

Nie dostrzegając z powyższych powodów potrzeby dokonywania zasadniczej wykładni treści art. 186 § 1 k.p.k., Sąd Najwyższy orzekł jak w

postanowieniu.