I KZP 15/01 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 24 LIPCA 2001 R.

I KZP 15/2001

Dopuszczalna jest kasacja strony od wyroku sądu odwoławczego,

którym orzeczono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na

podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149 z późn.

zm.), choćby nie podnoszono w niej zarzutu opartego na uchybieniu wymienionym w art. 439 § 1 k.p.k., gdyż nie dotyczą jej ograniczenia wnoszenia kasacji określone w art. 523 § 2 i 3 k.p.k.

Przewodniczący: sędzia SN T. Grzegorczyk (sprawozdawca).

Sędziowie SN: J. Skwierawski, J. Sobczak.

Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Bogdana J. i Anny A., po rozpoznaniu w dniu

24 lipca 2001 r., przekazanego na podstawie art. 441 § 1 w zw. z art. 518

k.p.k. przez Sąd Najwyższy działający jako sąd odwoławczy, postanowieniem z dnia 7 maja 2001 r., poszerzonemu składowi Sądu Najwyższego

zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy, a

mianowicie:

Czy strona może wnieść kasację od wyroku sądu odwoławczego, którym

orzeczono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie

ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych

wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu

Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz.149 ze zm.), jeśli nie podnosi zarzutu opartego na uchybieniu wymienionym w art. 439 § 1 k.p.k. ?

uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.

UZASADNIENIE

Pytanie prawne „Czy strona może wnieść kasację od wyroku sądu

odwoławczego, którym orzeczono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991r. (...), jeżeli nie

podnosi zarzutu opartego na uchybieniu wymienionym w art.439 § 1 k.p.k.”,

zrodziło się w trakcie postępowania zażaleniowego przed Sądem Najwyższym. Sąd ten rozpoznawał jednoosobowo zażalenie pełnomocnika strony

na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 11 grudnia 2000 r., którym odmówiono przyjęcia kasacji od wyroku tegoż sądu z dnia 5 października 2000 r., mocą którego utrzymano w

mocy wyrok Sądu Okręgowego w L. o oddaleniu wniosku Bogdana J. i Anny A. o odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu niesłusznego aresztowania i pobytu w łagrze sowieckim Witolda J. w latach 1945-1948. Jako

powód odmowy przyjęcia kasacji podano, że po 1 września 2000r., z uwagi

na brzmienie art. 523 § 2 k.p.k., nadane nowelą do k.p.k. z dnia 20 lipca

2000r., kasacja od powyższego wyroku, jeżeli nie podnosi zarzutów z

art.439 § 1 k.p.k., nie przysługuje. W zażaleniu skarżący podniósł, że skarga kasacyjna jest dopuszczalna, gdyż de facto została „wniesiona na korzyść człowieka skazanego na pozbawienie wolności (już nieżyjącego)”.

Przy rozpoznawaniu tego zażalenia Sąd Najwyższy uznał, iż wyłoniło

się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, i przekazał je poszerzonemu składowi Sądu Najwyższego. W ocenie pytającego

na tle znowelizowanego art. 523 k.p.k. odnoszącego się do kwestii dopuszczalności kasacji rysuje się kilka możliwych, rozbieżnych interpretacji,

co uzasadnia potrzebę wydania przez Sąd Najwyższy rozstrzygnięcia w

trybie art. 441 k.p.k.

W uzasadnieniu postanowienia o wystąpieniu z pytaniem prawnym

wskazano, że możliwe są przynajmniej trzy różne podejścia do powyższe-

go przepisu. Po pierwsze interpretacja wskazana w zaskarżonym zarządzeniu zakładająca, iż art. 523 w § 2 i 3 k.p.k. doprecyzowuje normę zawartą w art. 519 k.p.k. w tym sensie, iż wskazuje na wyroki, jakie mogą być przy zachowaniu innych wymogów formalnych – zaskarżone przez strony;

w tym wypadku strony mogą skarżyć kasacją, i to z zachowaniem określonego jej kierunku, jedynie wyroki określone w § 2 i 3 art. 523 k.p.k., chyba

że podnoszą zarzuty z art. 439 § 1 k.p.k. Po wtóre jednak możliwe jest

uznanie, że art. 519 k.p.k, w powiązaniu z art. 520 § 1 k.p.k., określają regułę, zgodnie z którą strony mogą wnieść kasację od wszelkich wyroków, a

art. 523 w § 2 i 3 określa jedynie wyjątki od niej, w ten sposób, że jeżeli kasację składa się od wyroku skazującego oskarżonego za przestępstwo lub

przestępstwo skarbowe, to na korzyść oskarżonego – o ile nie podnosi zarzutów z art. 439 § 1 k.p.k. – może być ona wniesiona tylko w razie skazania na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania tej kary (art. 523 § 2), i analogicznie, gdy kasacja dotyczy wyroku

uniewinniającego lub umarzającego postępowanie, to – jeżeli nie odwołuje

się do uchybień z art.439 § 1 k.p.k. – może być wniesiona wyłącznie na

niekorzyść oskarżonego i tylko, gdy podstawą umorzenia była niepoczytalność sprawcy albo okoliczności wskazane w art.17 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. (art.

523 § 3). Przy tej interpretacji rygorom art.523 § 2 i 3 k.p.k., jak wskazano

w uzasadnieniu pytania prawnego, nie podlegałaby w ogóle wyroki inne niż

tam określone, w tym i w sprawach o odszkodowanie za niesłuszne skazanie, jak i np. o warunkowym umorzeniu postępowania. Występujący z pytaniem dostrzega też i trzecią możliwość interpretacyjną, opartą na założeniu, że przepisy art. 523 w § 2 i 3 k.p.k. odnoszą się jedynie do wyroków

rozstrzygających w przedmiocie odpowiedzialności karnej oskarżonego, nie

mają zaś zastosowania, gdy przedmiotem postępowania karnego zakończonego prawomocnym wyrokiem sądu odwoławczego jest inna kwestia.

W tym układzie wyrok w kwestii odszkodowania wydany w oparciu o prze-

pisy ustawy z 1991 r., a także na podstawie przepisu 552 k.p.k. mógłby

być zaskarżony kasacją, ale nie dotyczyłoby to już wyroku warunkowo

umarzającego postępowanie.

W związku z przedstawionym pytaniem Prokurator Krajowy wniósł o

udzielenie odpowiedzi na nie przez przyjęcie, że: „Strona nie jest uprawniona do wniesienia kasacji od wyroku sądu odwoławczego, którym orzeczono w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia na postawie

ustawy z 23 lutego 1991r. (...), jeżeli nie podnosi zarzutu opartego na

uchybieniu wymienionym w art. 439 § 1 k.p.k.”

Rozpoznając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy

zważył, co następuje.

Przede wszystkim stwierdzić trzeba, że w sprawie niniejszej spełnione są wymogi art. 441 k.p.k., co uzasadnia udzielenie odpowiedzi, gdyż

wyłoniło się rzeczywiście zagadnienie prawne wymagające zasadniczej

wykładni ustawy, pojawił się bowiem problem prawny na tle konkretnej

sprawy dotyczący przepisu, który – jak wykazano w uzasadnieniu postanowienia o wystąpieniu z pytaniem – może być rozbieżnie interpretowany,

co nie sprzyja prawidłowości praktyki sądowej.

Przechodząc do merytorycznych rozważań trzeba podkreślić, że nowelizacja art. 523 k.p.k., dokonana ustawą z dnia 20 lipca 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks arny skarbowy (Dz. U. Nr 62, poz.717), miała w odniesieniu do tej normy ograniczyć

zakres przedmiotowy kasacji. W uzasadnieniu rządowego projektu tej

ustawy podkreślając, że zakłada on zmiany wiążące się z „ potrzebą ograniczenia zakresu przedmiotowego dopuszczalności kasacji dla stron” ,

wskazano, iż projekt „wychodzi z założenia, że kryterium właściwym dla

tego ograniczenia jest kryterium odwołujące się do surowości kary wymierzonej prawomocnym wyrokiem”, stąd też „ wydaje się słuszne aby – wo-

bec koniecznych przedmiotowych ograniczeń (...) – pozostawić prawo do

kasacyjnej kontroli wyroków w tych sprawach, w których skazanie jest najbardziej dolegliwe”, dlatego „proponuje się aby kasacja na korzyść przysługiwała stronom tylko w razie skazania oskarżonego na karę pozbawienia

wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania”. Wprawdzie zgodzić się należy, że przy interpretacji przepisów prawa decyduje nie intencja

ustawodawcy, ale rzeczywista treść uchwalonego przepisu (tak też słusznie np. S.Zabłocki. Nowela k.p.k. z dnia 20 lipca 2000r. Komentarz, Warszawa 2000, s. 153 i 158), niemniej bez wątpienia w jej interpretacji nie

można zupełnie pomijać ratio legis danej normy prawnej. Z obecnego art.

523 § 2 k.p.k. wyraźnie wynika, że „kasację na korzyść można wnieść jedynie w razie skazania skazanego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania”. Rodzi się jednak pytanie, jaki jest stosunek tego przepisu do

art.519 i 520 § 1 k.p.k. Pierwszy z tych przepisów zakłada, że od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie może

być wniesiona kasacja, ten drugi zaś, że do wniesienia kasacji uprawnione

są strony.

W pytaniu prawnym wskazano na możliwość potraktowania art. 523 §

2 k.p.k. jako wyjątku od reguł wynikających z art.519 i 520 § 1 k.p.k. Pogląd

taki pojawił się też w piśmiennictwie prawniczym, z tym że na gruncie

art.523 § 3 k.p.k. i z sugestią, „iż ograniczenie przewidziane w art. 523 § 3

k.p.k. stanowi bardziej wyjątek od reguły określonej w art.519 k.p.k. (...) niż

wyjątek od reguły określonej w art.523 § 1 k.p.k.” (zob. np. S. Zabłocki.

Nowela, op.cit.,s.157). W doktrynie przeważa jednak, słuszne w ocenie

Sądu Najwyższego stanowisko, że przepis art.523 § 2 k.p.k. (podobnie jak i

§ 3 art.523 k.p.k.) oznacza jedynie ograniczenie zakresu podmiotowoprzedmiotowego kasacji stron, określonego przez art.519 i 520 k.p.k., a nie

wyjątek od reguł wynikających z art. 519 i 520 § 1 k.p.k. (zob. m. in. P.

Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek. Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Suplement do t. II, Warszawa 2000, s.103-104; J. Grajewski. Przebieg

procesu karnego, Warszawa 2001, s.298; T. Grzegorczyk, J. Tylman. Polskie postępowanie karne, wyd. III, Warszawa 2001, s. 859; W. Grzeszczyk.

Kasacja w sprawach karnych, Warszawa 2001, s. 82-83). O ile „wyjątek”

oznaczałby odstępstwo od reguły, z obowiązkiem ścisłego interpretowania

go, to „ograniczenie” oznacza jedynie zakreślenie pewnych granic, zakresu działania (por. Słownik języka polskiego pod red. M. Szymczaka, Warszawa 1988 - 1989, t. II, s.495 i t. III. s.803) - w tym wypadku zresztą w

sposób względny, z uwagi na treść § 4 art.523 k.p.k. - co pozwala przy jego

interpretacji stosować dopuszczalne sposoby wykładni. Zauważyć zresztą

należy, że w tymże § 4 art. 523 k.p.k., podobnie jak w § 3 art.520 k.p.k.,

użyto wyraźnie określenia „ ograniczenie”.

Nie można zatem, w żadnej mierze, przyjąć jako możliwej interpretacji opartej na potraktowaniu art. 523 § 2 (i 3) k.p.k., jako wyjątków od reguły

wyrażonej w art. 519 i 520 § 1 k.p.k. Jak wskazano w uzasadnieniu pytania

prawnego, wyjątki te należałoby wówczas odczytywać w ten sposób, że

strona może wprawdzie wnieść kasację od każdego prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie, ale gdy „kasacja dotyczy wyroku skazującego oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo

skarbowe, to na korzyść oskarżonego może być ona wniesiona (...) wyłącznie w razie wymierzenia kary pozbawienia wolności bez warunkowego

zawieszenia jej wykonania” i dalej, iż gdy „kasacja dotyczy wyroku uniewinniającego lub umarzającego postępowanie, to może być wniesiona wyłącznie na niekorzyść skazanego i tylko wtedy gdy podstawą umorzenia

postępowania jest art. 17 § 1 pkt 3 lub 4 k.p.k., względnie gdy umorzenie

nastąpiło z powodu niepoczytalności sprawcy”. Tym samym jednak a contrario sąd ten dopuszcza po pierwsze kasację na niekorzyść od wyroku

skazującego, gdy wymierzono nim inne kary niż opisane w § 2 art. 523

k.p.k., gdyż zakłada, że jedynie przy skazaniu opisanym w tym przepisie

kasacja mogłaby być wnoszona tylko na korzyść, przy innych zaś już także

w innym kierunku, po wtóre dopuszcza też kasację na korzyść przy innych

wyrokach skazujących, skoro przyjmuje, że „tylko przy skazaniu za przestępstwo” służy kasacja może być wniesiona na korzyść jedynie przy skazaniu na określoną karę, a więc gdy skazanie nie dotyczy przestępstwa

lecz np. wykroczenia, to wyjątek opisany w § 2 art. 523 już by nie działał,

po trzecie także i przy wyroku warunkowo umarzającym, jako że nie

wspomina się o nim w art.523 § 2 i 3 k.p.k. Rzecz w tym, że byłoby to wówczas sprzeczne z wyraźnym brzmieniem art.523 § 2 i 3 k.p.k., skoro pierwszy z nich stwierdza, iż „kasację na korzyść można wnieść jedynie w razie

skazania za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia

wolności (...) ” – i w żadnym innym wypadku, zaś drugi, że „kasację na niekorzyść można wnieść jedynie

w razie uniewinnienia oskarżonego lub

umorzenia postępowania (...) – i znów w żadnym innym wypadku”. Traktowanie zatem ograniczeń przewidzianych w art.523 § 2 i 3 k.p.k. jako wyjątków od reguł wyrażonych w art. 519 i 520 § 1 k.p.k. pozostawałoby w całkowitej sprzeczności z wyraźną treścią omawianych przepisów. W istocie

swej przepisy te, podobnie jak § 2 art. 520 k.p.k., stanowią – względne przy

tym, z uwagi na treść art.523 § 4 pkt 1 k.p.k. – ograniczenia przedmiotowe

reguł kasacji, określonych w art.519 zd. I i art. 520 § 1 k.p.k. Te ostatnie

zakładają, iż strony mogą wnosić kasację jedynie od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie, po czym ogranicza się:

po pierwsze (podmiotowo) stronę, która nie występowała z apelacją (art.

520 § 2), po wtóre (przedmiotowo) kasację na korzyść (art.523 § 2) i kasację na niekorzyść oskarżonego (art.523 § 3), przy czym wszystkie te ograniczenia mają charakter względny, nie dotyczą bowiem sytuacji, gdy strona podnosi zarzuty oparte na uchybieniach, o jakich mowa w art. 439 § 2

k.p.k. (art.520 § 3 i art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k.). Bez wątpienia byłoby lepiej,

gdyby ustawodawca pomieścił wszystkie ograniczenia w jednym miejscu,

ale fakt że tego nie uczynił, nie oznacza jeszcze, przede wszystkim z uwagi

na wyraźne ich brzmienie, iżby należało traktować je jako wyjątki od tego,

co zawarto w art. 519 i 520 § 1, a nie jedynie jako względne ograniczenia

reguł opisanych w tych ostatnich przepisach.

W konsekwencji zatem należy przyjąć, że w świetle art. 519 zd. I i art.

523 § 2 k.p.k. kasację na korzyść oskarżonego można obecnie wnieść tylko w razie skazania oskarżonego za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe ma karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej

wykonania, a więc z wyłączeniem możliwości jej wywodzenia od wyroków

skazujących na inne kary lub za inne niż przestępstwo czyny, jak też od

wyroków o umorzeniu lub warunkowym umorzeniu postępowania karnego.

Ten kierunek interpretacji zaprezentowano już w orzecznictwie Sądu Najwyższego, przyjmując słusznie niedopuszczalność kasacji na korzyść

oskarżonego (po 1 września 2000 r.) m.in. przy warunkowym umorzeniu

postępowania (post. SN z 7 marca 2001 r., II KKN 6/01, niepubl.), przy

umorzeniu bezwarunkowym (post. SN z 31 stycznia 2001 r., V KZ 131/

2000, niepubl.), czy w sprawach o wykroczenia (post. SN z 2 lutego 2001

r., V KKN 550/2000 i z 3 kwietnia 2001r., IV KZ 22/01, niepubl.).

Powstaje wszak w tym miejscu kolejna kwestia, podniesiona w uzasadnieniu pytania prawnego, a związana z odmiennym przedmiotem postępowania odszkodowawczego, przewidzianego w ustawie z 1991r. o

uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych

za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. W orzecznictwie i doktrynie przyjmuje się, że głównym przedmiotem postępowania

karnego jest zasadniczo kwestia odpowiedzialności karnej (prawnej) oskarżonego ale też, że przedmiot taki stanowi także kwestia odszkodowania i

zadośćuczynienia należnego skazanemu za niesłuszne skazanie, aresztowanie czy zatrzymanie, czyli roszczeń cywilnych dochodzonych w procesie

karnym od Skarbu Państwa, a więc kwestia odpowiedzialności cywilnej

Skarbu Państwa za niesłuszne skazanie lub pozbawienie wolności (zob.

np. uzasadnienie uchwały Pełnego Składu Izby Karnej SN z 1 grudnia

1999 r. I KZP 29/99, OSNKW 2000, nr 102, poz.1, s. 6-7; zob. też W.

Daszkiewicz. Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t.I, Poznań

1999. s.19-20; T. Grzegorczyk, J. Tylman; Polskie postępowanie karne,

op.cit,.s, 49 i 889; A. Bulsiewicz, M. Jeż-Ludwichowska, D. Kala, D. Osowska. Przebieg procesu karnego, Toruń 1999, s.287). Odnieść to należy zarówno do postępowania uregulowanego w rozdziale 58 k.p.k. jak i do postępowania przewidzianego w art. 8 ustawy z 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych. Mimo, iż postępowania te związane są z uprzednim uchyleniem orzeczenia skazującego lub

uniewinnieniem oskarżonego, czy też unieważnieniem poprzedniego orzeczenia ze skutkiem uniewinnienia, to nie można ich traktować jako ciąg

dalszy procesu karnego, stanowią bowiem odrębne postępowanie karne,

postępowanie prowadzone w trybie k.p.k. po uprawomocnieniu się stosownego orzeczenia dającego podstawę do dochodzenia roszczeń, a więc postępowanie karne o odmiennym przedmiocie (zob. A. Bulsiewicz i inni.

Przebieg procesu, op.cit.,s.287). Pytanie zatem, czy w związku z odmiennością kwestii, stanowiącej tu przedmiot procesu, nie należy przyjąć, iż

ograniczenia z art. 523 § 2 k.p.k. są tu nieaktualne, gdyż odnoszą się one

jedynie do postępowania karnego w swym zasadniczym nurcie (w kwestii

odpowiedzialności karnej sprawcy) ?

W art. 8 ust.3 ustawy z 1991r. stwierdza się, że w przewidzianym tą

ustawą postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie mają „odpowiednie zastosowanie” przepisy k.p.k. o odszkodowaniu za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie – z wyłączeniem jedynie

przepisu o podstawach odszkodowania, które ustawa ta normuje odrębnie,

tj. aktualnie art.552 k.p.k. – czyli obecnego rozdziału 58 k.p.k. (zob. art. 4

ustawy Przepisy wprowadzających k.p.k. z 1997r.). Stosowanie „odpowiednie” oznacza bez wątpienia stosowanie uwzględniające specyfikę danego postępowania.

W przepisie art. 523 § 2 (i § 3) nie mówi się wyraźnie o kasacji „na

korzyść oskarżonego”, czy kasacji „na niekorzyść oskarżonego”, ale o kasacji „na korzyść” i „na niekorzyść”, lecz dalsze sformułowania, a to , że tę

pierwszą można wnieść „jedynie w razie skazania oskarżonego”, zaś tę

drugą „ jedynie w razie uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania” z określonych przyczyn wskazują , iż chodzi odpowiednio o kasację „na korzyść oskarżonego” i na jego niekorzyść. Tymczasem w postępowaniu odszkodowawczym nie występuje już oskarżony, któremu zarzuca

się popełnienie czynu zabronionego i który się przed tym broni, lecz osoba

ongiś oskarżona (lub jej następcy prawni), która obecnie domaga się odszkodowania i zadośćuczynienia, i która jest tu stroną aktywną, a nie pasywną (bierną), gdyż winna wykazać istnienie zarówno podstaw swego

roszczenia, jak i jego wysokość. Odnosi się to w pierwszym rzędzie do postępowania unormowanego w rozdziale 58 k.p.k. Charakterystyczne jednak, że przepisach tych nie ma nigdzie wyraźnego nakazu „odpowiedniego” stosowania wcześniejszych przepisów k.p.k. Jest jednak oczywiste, że

rozprawa przed sądem pierwszej i drugiej instancji w tej kwestii toczy się z

„odpowiednim” – a nie wprost – stosowaniem przepisów k.p.k. o rozprawie

dotyczącej rozprawy o przestępstwo. Przepisy tego rozdziału operują

wprawdzie określeniem „oskarżony”, a czynią to nie tylko w – niestosowanym

na gruncie ustawy z 1991 r. art. 552 § 1 k.p.k., – ale też i – w sto-

sowanym tu – art. 553 § 3 k.p.k., ale wiąże się to z potrzeba wskazania

komu przysługuje roszczenie wobec Skarbu Państwa oraz wobec kogo, z

czyjej „winy”, można miarkować odszkodowanie. Z chwilą jednak, gdy

uprawniony, w zasadzie były oskarżony (ewentualnie podmiot będący stroną zastępczą lub nową), wystąpi z wnioskiem o odszkodowanie i zadośću-

czynienie staje się on stroną postępowania karnego w przedmiocie tego

odszkodowania jako wnioskodawca, a nie jako oskarżony. Zakłada się jednocześnie, że przepisy kodeksu postępowania cywilnego stosuje się tu tylko w kwestiach nie uregulowanych w k.p.k. (art. 558 k.p.k.). Do zagadnień

takich nie należy jednak kwestia kasacji, gdyż jest ona unormowana w kodeksie postępowania karnego. Zatem nie mają w tym wypadku zastosowania przepisy o kasacji w sprawach cywilnych (art. 392-393 19 k.p.c.). Skoro

zaś przepisy rozdziału 58 k.p.k. same nie formułują odrębnych reguł wnoszenia kasacji, mają tu także „odpowiednie” zastosowanie przepisy rozdziału 55 k.p.k. o kasacji.

Nie powinno budzić wątpliwości, że to „odpowiednie” zastosowanie

obejmuje tu, w istotnym dla rozstrzygania pytania prawnego zakresie,

przepisy art. 519, 520 i art. 523 § 1 (tekst do średnika) k.p.k. Trudno już

jednak odnosić do kasacji dotyczącej wyroków odszkodowawczym wydawanych w trybie określonym w rozdziale 58 k.p.k. końcowego fragmentu

art. 523 § 1, z którego wynika, iż kasacja nie może być wniesiona wyłącznie z powodu niewspółmierności kary, jako że wyroki odszkodowawcze o

karze nie rozstrzygają. Nie można zaś w żadnej mierze odnieść do zaskarżania kasacją tych wyroków ograniczeń przedmiotowych wskazanych w

art. 523 § 2 i 3 k.p.k. Z przepisów tych wyraźnie wynika, że ograniczają one

jedynie zaskarżanie wyroków dotyczących odpowiedzialności karnej oskarżonego – szeroko przy tym rozumianej, obejmującej bowiem też orzekanie

przez sąd o odpowiedzialności za wykroczenie w trybie przepisów k.p.k. –

a więc, że odnosić się mogą jedynie do postępowania którego przedmiotem jest kwestia takiej odpowiedzialności. Przedmiotem postępowania karnego określonego w rozdziale 58 k.p.k. jest jednak zupełnie inna kwestia.

Wprawdzie w art.523 § 2 i 3 k.p.k. użyto wyrazu „jedynie” stwierdzając, że

kasacja na korzyść służy „jedynie” przy wyroku skazującym za określony

czyn i w określony sposób, a na niekorzyść „jedynie” od wyroku uniewinnia-

jącego i umarzającego postępowanie z wyraźnie wskazanych przyczyn, ale

oznacza to tylko, że nie przysługuje ona w razie skazania za inny niż wskazane w § 2 art.523 czyn lub na inne kary ani w razie umorzenia z innych niż

opisane w § 3 art.523 powodów, jako też od innych wyroków, którymi – tak

jak wskazanymi w tych przepisach – rozstrzygnięto o odpowiedzialności

karnej sprawcy. Zresztą, jeżeli sięgnie się do uzasadnienia projektu noweli

do k.p.k. z 20 lipca 2000 r., którą wprowadzono powyższe ograniczenia, i

które wcześniej cytowano, to wynika z nich, że chodziło o ograniczenie

przedmiotowe kasacji w postępowaniu karnym odnośnie odpowiedzialności

karnej sprawcy. Mówi się tu przecież o potrzebie wyeliminowania kasacji,

które pod pozorem obrazy prawa „w istocie zmierzają do przyjęcia mniej

korzystnej dla oskarżonego kwalifikacji prawnej i wymierzenia mu surowszej kary” oraz o pozostawieniu „prawa do kasacyjnej kontroli wyroków w

tych sprawach, w których skazanie jest najbardziej dolegliwe (zob. S. Zabłocki. Nowela, op. cit., s. 152). Te kwestie w ogóle nie występują w postępowaniu karnym o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Zatem należy przyjąć, iż ograniczenia przedmiotowe kasacji, o jakich mowa w art. 523 § 2 i 3

k.p.k., dotyczą jedynie możliwości występowania z tą skargą w postępowaniu karnym, które toczyło się w swym zasadniczym przedmiocie, a więc w

przedmiocie odpowiedzialności karnej oskarżonego. Inne rozumienie tych

norm oznaczałoby w istocie ich stosowanie „wprost” a nie tylko „odpowiednio” do tych postępowań karnych, których przedmiot procesu jest inny i w

których w ogóle nie ma oskarżonego jako strony lub innych postępowań,

odnoszących się do innej niż karna odpowiedzialności, a w których też

„odpowiednio” tylko stosuje się przepisy kodeksu postępowania karnego.

Wyeliminowało by to np. kasację z tzw. postępowania lustracyjnego, gdyż

ustawa z 1997 r. o ujawnieniu pracy lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w latach 1944-1990 osób pełniących

funkcje publiczne (Dz. U. z 1999 r., Nr 42, poz. 428 z późn. zm.) przewiduje

wprawdzie, że „od orzeczenia sądu wydanego w drugiej instancji przysługuje kasacja” (art.24 ust.5 zd. I), co jest w istocie odpowiednikiem art.519 i

520 § 1 k.p.k., ale też na tym kończy się tu regulacja prawna skargi kasacyjnej, a z art.19 tej ustawy wynika, że postępowaniu kasacyjnym, stosuje

się odpowiednio przepisy k.p.k.. Gdyby zatem miał tu obowiązywać art. 523

§ 2 k.p.k., to – ponieważ nigdy nie dochodzi w tym postępowaniu do skazania na karę pozbawienia wolności ani jakąkolwiek karę – prawo do kasacji przewidziane tą ustawą zostałoby praktycznie zupełnie wyeliminowane,

gdyż osoba poddana tzw. postępowaniu lustracyjnemu mogłaby wnieść

kasację tylko przy powołaniu się na uchybienia z art.439 § 1 k.p.k. (art.523

§ 4 pkt 1 k.p.k.). Eliminacja nastąpiłaby przy tym wbrew samej ustawie lustracyjnej i wbrew intencji ustawodawcy wyrażonej w uzasadnieniu do noweli k.p.k. z 20 lipca 2000 r., wprowadzającej ograniczenia przedmiotowe

kasacji w k.p.k.

Ustawa z 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec

osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, nakazując w swym art. 8 ust. 3 „odpowiednie” stosowanie

przepisów rozdziału 58 k.p.k. dotyczącego odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne skazanie, sama także nie przewiduje własnych rozwiązań odnośnie kasacji. Stosowanie w postępowaniu odszkodowawczym,

przewidzianym w tej ustawie „odpowiednio” przepisów rozdziału 58 k.p.k. o

odszkodowaniu za niesłuszne skazanie, a poprzez nie także przepisów

k.p.k. o możliwości zaskarżania kasacją prawomocnych wyroków sądów

odwoławczych w sprawach odszkodowań z tej ustawy, oznaczać zatem

musi takie stosowanie tych ostatnich, jak w postępowaniu odszkodowawczym prowadzonym w trybie przepisów kodeksu postępowania karnego, o

czym była szeroko wyżej mowa. Jak bowiem trafnie zauważono w uzasadnieniu postanowieniu SN z 23 stycznia 2001 r. (III KZ 158/2000, OSN wyd.

Prok. i Prawo 2001, nr 6, poz. 10): „Jest zrozumiałe, że tam, gdzie ustawo-

dawca nie określa podstaw kasacyjnych w sposób inny niż przewiduje to

art. 523 § 1 k.p.k. warunkiem dopuszczalności kasacji jest powołanie podstaw, o których mowa w tym przepisie. Nie jest natomiast wymagane spełnienie warunku dopuszczalności kasacji określonego w art.523 § 2 k.p.k. z

tej prostej przyczyny, że przekreśliłoby to możliwość korzystania z wyraźnie

przewidzianego przez ustawodawcę prawa do kasacji”. Orzeczeniem tym

utrzymano wprawdzie w mocy zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji od

prawomocnego wyroku sądu odwoławczego odmawiającego odszkodowania, wskazując w nieopublikowanym już dalszym fragmencie uzasadnienia,

że „ponieważ (...) ani z przepisów ustawy z dnia 23 lutego 1991 r., ani z

przepisów rozdziału 58 k.p.k. nie wynika, aby w przypadku osób, które

ubiegają się o odszkodowanie w trybie tej ustawy możliwe było wniesienie

kasacji bez spełnienia warunku, o którym mowa w art. 523 § 2 k.p.k. należało zażalenia nie uwzględnić”, gdyż „ograniczenia przewidzianego tym

przepisie nie stosuje się jedynie do kasacji strony wniesionej z powodu

uchybień wskazanych w art. 439 k.p.k.” ale skoro zasadnie przyjęto, że

ograniczenia z art. 523 § 2 k.p.k. nie dotyczą kasacji od wyroku w kwestii

odszkodowania wydanego w trybie ustawy z 1991r. to sięganie po § 4

art.523 k.p.k. było niezrozumiałe. Dlatego też nie można się zgodzić z rozstrzygnięciem zawartym w tym postanowieniu. W istocie swej SN bowiem

zastosował tu „wprost”, a nie tylko „odpowiednio” przepisy k.p.k. i ograniczenia przewidziane w art.523 § 2.

Ustawodawca, jako racjonalny normodawca, dokonując nowelizacji

k.p.k. ustawą z 20 lipca 2000 r. był świadomy tego, że przepisy procedury

karnej mają odpowiednie zastosowanie do szeregu ustaw szczególnych i

że tym samym zmiany tej procedury wpływają na inne postępowania. Ze

świadomością tą dokonał nowelizacji k.p.k. z intencją ograniczenia zakresu

spraw, w jakich skarga kasacyjna może być wniesiona, i wyartykułował tę

intencję wyraźnie. Ograniczenia te dotyczą jedynie zaskarżania przez stro-

ny wyroków rozstrzygających w przedmiocie szeroko rozumianej odpowiedzialności karnej, nie dotyczą zatem postępowań, w których sąd karny wyrokiem rozstrzyga inne kwestie, tj. których przedmiotem nie jest w ogóle

kwestia odpowiedzialności karnej.

W konsekwencji należy przyjąć, że w pełni dopuszczalna jest kasacja

strony od wyroku sądu odwoławczego, którym orzeczono w przedmiocie

odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie ustawy z dnia 23 lutego

1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego,

choćby nie podnosiła ona zarzutu opartego na uchybieniach określonych w

art. 439 § 1 k.p.k., gdyż nie odnoszą się do niej ograniczenia, o jakich mowa w art. 523 § 2 (i § 3) k.p.k. To samo odnieść należy do wyroku w tym

samym przedmiocie, wydanego w trybie przepisów rozdziału 58 k.p.k. Odmienne stanowisko pozostawałoby w sprzeczności z wyraźnym brzmieniem art. 523 § 2 (i 3) k.p.k. Wprawdzie powyższe prowadzi do sytuacji, w

której niekiedy samo orzeczenie będące podstawą do odszkodowania nie

podlega zaskarżeniu kasacją stron, np. unieważnienie wyroku w trybie art.

3 ustawy z 1991 r., czy w trybie art. 102 k.p.k., ale dzieje się tak z uwagi na

inne ograniczenie skargi kasacyjnej stron, wiążące się z ich uprawnieniem

do zaskarżania jedynie wyroków sądów odwoławczych, a nie postanowień

(art. 519 k.p.k.), a wskazane wyżej decyzje procesowe przybierają właśnie

tę ostatnią postać. Kasacja jest jednak nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, jej występowanie w porządku prawnym nie wynika więc z gwarancji

zawartych w Konstytucji RP i możliwe są różne ograniczenia stron w jej

wnoszeniu. Wprawdzie byłoby najlepiej gdyby zachowana została pełna

symetria tych ograniczeń, ale istotniejsze – by były one wyraźnie określone

przez ustawodawcę. W wypadku art. 523 § 2 i 3 k.p.k. ten wymóg został

spełniony w sposób zgodny z intencją, która ograniczeniom tym przyświecała. Ponadto, jak wskazano wcześniej, postępowanie w przedmiocie od-

szkodowania i zadośćuczynienia nie jest kontynuacją poprzedniego postępowania, orzeczenie odnośnie którego unieważniono lecz odrębnym postępowaniem prowadzonym w trybie kodeksu postępowania karnego.

Mając to wszystko na uwadze udzielono odpowiedzi jak w uchwale.