I KZP 12/11 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 PAŹDZIERNIKA 2011 R.

I KZP 12/11

Norma zawarta w art. 225 § 3 k.p.k., obligująca organ dokonujący

przeszukania do pozostawienia dokumentów bez zapoznawania się z ich

treścią lub wyglądem, w sytuacji, gdy obrońca oświadczy, że wydane lub

znalezione pisma lub inne dokumenty obejmują okoliczności związane z

wykonywaniem przez niego tej funkcji, znajduje zastosowanie także w razie

złożenia

takiego

oświadczenia

przez

aplikanta

adwokackiego,

upoważnionego przez adwokata na podstawie art. 77 ustawy z dnia 26

maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze

zm.), do zastępowania go jako obrońcy w sprawie.

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik (sprawozdawca).

Sędziowie SN: B. Skoczkowska, J. Sobczak.

Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Ryszarda L., podejrzanego o popełnienie

czynu z art. 286§1 k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w

dniu 26 października 2011 r., przekazanego na podstawie art. 441§1 k.p.k.

postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia 4 lipca 2011 r., zagadnienia

prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy aplikant adwokacki jest obrońcą w rozumieniu art. 225 § 3

k.p.k.?”

postanowił o d m ó w i ć podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

W toku śledztwa w sprawie, Prokurator Prokuratury Okręgowej w K.

postanowieniem z dnia 30 maja 2011r., na podstawie art. 217§1, 219§1,2 i

220 k.p.k., zażądał od Justyny W. wydania, między innymi, dokumentacji

dotyczącej współpracy firmy I. Spółka z o.o. ze wskazanymi w

postanowieniu podmiotami gospodarczymi. Nakazał nadto przeprowadzić

przeszukanie

pomieszczeń zajmowanych

przez

Justynę W.

w K.

Wykonanie postanowienia zlecił Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego

Delegatura w K.

Przeszukanie zostało przeprowadzone w dniu 1 czerwca 2011 r. w

obecności przebywających w lokalu mieszkalnym Justyny W. i jej męża

Tomasza W. Z protokołu czynności wynika, że przed rozpoczęciem

przeszukania Tomasz W. wskazał dwa segregatory i oświadczył, że

znajdują się w nich dokumenty obejmujące okoliczności związane z

wykonywaniem funkcji obrońcy podejrzanego Ryszarda L. przez adwokata

Jana Z., a także przez niego jako aplikanta adwokackiego, działającego w

zastępstwie

obrońcy.

W

związku

z

oświadczeniem

Tomasza

W. funkcjonariusze ABW odstąpili od zapoznania się z dokumentami

znajdującymi się w segregatorach, a po skontaktowaniu się z Prokuratorem

nadzorującym śledztwo, włożyli je do kopert, zabezpieczyli banderolami i

przekazali do Sądu Rejonowego w K., zgodnie z wymogami art. 225 § 3

k.p.k.

W zażaleniu na tę czynność, wniesionym na podstawie art. 236 k.p.k.,

adwokat Jan Z. i aplikant adwokacki Tomasz W. zarzucili obrazę przepisów

postępowania, a to art. 225 § 3 k.p.k., § 245 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 24 marca 2010 r. – Regulamin wewnętrznego

urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, art. 6

k.p.k., art. 42 ust. 2 w zw. z art. 50 Konstytucji i art. 6 ust. 3 lit. c w zw. z art.

EKPCz,

przez

zatrzymanie

podczas

przeszukania

prywatnego

mieszkania obrońcy podejrzanego dokumentów w sytuacji, gdy ten

oświadczył, że obejmują one okoliczności związane z wykonywaniem

funkcji obrońcy, co stanowiło, poza oczywistą obrazą bezwzględnego

zakazu płynącego z art. 225 § 3 k.p.k., niedopuszczalne naruszenie prawa

do obrony oraz prawa do poszanowania i nienaruszalności mieszkania.

Podnosząc te zarzuty skarżący wnieśli o:

1) stwierdzenie niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji,

2) zawiadomienie Prokuratora Okręgowego w K., jako przełożonego

dyscyplinarnego, o możliwości popełnienia deliktu dyscyplinarnego z

żądaniem złożenia przez niego wniosku o wszczęcie postępowania

dyscyplinarnego wobec prokuratora Prokuratury Okręgowej w K. Krzysztofa

P. W odpowiedzi na zażalenie Prokurator Okręgowy w K. wniósł o jego

nieuwzględnienie. Uzasadniając swoje stanowisko Prokurator wywodził, że

zatrzymanie dokumentów i przekazanie do Sądu odbyło się zgodnie z

wymogami art. 225 § 3 k.p.k. Argumentował, że skoro oświadczenie, iż

przedmiotowe dokumenty dotyczą obrony podejrzanego Ryszarda L. w

postępowaniu karnym, złożył aplikant adwokacki Tomasz W., to nie można

było przyjąć, że pochodziło ono od obrońcy. Aplikant adwokacki nie jest

bowiem wpisany na listę adwokatów, a tym samym nie wykonuje funkcji

obrońcy. Zgodnie z brzmieniem art. 225 § 3 k.p.k. tylko oświadczenie

obrońcy,

że

wydane

lub

znalezione

dokumenty

związane

są

z

wykonywaniem przez niego tej funkcji, obliguje organ dokonujący

przeszukania do pozostawienia dokumentów bez zapoznawania się z ich

treścią. Aplikant adwokacki zastępuje tylko adwokata, jeśli został do tego

upoważniony. Nie łączy go jednak z podejrzanym bezpośrednia więź oparta

na powierzeniu obrony. Z tej racji aplikant adwokacki należy do kategorii

osób, których oświadczenie, co do charakteru znalezionych lub wydanych

dokumentów, podlega ocenie organu przeprowadzającego czynność z

punktu widzenia wiarygodności. W przekonaniu Prokuratora Okręgowego,

skoro funkcjonariusze ABW powzięli wątpliwości co do oświadczenia

aplikanta adwokackiego Tomasza W., to przekazanie dokumentów

właściwemu Sądowi w celu dalszego procedowania, nie naruszało przepisu

art. 225 § 3 k.p.k.

Przy rozpoznawaniu zażalenia Sąd Rejonowy w K. uznał, że wyłoniło

się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy w

kwestii, czy aplikant adwokacki jest obrońcą w rozumieniu art. 225 § 3

k.p.k., i w trybie art. 441 § 1 k.p.k. przedstawił je Sądowi Najwyższemu do

rozstrzygnięcia.

Sąd Rejonowy podkreślił, że w orzecznictwie nie rozstrzygano

dotychczas tak stawianego pytania. Wskazał natomiast na dwa odmienne,

w jego przekonaniu, stanowiska dotyczące zakresu pojęcia „obrońcy” w art.

225 § 3 k.p.k., prezentowane w piśmiennictwie prawniczym. Pierwsze z

nich sprowadza się do tego, że za obrońcę, w rozumieniu powołanego

przepisu, należy uznać nie tylko obrońcę w procesie karnym ale też

obrońcę w innych postępowaniach przewidzianych przez ustawy, w których

dopuszcza się pełnienie tej funkcji, choćby przez osobę inną niż adwokat,

np. w postępowaniu dyscyplinarnym. Chodzi tu bowiem o zagwarantowanie

szeroko pojmowanej ochrony tajemnicy obrończej, u podstaw której leży

zaufanie do każdej osoby wykonującej na podstawie ustawy funkcję

obrońcy. (T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz,

Kraków 2003, s. 595). Kierując się tą interpretacją przepisu, należałoby

uznać za obrońcę także aplikanta adwokackiego. Według zwolenników

drugiego stanowiska pojęcie obrońcy w rozumieniu art. 225 § 3 k.p.k.

odnosi się tylko do osoby wpisanej na listę adwokatów, której powierzono

obronę w postępowaniu karnym (P. Hofmański red.: Kodeks postępowania

karnego. Komentarz, Warszawa 2007 r., s 1032). Zdaniem Sądu

Rejonowego, w zależności od przyjęcia jednego albo drugiego z tych

poglądów, zarzut zażalenia jawi się jako zasadny lub niezasadny.

Sąd

Rejonowy

nie

podjął

próby

samodzielnego

wyjaśnienia

powstałych wątpliwości przez wykładnię art. 82 k.p.k. Uznał, że zawarte

tam określenie „osoba uprawniona do obrony według przepisów o ustroju

adwokatury” jest na tyle ogólne, że nie pozwala na udzielenie

jednoznacznej odpowiedzi na pytanie czy osobą tą jest także aplikant

adwokacki, zastępujący adwokata przed sądami na podstawie art. 77

ustawy – Prawo o adwokaturze (Dz. U. 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.).

Prokurator Prokuratury Generalnej prezentując na piśmie swoje stanowisko

wniósł o odmowę podjęcia uchwały. Utrzymywał, że przepis art. 225 § 3

k.p.k., w zakresie użytego w nim określenia „obrońcy”, nie jest

sformułowany w sposób niejasny i nie wymaga dokonania zasadniczej

wykładni ustawy w trybie art. 441 § 1 k.p.k. Wskazując na brzmienie art. 82

k.p.k. i na korespondujące z nim art. 65 i 77 powołanej wyżej ustawy –

Prawo o adwokaturze, Prokurator wyraził przekonanie, że przepisy te

pozwalają bez wątpliwości postrzegać aplikanta adwokackiego jako

obrońcę w postępowaniu karnym, gdy dysponuje on upoważnieniem

adwokata do zastępowania, udzielonym na podstawie art. 77 tej ustawy i

przy zachowaniu zawartych w tym przepisie warunków. Uznając za

nietrafne uwagi Sądu Rejonowego dotyczące rozbieżności w Komentarzach

do Kodeksu postępowania karnego co do tego, czy aplikanta adwokackiego

można uznać za obrońcę w postępowaniu karnym, prokurator Prokuratury

Generalnej prezentował pogląd, że w doktrynie ugruntowane jest

stanowisko, iż ustawowa definicja obrońcy na gruncie art. 82 k.p.k. (osoba

uprawniona do obrony według przepisów o ustroju adwokatury) obejmuje

nie tylko adwokatów w tej roli, ale także aplikantów adwokackich

występujących

w

ich

zastępstwie

na

podstawie

udzielonego

upoważnienia.O odmowę podjęcia uchwały wniósł także w piśmie

procesowym z dnia 18 października 2011 r. współautor zażalenia aplikant

adwokacki Tomasz W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego w trybie art. 441 § 1 k.p.k.

następuje wtedy, gdy przedstawiono je w warunkach określonych w tym

przepisie, tj. przy zaistnieniu przesłanek: podmiotowej, przedmiotowej i

funkcjonalnej. Przystępując do kontroli, czy warunki te zostały spełnione,

trzeba na wstępie zauważyć, że zagadnienie przedstawił uprawniony

podmiot. Jest nim Sąd Rejonowy, a więc organ orzekający co do zasady w

pierwszej instancji (art. 24 § 1 k.p.k.), ale w zaistniałym układzie

procesowym, orzekający w roli sądu odwoławczego z racji rozpoznawania

zażalenia na czynność postępowania przygotowawczego (zatrzymanie

dokumentów w trybie art. 225 § 3 k.p.k.), w ramach właściwości

funkcjonalnej nadanej mu w art. 236 k.p.k. (sąd rejonowy, w którego okręgu

toczy się postępowanie przygotowawcze). W orzecznictwie i w doktrynie

przyjmuje się zgodnie, że każdy sąd rozpoznający środek odwoławczy, w

tym również sąd rejonowy, jest sądem odwoławczym w rozumieniu art. 441

§ 1 k.p.k., legitymowanym do przedstawienia zagadnienia prawnego w

trybie art. 441 § 1 k.p.k. (J. Grajewski red.: Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, t. II, Warszawa 2010, s. 105; W. Grzeszczyk: Kodeks

postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2008, s. 464; R. Stefański:

Instytucja pytań prawnych do Sądu Najwyższego w sprawach karnych,

Kraków 2001, s. 200-201). Oczywiste jest również, że spełniona jest i druga

przesłanka skutecznego przedstawienia zagadnienia prawnego, dotycząca

przedmiotu postępowania. Wyłoniło się ono bowiem przy rozpoznawaniu

zażalenia oraz w uwarunkowaniach faktycznych i prawnych sprawy, a

rozstrzygnięcie

zagadnienia

będzie

miało

bezpośredni

wpływ

na

merytoryczne rozpoznanie zażalenia.

Do rozważenia pozostało – czy przedstawione zagadnienie wymaga

zasadniczej wykładni ustawy, a więc czy spełniona jest przesłanka

funkcjonalna, stanowiąca ratio legis instytucji pytań prawnych kierowanych

do Sądu Najwyższego. Należy w związku z tym stwierdzić, że potrzeba

dokonania zasadniczej wykładni ustawy zachodzi wtedy, gdy wskazywany

przez sąd odwoławczy przepis (przepisy) sformułowany jest w sposób

dopuszczający różną interpretację, a zwłaszcza, gdy odmienna jego

wykładnia wystąpiła już w orzecznictwie. Z punktu widzenia tego warunku

dopuszczalności pytania prawnego nasuwają się uwagi krytyczne. Sąd

Rejonowy

trafnie

orzecznictwa,

w

przecież

odnotował,

że

którym

zamieszczona

nie

byłaby

ma

publikowanego

wykładnia

zasięgu

podmiotowego pojęcia „obrońcy” w art. 225 § 3 k.p.k., a tym samym nie

mógł wskazać na rozbieżności praktyki orzeczniczej w tej kwestii. Dostrzegł

je natomiast w piśmiennictwie prawniczym, a ściśle w komentarzach do

Kodeksu postępowania karnego. Upatrywanie w podanych źródłach

rozbieżności jest jednak nietrafne i nieadekwatne do rzeczywistej treści

przywołanych tez komentatorów. Nie ma bowiem w komentarzach do

Kodeksu postępowania karnego odmiennego interpretowania pojęcia

„obrońcy” w art. 225 § 3 k.p.k. w aspekcie, czy obejmuje ono również

aplikanta adwokackiego zastępującego adwokata w roli obrońcy. Różnice

dotyczą natomiast tego, czy zamieszczone w tym przepisie uregulowanie

odnosi się wyłącznie do obrońcy w postępowaniu karnym oraz w

postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia

skarbowe

(stanowisko

prezentowane

w

Komentarzu

pod

red.

P. Hofmańskiego), czy również w innych postępowaniach przewidzianych

przez ustawy, w których przewiduje się udział obrońcy (stanowisko

prezentowane w Komentarzu T. Grzegorczyka). W żadnym z tych

Komentarzy nie zamieszczono wypowiedzi w kwestii, czy uprawnienie

nadane obrońcy w art. 225 § 3 k.p.k. przysługuje również aplikantowi

adwokackiemu zastępującemu adwokata w pełnieniu tej funkcji. Nie ma

zatem w piśmiennictwie prawniczym rozbieżności, którymi uzasadniano

potrzebę dokonania zasadniczej wykładni ustawy. A skoro tak, to Sąd

Rejonowy powinien był przystąpić do samodzielnego rozstrzygnięcia

postrzeganego zagadnienia prawnego, gdyż obliguje go do tego przepis art.

8 k.p.k. Dopiero gdyby w toku dokonywania własnej wykładni przepisu art.

225 § 3 k.p.k. Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, że unormowanie jest

niejasne w tym stopniu, iż dopuszcza interpretację prowadzącą do różnych

konkluzji, a za każdą z nich przemawiają silne argumenty, usprawiedliwione

stałoby się wystąpienie o wykładnię zasadniczą. Sąd Rejonowy nie podjął

jednak wykładni art. 225 § 3 k.p.k., prowadzącej w okolicznościach sprawy

do odpowiedzi na pytanie, czy oświadczenie aplikanta adwokackiego, w

którym informował podczas przeszukania, że określone dokumenty dotyczą

wykonywania funkcji obrońcy, miało taką moc, jak oświadczenie obrońcy i

czy

obligowało

organ

dokonujący

przeszukania

do

procedowania

przewidzianego w tym przepisie w następstwie złożenia oświadczenia tej

treści przez obrońcę, tj. do pozostawienia dokumentów bez zapoznawania

się z ich treścią. Uznać więc należało, że wystąpienie do Sądu

Najwyższego z pytaniem prawnym było przedwczesne. Nie podejmując

własnej wykładni Sąd odwoławczy nie miał sposobności wykazać, że

zagadnienie wymaga dokonania wykładni zasadniczej. W tym stanie

rzeczy, wobec braku podstawowej przesłanki przedstawienia zagadnienia

prawnego, określonej w art. 441 § 1 k.p.k., Sąd Najwyższy postanowił

odmówić podjęcia uchwały.

Mimo braku podstaw do podjęcia uchwały, Sąd Najwyższy uznał

jednak za niezbędne poczynić następujące uwagi dla ukazania aspektów

zagadnienia, których nie dostrzeżono w postanowieniu Sądu Rejonowego,

a których nie będzie można pominąć w dalszym procedowaniu przy

rozpoznawaniu zażalenia. Rozpocząć należy od przytoczenia raz jeszcze

za art. 225 § 3 k.p.k., że jeżeli obrońca, od którego żąda się wydania rzeczy

lub u którego dokonuje się przeszukania, oświadczy, iż wydane lub

znalezione pisma lub inne dokumenty obejmują okoliczności związane z

wykonywaniem przez niego funkcji obrońcy, organ dokonujący czynności

pozostawia te dokumenty bez zapoznawania się z ich treścią lub

wyglądem. Przy rozważaniu, czy taki sam skutek wywołuje także

oświadczenie aplikanta adwokackiego, konieczne jest poznanie racji i

uwarunkowań prawnych, dla których ustawodawca zdecydował, że

oświadczenie obrońcy o treści podanej w art. 225 § 3 k.p.k., ma

bezwzględnie wiążący skutek dla organu dokonującego przeszukania.

Pozwoli to sprowadzić na właściwy tor dalszy wywód co do tego, czy taki

sam skutek odnosi oświadczenie aplikanta adwokackiego zastępującego

obrońcę.

Stosownej

analizy

prawnej

zabrakło

w

uzasadnieniu

postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego.

Sednem zagadnienia jest to, jakim wartościom prawnym służy

unormowanie w art. 225 § 3 k.p.k. i skąd wynika zróżnicowanie trybów

postępowania w wypadku złożenia sprecyzowanego w nim oświadczenia

przez obrońcę i przez „inną osobę”. Odpowiedź na pierwsze z tych pytań

nasuwa się w sposób oczywisty. Art. 225 § 3 k.p.k. ma gwarantować

ochronę tajemnicy obrończej w sytuacji, gdy taka potrzeba wyłoni się przy

czynnościach zatrzymania rzeczy i przeszukania (Rozdział 25 Kodeksu

postępowania karnego). Normy w nim zawarte należą do kategorii tych,

które zapewniają realizację konstytucyjnego prawa do obrony (art. 42 ust. 1

Konstytucji),

stanowiącego

zarazem

jedną z

podstawowych

zasad

postępowania karnego (art. 6 k.p.k.). Prawo do obrony urzeczywistnia się

dzięki konkretnym ustawowym gwarancjom służącym oskarżonemu, a

także jego obrońcy. Podstawowe wśród nich znaczenie ma instytucja

tajemnicy obrończej, spełniająca zarazem rolę jednego z fundamentalnych

elementów wykonywania zawodu adwokata, mieszcząca się w sferze

szerzej pojętej tajemnicy zawodowej adwokata. Tę ostatnią regulują

przepisy art. 6 ust. 1 i 3 prawa o adwokaturze. Zgodnie z ich brzmieniem

adwokat obowiązany jest zachować w tajemnicy wszystko, o czym

dowiedział się w związku z udzielaniem pomocy prawnej, przy czym nie

można go zwolnić od obowiązku zachowania tajemnicy co do faktów, o

których dowiedział się udzielając pomocy prawnej lub prowadząc sprawę.

Szczególnym rodzajem tajemnicy zawodowej adwokata jest tajemnica

obrończa. W postępowaniu karnym podlega ona pełnej ochronie, a jej

zakres obejmuje wszelkie informacje istotne dla obrony oskarżonego,

uzyskane przez adwokata działającego w charakterze obrońcy. Wiedza

obrońcy dotycząca sprawy jest tajemnicą dla organów prowadzących

postępowanie karne. Dysponuje nią sam obrońca, w porozumieniu z

oskarżonym i na jego korzyść. Organy procesowe nie są uprawnione do

uzyskiwania tej wiedzy od obrońcy środkami przewidzianymi w procedurze

karnej.

Wyraża

się

to

w

obowiązywaniu

bezwzględnego

zakazu

przesłuchiwania jako świadków obrońcy lub adwokata działającego na

podstawie art. 245 § 1 k.p.k., co do faktów, o których dowiedział się on

udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę (art. 178 pkt 1 k.p.k.).

Obrońca jest też oczywiście poza kręgiem osób, wobec których dopuszcza

się kontrolę i utrwalanie rozmów (art. 237 § 4 k.p.k.). Z tych samych

względów w toku przeszukania nie wolno zatrzymać pism lub innych

dokumentów obejmujących okoliczności związane z wykonywaniem przez

adwokata funkcji obrońcy, niezależnie od tego czy wykonuje on tę funkcję w

sprawie, której dotyczy przeszukanie, czy w innej, przy czym samo

oświadczenie obrońcy o takim charakterze dokumentów jest wiążące dla

organu dokonującego przeszukania.

Z samej natury tajemnicy obrończej wynika, że jako taka nie podlega

weryfikacji przez organ prowadzący postępowanie, bądź wykonujący

zleconą mu czynność procesową. Nie można więc sprawdzać, czy

odpowiada prawdzie oświadczenie obrońcy, że podejmowana przez ten

organ czynność doprowadziłaby do ujawnienia okoliczności chronionych tą

tajemnicą.

W

wypadku

przeszukania

kontrolowanie

prawdziwości

oświadczenia obrońcy musiałoby polegać na zapoznaniu się przez organ

dokonujący czynności z substancją przedmiotu zainteresowania, w

szczególności treścią pism i dokumentów, a więc praktycznie na poznaniu

tego, czego obrońcy związanemu tajemnicą, nie wolno ujawnić. Z tego

samego powodu organ prowadzący postępowanie nie może przesłuchiwać

obrońcy w charakterze świadka już wtedy, gdy oświadczy on, że fakty, o

których miałby zeznać objęte są tajemnicą obrończą. Uregulowania te są

spójne systemowo. Żadne środki procesowe nie mogą wyłączać ani

ograniczać gwarancji ścisłej ochrony tajemnicy obrończej.

Tajemnica obrończa podlega ochronie także wówczas, gdy w toku

przeszukania inna osoba niż obrońca oświadczy, że wydane lub znalezione

dokumenty obejmują okoliczności związane z wykonywaniem funkcji

obrońcy. Jednak w wypadku, gdy oświadczenie osoby nie będącej obrońcą

budzi wątpliwości, może obowiązywać inny tryb dalszego postępowania

(art. 225 § 3 zd. 2 k.p.k.). Nasuwające wątpliwości oświadczenie takiej

osoby podlega weryfikacji ale w sposób wyłączający ujawnienie tajemnicy

obrończej. W takim wypadku organ dokonujący czynności przekazuje

sądowi przed którym toczy się postępowanie, a w postępowaniu

przygotowawczym – sądowi wskazanemu w art. 329 § 1 k.p.k., a więc

powołanemu do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji, wydane lub

znalezione dokumenty bez zapoznawania się z ich treścią lub wyglądem, w

opieczętowanym opakowaniu. Po zapoznaniu się z dokumentami sąd

zwraca je (również po opieczętowaniu) osobie od której je zabrano, jeśli

okazuje się, że oświadczenie było prawdziwe. W przeciwnym razie wydaje

postanowienie o zatrzymaniu tych materiałów dla celów postępowania. Ten

tryb postępowania gwarantuje, że utrwalone w dokumentach treści

stanowiące tajemnicę obrończą, mimo przejęcia ich podczas przeszukania,

nie przenikną do postępowania karnego. Nawet wtedy, gdy przeszukania

dokonano na polecenie sądu prowadzącego postępowanie, po zapoznaniu

się z dokumentami i stwierdzeniu, że zawierają one tajemnicę obrończą,

żadne okoliczności z nich pochodzące nie będą podlegały ujawnieniu, a

tym samym nie wejdą do podstawy orzeczenia (art. 92 i art. 410 k.p.k.).

Po omówieniu sposobu procedowania unormowanego w art. 225 § 3

k.p.k. można przejść do rozważenia kwestii, do której kategorii podmiotów

składających oświadczenie o treści podanej w tym przepisie, należy

aplikant adwokacki upoważniony do zastępowania obrońcy w sprawie, w

której dokonuje się czynności przeszukania. Rzecz sprowadza się do tego,

czy oświadczenie aplikanta ma moc oświadczenia obrońcy, czy też „innej

osoby”, o której mowa w tym przepisie. Tertium non datur. Podstawowe

znaczenie ma tu przepis art. 82 k.p.k., zgodnie z którym obrońcą może być

jedynie osoba uprawniona do obrony według przepisów o ustroju

adwokatury. Pełnienie tej funkcji jest jedną z form wykonywania zawodu

adwokata określonych w art. 4 ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze,

realizowaną przez występowanie przed sądami i innymi urzędami (a więc

również przed organami ścigania i innymi organami uprawnionymi do

orzekania o stosowaniu środków o charakterze represyjnym). Zgodnie z art.

65 tej ustawy, adwokatem jest osoba wpisana na listę adwokatów. Przepisy

prawa o adwokaturze nie zastrzegają jednak, że nie jest dopuszczalne

wykonywanie czynności adwokata (również w roli obrońcy) przez osoby nie

wpisane na tę listę. Przewidują wręcz taką możliwość. W art. 77 uprawnia

się bowiem aplikanta adwokackiego, który odbył sześć miesięcy aplikacji,

do zastępowania adwokata przed sądem rejonowym, organami ścigania,

organami państwowymi, samorządowymi i innymi instytucjami. W przepisie

tym nie wyłącza się z zakresu zastępowania adwokata przez aplikanta

żadnego typu czynności, które adwokat może podejmować przed

wymienionymi organami. Oznacza to, że zastępowanie adwokata przez

aplikanta adwokackiego przed tymi organami może obejmować wszystkie

funkcje i czynności, do których uprawniony jest adwokat. Warunkiem

formalnym skutecznego prawnie zastępowania jest upoważnienie do

zastępowania udzielone przez adwokata umocowanego do działania w

konkretnej sprawie. Zawarty jest on w przepisach uchwalonych przez

Naczelną Radę Adwokacką na podstawie art. 58 pkt 12 lit. b prawa o

adwokaturze. W myśl § 13 Regulaminu aplikacji adwokackiej (uchwała

Naczelnej Rady Adwokackiej nr 22/2008 z dnia 14 czerwca 2008 r.,

obwieszczenie NRA z dnia 22 września 2009 r. w sprawie ogłoszenia

jednolitego tekstu Regulaminu aplikacji adwokackiej) aplikant adwokacki

może występować w sprawach na podstawie upoważnienia patrona lub

innego adwokata za zgodą patrona, przy czym udzielając aplikantowi

upoważnienia do zastępstwa w sprawie, adwokat, którego aplikant ma

zastępować, obowiązany jest omówić z nim dokładnie sprawę i wiążące się

z nią zagadnienia prawne oraz wnioski, jakie aplikant ma zgłosić na

rozprawie. Wynika stąd, że adwokat udzielający upoważnienia przekazuje

aplikantowi

adwokackiemu

pełną

wiedzę

o

sprawie

i

sposobie

zamierzonego działania, a jeśli jest to sprawa karna, jak w niniejszym

wypadku, wiedzę obejmującą także tajemnicę obrończą.

Poczynione wyżej uwagi prowadzą do konkluzji, że zastępowanie

adwokata

w

postępowaniu

karnym

na

podstawie

upoważnienia

spełniającego wymogi z art. 77 ustawy – Prawo o adwokaturze, legitymuje

aplikanta adwokackiego do wykonywania funkcji obrońcy w pełnym

zakresie, przy czym w postępowaniu przygotowawczym także w toku

czynności procesowych, w których obrońca może brać udział. Nie ma

żadnych przesłanek ku temu, by prawne znaczenie działań aplikanta

adwokackiego

w

poszczególnych

stadiach

postępowania

karnego

postrzegać inaczej, niż w odniesieniu do adwokata występującego w roli

obrońcy. Wraz z przyjęciem upoważnienia aplikant przejmuje status

beneficjenta, a zarazem strażnika tajemnicy obrończej, bo przecież

podczas zastępowania obrońcy nie może ona być chroniona w mniejszym

stopniu, niż przy wykonywaniu tej funkcji przez adwokata. Raz jeszcze

należy zaakcentować, że u podstaw instytucji tajemnicy obrończej jest

ochrona prawa oskarżonego do obrony i umożliwienie mu korzystania z

tego prawa. Urzeczywistnia się ono także przez wyłączenie prawnej

możliwości uzyskania przez organy prowadzące postępowanie wiedzy,

którą obrońca posiadł w sprawie, w tym informacji co do zamierzonego

sposobu wykonywania obrony. Status procesowy aplikanta adwokackiego

przy zastępowaniu obrońcy nie różni się od tego, który przysługuje

adwokatowi jako obrońcy. Występuje on jako alter ego obrońcy i korzysta z

przysługujących mu uprawnień.

W sprawie, w której przedstawiono zagadnienie prawne, adwokat Jan

Z. upoważnił aplikanta adwokackiego Tomasza W. „do zastępstwa w

sprawie

podejrzanego

Ryszarda

L. przed

właściwymi

organami

postępowania przygotowawczego oraz Sądami”. Upoważnienie zostało

złożone do akt sprawy w dniu 7 kwietnia 2011 r., a więc przed czynnością

przeszukania ukierunkowanego na uzyskanie dokumentów istotnych w

śledztwie w sprawie Ryszarda L. Tak więc oświadczenie złożone w trybie

art. 225 § 3 k.p.k. przez aplikanta adwokackiego wobec funkcjonariuszy

ABW dokonujących przeszukania, że dwa skoroszyty zawierają dokumenty

związane z wykonywaniem funkcji obrońcy w sprawie, w której działa on w

tym charakterze na podstawie upoważnienia, stanowiło realizację tej funkcji

pełnionej przez niego na podstawie przepisów o ustroju adwokatury. Norma

zawarta w art. 225 § 3 k.p.k., obligująca organ dokonujący przeszukania do

pozostawienia dokumentów bez zapoznawania się z ich treścią lub

wyglądem, w sytuacji, gdy obrońca oświadczy, że wydane lub znalezione

pisma

lub

inne

dokumenty

obejmują

okoliczności

związane

z

wykonywaniem przez niego tej funkcji, znajduje zastosowanie także w razie

złożenia

takiego

oświadczenia

przez

aplikanta

adwokackiego,

upoważnionego przez adwokata na podstawie art. 77 ustawy – Prawo o

adwokaturze, do zastępowania go jako obrońcy w sprawie, w której

dokonuje się przeszukania.

Kończąc należy podnieść, że w doktrynie procesu karnego utrwalony

jest pogląd, iż osobą uprawnioną do obrony według przepisów o ustroju

adwokatury (art. 82 k.p.k.) jest nie tylko adwokat, ale i aplikant adwokacki

występujący w sprawie na podstawie upoważnienia udzielonego mu

zgodnie z wymogami art. 77 ustawy – Prawo o adwokaturze (Z. Gostyński

red.: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. I, Warszawa 2003, s.

570-571; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz,

Warszawa 2008, s. 266; P. Hofmański red.: Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, Warszawa 2011, s. 569; S. Waltoś: Proces karny. Zarys

systemu, Warszawa 2005, s. 198, w poprzednim stanie prawnym M.

Cieślak: Sytuacja prawna obrońcy w świetle nowego ustawodawstwa, Pal.

1969, nr 8). Z całokształtu przedstawionych wyżej uwag wynika więc, że

przedstawione przez Sąd Rejonowy zagadnienie prawne, w odniesieniu do

uregulowania zawartego w art. 225 § 3 k.p.k., nie wymaga dokonania

zasadniczej wykładni ustawy. Nie ma bowiem żadnych podstaw do

kwestionowania, że przewidziane w tym przepisie oświadczenie aplikanta

adwokackiego upoważnionego do zastępowania obrońcy, wywołuje taki

sam skutek, jak oświadczenie adwokata pełniącego tę funkcję w

postępowaniu karnym.