I KZP 10/11 · Sąd Najwyższy

POSTANOWIENIE Z DNIA 26 PAŹDZIERNIKA 2011 R.

I KZP 10/11

Postanowienie o ukaraniu karą porządkową, wydane na podstawie

art. 285 § 1 lub § 1a k.p.k., doręcza się, z urzędu, na podstawie art. 286

k.p.k. ukaranemu. Termin do wniesienia zażalenia biegnie zatem, zgodnie z

art. 460 k.p.k., od dnia doręczenia postanowienia, podobnie jak termin do

złożenia usprawiedliwienia niestawiennictwa zakreślony w art. 286 k.p.k.

Przewodniczący: sędzia SN H. Gradzik.

Sędziowie SN: B. Skoczkowska (sprawozdawca), J. Sobczak.

Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Herzog.

Sąd Najwyższy w sprawie Aliny C., po rozpoznaniu w Izbie Karnej, na

posiedzeniu w dniu 26 października 2011 r., przekazanego na podstawie

art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w Z., postanowieniem z dnia 10

czerwca 2011 r., zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej

wykładni ustawy:

„Czy termin do wniesienia zażalenia na postanowienie wydane w

trybie art. 285 § 1 k.p.k. o ukaraniu świadka karą pieniężną, należy liczyć

(art. 460 k.p.k.) od dnia ogłoszenia tego postanowienia na rozprawie (art.

100 § 1 k.p.k.), czy od dnia doręczenia odpisu postanowienia ukaranemu

świadkowi (art. 286 k.p.k.)?”

postanowił o d m ó w i ć podjęcia uchwały.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w Z. na rozprawie w dniu 16 maja 2011 r., na

podstawie art. 285 § 1 k.p.k., postanowił nałożyć na świadków: Andrzeja B.,

Jolantę B., Marka B., Joannę B. i Urszulę B. karę pieniężną w wysokości po

2700 zł za nieusprawiedliwione niestawiennictwo na rozprawę, mimo

prawidłowego wezwania. Przewodniczący składu orzekającego zarządził

zawiadomienie ukaranych świadków o nałożonych karach oraz o terminie i

sposobie

wniesienia

zażalenia

na

postanowienie

o

ukaraniu.

Zawiadomienie o ukaraniu zostało w dniu 18 maja 2011 r. doręczone

świadkowi Markowi B., który w dniu 25 maja 2011 r. nadał w placówce

pocztowej pismo zatytułowane „zażalenie”. Zostało ono potraktowane przez

Sąd Rejonowy jako zażalenie i przedstawione do rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w Z., który na posiedzeniu w dniu 10 czerwca 2011 r.

stwierdził, że w sprawie wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające

zasadniczej wykładni prawa i przekazał je, w trybie art. 441 § 1 k.p.k., w

postaci

pytania

zawartego

w

części

dyspozytywnej

niniejszego

postanowienia.

W uzasadnieniu pytania podkreślono, że brak jest jednoznacznego

stanowiska doktryny, z którego by wynikało, czy termin do wniesienia

zażalenia na postanowienie o ukaraniu świadka karą pieniężną biegnie od

dnia ogłoszenia go na rozprawie, czy też od dnia doręczenia ukaranemu

odpisu postanowienia, a komentatorzy Kodeksu postępowania karnego

stwierdzają jedynie, że postanowienie takie jest zaskarżalne na zasadach

ogólnych. Sąd zauważył także, że Sąd Najwyższy nie zajmował się

dotychczas tą materią, a orzecznictwo sądów apelacyjnych w tym zakresie

jest rozbieżne. Okoliczności te, zdaniem Sądu, wskazują na konieczność

dokonania przez Sąd Najwyższy wykładni co do wzajemnej zależności

przepisów art. 100 § 1 k.p.k. i art. 286 k.p.k. na tle art. 290 § 2 k.p.k. i art.

460 k.p.k., z uwzględnieniem okoliczności niniejszej sprawy.

Prokurator Prokuratury Generalnej złożył na piśmie wniosek o

odmowę podjęcia uchwały.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stanowisko przedstawiciela Prokuratury Generalnej, wskazujące na

brak warunków do podjęcia uchwały w trybie art. 441 § 1 k.p.k., jest

zasadne.

W konsekwentnym i utrwalonym w tym zakresie orzecznictwie, Sąd

Najwyższy wielokrotnie wskazywał na przesłanki dopuszczalności pytań

prawnych przekazywanych temu Sądowi na podstawie art. 441 § 1 k.p.k.

Pytania prawne powinny więc być formułowane jedynie wtedy, gdy przy

rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoni się zagadnienie prawne, czyli

wystąpi istotny problem interpretacyjny związany z wykładnią przepisu,

który w praktyce jest rozbieżnie interpretowany, albo też przepisu

sformułowanego wadliwie lub niejasno. Takie zagadnienie prawne nie tylko

musi wyłonić się przy rozpoznawaniu środka odwoławczego, ale również

powinno być powiązane z konkretną sprawą w taki sposób, że od jego

rozstrzygnięcia istotnie zależy treść orzeczenia merytorycznego w sprawie.

Wyżej wskazane przesłanki muszą zachodzić łącznie, a w sytuacji, gdy

którakolwiek z nich nie jest spełniona, zabraknie podstaw do podjęcia

uchwały zawierającej rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego.

Należy zauważyć, że w sprawie, w której Sąd Okręgowy w Z.

sformułował pytanie prawne, z treści uzasadnienia pisma zatytułowanego

„zażalenie”

jednoznacznie

wynika,

że

stanowi

ono

w

istocie

usprawiedliwienie nieobecności wszystkich ukaranych świadków. Jego

autor (działający z upoważnienia rodzeństwa oraz w imieniu matki)

stwierdza bowiem, że powodem ich niestawiennictwa było nieprzekazanie

informacji o wezwaniu na rozprawę przez matkę, która choruje przewlekle i

cierpi na zaniki pamięci.

Oczywiście w sytuacji, gdy dane orzeczenie podlega zaskarżeniu

jedynie w trybie zażalenia, to skierowaną przeciwko niemu skargę należy

uznać za zażalenie bez względu na jej oznaczenie. Jednakże wtedy, gdy

od orzeczenia przysługuje zażalenie, jak i inny środek pozwalający na jego

zmianę lub uchylenie, to zgodnie z treścią art. 118 k.p.k., o tym, którą z tych

czynności procesowych podejmuje uprawniony, a więc o właściwym

zakwalifikowaniu jego pisma procesowego decyduje treść, a nie wadliwe

oznaczenie czy forma (por. m.in.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca

2001 r., V KKN 3/01, OSNKW 2001, z. 7-8, poz. 63; postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 2 września 2003 r., II KK 105/03, OSNKW 2003, z. 910, poz. 88; z dnia 16 stycznia 2003 r., II KZ 56/02, LEX nr 74376; z dnia 25

listopada 2003 r., V KK 258/03, LEX nr 83778).

Zauważyć należy, że z przepisów normujących zagadnienia związane

z karami porządkowymi (Rozdział 31 Kodeksu postępowania karnego)

wynika, że w sytuacji nałożenia na rozprawie kary pieniężnej wobec

podmiotów wymienionych w art. 285 § 1 i § 1a k.p.k. istnieje możliwość

uchylenia kary pieniężnej, na podstawie art. 286 k.p.k., jeżeli ukarany

dostatecznie usprawiedliwi swe niestawiennictwo lub samowolne oddalenie

się. Ukarany może też złożyć zażalenie przewidziane w art. 290 § 2 k.p.k.

Ustawa pozostawia więc ukaranemu dwie drogi do wzruszenia decyzji o

ukaraniu karą pieniężną.

Całkowicie odmienne są jednakże przesłanki rozstrzygania każdego z

tych środków w trybie art. 286 k.p.k. i art. 290 § 2 k.p.k., jak też inny organ

jest w tym zakresie właściwy. Usprawiedliwiając się, ukarany powinien

wyjaśnić powód swojego niestawiennictwa na rozprawie i wykazać

okoliczności świadczące o braku po jego stronie zawinienia. Jeżeli

usprawiedliwienie jest dostateczne, to uchylenie kary porządkowej (a nie

postanowienia o jej nałożeniu) następuje w formie postanowienia sądu,

który karę nałożył. Postanowienie w tym przedmiocie podlega również

zaskarżeniu w trybie art. 290 § 2 k.p.k. We wniesionym natomiast zażaleniu

na postanowienie o nałożeniu kary pieniężnej, podmiot kwestionujący

zasadność postanowienia powinien zgłosić zarzuty wobec tego orzeczenia,

a wniesione zażalenie rozpatrywane jest na zasadach ogólnych, a więc

przez sąd wyższego rzędu. Zadaniem tegoż sądu jest kontrola odwoławcza

zaskarżonego orzeczenia.

Powyższe uwagi prowadzą do wniosku, że w niniejszej sprawie, mimo

że pismo procesowe zostało oznaczone jako „zażalenie”, to stosownie do

treści art. 118 § 1 i 2 k.p.k. powinno było być potraktowane jako

usprawiedliwienie złożone w trybie art. 286 k.p.k. i rozpoznane przez Sąd

Rejonowy

w

Z.,

który

nałożył

na

świadków

karę

pieniężną

za

niestawiennictwo na rozprawę. Zarówno Sąd Rejonowy w Z. jak i Sąd

Okręgowy w Z. zupełnie pominęły kwestię zasadniczą, tj. charakter

procesowy pisma złożonego przez Marka B.

W konkluzji stwierdzić należy, że przekazane przez Sąd Okręgowy w

Z. pytanie prawne nie spełnia wymogów formalnych wskazanych w art. 441

§ 1 k.p.k., gdyż wyjaśnienie zagadnienia nie jest niezbędne dla

rozstrzygnięcia w kwestii złożonego środka, który w istocie stanowi

usprawiedliwienie niestawiennictwa. Tryb określony w art. 441 § 1 k.p.k. nie

ma bowiem zastosowania do pytań prawnych, które wyłoniły się przy

rozpoznawaniu środka prawnego przez sąd odwoławczy, który w

rzeczywistości nie jest właściwy do jego rozpoznania, chyba że

przedmiotem

zagadnienia

prawnego

przedstawionego

Sądowi

Najwyższemu jest określenie organu właściwego do rozpoznania takiego

środka (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 1993 r., I

KZP 14/93, LEX nr 22115 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

10 marca 1995 r., I KZP 1/95, OSNKW 1995, z. 5-6, poz. 37; z dnia 29

listopada 2006 r., I KZP 27/06, OSNKW 2006, z. 12, poz. 110).

Nie jest również dopuszczalne przekazywanie pytań prawnych, gdy

Sąd który je przedstawia ma wyrobiony pogląd co do interpretacji przepisów

w nim wskazanych, a zwracając się o podjęcie przez Sąd Najwyższy

uchwały, dąży w istocie do utwierdzenia się w słuszności swojego poglądu.

Z uzasadnienia postanowienia Sądu Okręgowego w Z. wynika

jednoznacznie, iż Sąd ten, podzielając pogląd Sądu Apelacyjnego w

Krakowie (postanowienie z dnia 22 października 2009 r., II AKz 445/09,

KZS 2009, z. 12, poz. 62) oraz Sądu Apelacyjnego w Katowicach

(postanowienie z dnia 15 września 2010 r., II AKz 604/10, LEX nr 686873)

uznaje, że postanowienie o nałożeniu kary za niestawiennictwo, podjęte na

rozprawie, należy doręczyć ukaranemu, a bieg terminu do złożenia

zażalenia rozpoczyna się, zgodnie z art. 460 k.p.k., od daty jego

doręczenia. Sąd Okręgowy wskazał również na odmienną interpretację

wskazanych przepisów, prezentowaną przez Sąd Apelacyjny w Lublinie

(postanowienia: z dnia 19 listopada 2008 r., II AKz 547/08, LEX nr 477845 i

z dnia 17 grudnia 2008 r., II AKz 579/08, LEX nr 477846), który uznał, że

skoro art. 100 k.p.k. nie przewiduje obowiązku doręczenia postanowienia

wydanego na rozprawie, to doręczenie postanowienia wymierzającego karę

porządkową

ma

znaczenie

tylko

dla

biegu

terminu

do

złożenia

usprawiedliwienia, co wynika z treści art. 286 k.p.k., nie ma natomiast

wpływu na bieg terminu do wniesienia zażalenia. W uzasadnieniu pytania

prawnego przedstawiono argumenty przemawiające przeciwko takiej

interpretacji.

Powyższe wskazuje więc, że przedstawione pytanie w istocie swej nie

dotyczy wątpliwości co do wykładni przepisów, lecz wskazuje na

rozbieżności w ich interpretacji w orzecznictwie innych sądów. Gdy chodzi o

rozbieżności w wykładni prawa ujawnione w orzecznictwie sądów

powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu Najwyższego, to możliwe jest

jedynie zwrócenie się do Sądu Najwyższego z pytaniem prawnym

abstrakcyjnym na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o

Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052). Sąd Okręgowy w Z. nie

należy jednak do wskazanych w tym przepisie podmiotów do tego

upoważnionych.

Mimo braku podstaw do podjęcia uchwały w trybie art. 441 § 1 k.p.k.,

Sąd Najwyższy uznał za celowe uczynić kilka uwag, które mogą mieć

znaczenie dla praktyki orzeczniczej.

Zasady zaskarżania postanowień uregulowane zostały w przepisie

art. 460 k.p.k. Przepis ten zakreśla siedmiodniowy termin do wniesienia

zażalenia liczony od daty ogłoszenia postanowienia, a jeżeli ustawa

nakazuje doręczenie postanowienia – od daty doręczenia. W tej sytuacji

jawi się pytanie, do której kategorii należą postanowienia wydane na

podstawie art. 285 k.p.k. o nałożeniu kary pieniężnej. Oczywiste jest, że

kary pieniężne, jak i pozostałe kary porządkowe, o których mowa w

rozdziale 31 k.p.k. mogą być stosowane zarówno w postępowaniu

przygotowawczym, jak i sądowym. Postanowienia wydane w postępowaniu

przygotowawczym podlegają doręczeniu osobie ukaranej na podstawie art.

106 k.p.k. w zw. z art. 100 § 2 k.p.k. Nasuwa się natomiast pytanie, czy

ogłoszenie ustnie na rozprawie w trybie art. 100 § 1 k.p.k. postanowienia o

ukaraniu świadka, biegłego, tłumacza lub specjalisty karą pieniężną

wskazaną w art. 285 k.p.k., zwalnia od obowiązku doręczenia go z urzędu

ukaranemu. Obowiązek doręczenia należy wyprowadzić tu z brzmienia art.

286 k.p.k., który jako początek biegu terminu do usprawiedliwienia

wyznacza datę doręczenia postanowienia o ukaraniu. Skoro natomiast art.

128 k.p.k. określający zasady doręczania odpisów orzeczeń, nakazuje ich

doręczenie w każdym wypadku, gdy ustawa to nakazuje, to trzeba

zauważyć, że przepis art. 286 k.p.k. zawiera nakaz doręczenia ukaranemu

postanowienia wymierzającego karę pieniężną. Zgodzić się należy z

poglądami prezentowanymi w orzecznictwie i piśmiennictwie, że nie do

przyjęcia jest, aby bieg terminu do usprawiedliwienia rozpoczynał się w

innym czasie niż bieg terminu do złożenia zażalenia (por. postanowienia:

Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 października 2009 r., II AKz

445/09, KZS 2009, z. 12, poz. 62; Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia

15 września 2010 r., II AKz 604/10, LEX nr 686873; A. Sierakowska, P.

Sierakowski: Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 19

listopada 2008 r., II AKz 547/08, OSA 2010, z. 11, s. 77-85). Odmienna

wykładnia przepisu art. 286 k.p.k. prowadziłaby do rezultatów sprzecznych

z

celem

tego

przepisu,

jakim

jest

gwarantowanie

uczestnikowi

postępowania ukaranego karą pieniężną uprawnienia do zakwestionowania

w postępowaniu odwoławczym postanowienia o ukaraniu. Zaskarżenie

zażaleniem postanowienia w terminie 7 dni od ogłoszenia postanowienia na

rozprawie, na którą nie stawił się ukarany, w większości wypadków

uniemożliwiałoby wykorzystanie prawa do zaskarżenia decyzji o ukaraniu.

Uprawniony jest więc wniosek, że postanowienie o ukaraniu karą

porządkową, wydane na podstawie art. 285 § 1 lub § 1a k.p.k., doręcza się,

z urzędu, na podstawie art. 286 k.p.k. ukaranemu. Termin do wniesienia

zażalenia biegnie zatem zgodnie z art. 460 k.p.k. od dnia doręczenia

postanowienia,

podobnie

jak

termin

do

niestawiennictwa zakreślony w art. 286 k.p.k.

złożenia

usprawiedliwienia