I KZP 1/03 · Sąd Najwyższy

UCHWAŁA Z DNIA 25 MARCA 2003 R.

I KZP 1/03

Przepis art. 49 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju

sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) nie ma zastosowania w wypadku naruszenia w piśmie powagi czynności sądowych albo ubliżenia w piśmie skierowanym do sądu temu organowi, innemu organowi

państwowemu lub osobom biorącym udział w sprawie.

Przewodniczący: sędzia SN E. Strużyna.

Sędziowie SN: J. Kubiak (sprawozdawca), F. Tarnowski.

Zastępca Prokuratora Generalnego: R. Stefański.

Sąd Najwyższy w sprawie Zdzisława D., po rozpoznaniu przekazanego na podstawie art. 441 § 1 k.p.k. przez Sąd Apelacyjny w Ł., postanowieniem z dnia 23 grudnia 2002 r., zagadnienia prawnego wymagającego

zasadniczej wykładni ustawy:

„Czy przepis art. 49 §1 ustawy z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów

powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.) stosuje się także w

wypadku, gdy winny naruszenia powagi czynności sądowych albo ubliżenia

sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym udział w

sprawie dopuścił się tego w piśmie skierowanym do sądu?

uchwalił

udzielić odpowiedzi j a k

w y ż e j.

UZASADNIENIE

Przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło

się na tle następującej sytuacji procesowej.

Zdzisław D. został oskarżony o dokonanie przestępstwa określonego

w art. 288 § 1 k.k., natomiast wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia 10

września 2002 r. skazany został za wykroczenie określone w art. 124 § 1

k.w.

Od wyroku tego apelację wniósł oskarżony.

Po rozpoczęciu przewodu sądowego na rozprawie odwoławczej

przed Sądem Okręgowym w L. sędzia sprawozdawca złożył ustne sprawozdanie, stosownie do art. 453 § 1 k.p.k., odczytał apelację oskarżonego,

nadesłane później pismo procesowe wraz z dokumentami i podniósł, że

treść pism nadesłanych przez oskarżonego do Sądu może wskazywać na

ich znieważający charakter. Sąd odwoławczy uzupełnił przewód sądowy

przez zaliczenie do materiału dowodowego postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. i utrzymującego go w mocy postanowienia Sądu Apelacyjnego

w Ł., wydanych w innej sprawie, dotyczących ukarania Zdzisława D. karą

porządkową 5 dni pozbawienia wolności. Następnie postanowieniem, wydanym na podstawie art. 49 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o

ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), ukarał

oskarżonego karą porządkową 7 dni pozbawienia wolności za zawarte w

pismach nadesłanych do Sądu przed wydaniem wyroku pierwszoinstancyjnego, jak i po wydaniu tego wyroku, treści znieważające oraz zniesławiające „zarówno Prokuraturę Rejonową w W. w ujęciu instytucjonalnym, jak i w

odniesieniu do poszczególnych prokuratorów wykonujących czynności procesowe w sprawie oskarżonego”. Sąd Okręgowy podkreślił w uzasadnieniu

postanowienia, że oskarżony został już wcześniej ukarany karą porządko-

wą 5 dni pozbawienia wolności za podobne zachowanie, a mimo to nie

zmienił swego postępowania. Z akt sprawy wynika także, iż Prokuratura

Rejonowa w Z. prowadzi postępowania przygotowawcze w sprawie znieważenia prokuratorów Prokuratury Rejonowej w W.

W zażaleniu na to postanowienie, skierowanym do Sądu Apelacyjnego w Ł., Zdzisław D. wniósł o jego uchylenie ze względu na wydanie z naruszeniem prawa.

Skład sądzący, któremu przedstawiono zażalenie do rozpoznania,

uznał, iż wyłoniło się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, w związku z tym, postanowieniem z dnia 23 grudnia 2002 r.,

odroczył rozpoznanie sprawy i przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przedstawione w części dyspozytywnej

niniejszej uchwały. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Apelacyjny wskazał

zarówno argumenty przemawiające za pozytywną odpowiedzią, jak i za

odpowiedzią negatywną (przychylając się jednak do odpowiedzi pozytywnej), dowodząc w ten sposób, że odmienne rezultaty wykładni rzeczywiście

świadczą o zagadnieniu prawnym wymagającym zasadniczej wykładni

ustawy.

Przedstawiciel Prokuratury Krajowej wniósł o udzielenie odpowiedzi

negatywnej na przedstawione pytanie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kwestia poruszona w pytaniu prawnym Sądu Apelacyjnego powraca

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, choć na tle innego stanu prawnego. W

dniu 10 kwietnia 1968 r. Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów, wpisanej do księgi zasad prawnych (III CZP 13/68, OSNCP 1968, z. 12, poz.

204), stwierdził bowiem, że przepis art. 29 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych z 1928 r. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawania

uchwały, Dz. U. z 1964 r. Nr 6, poz. 40) nie ma zastosowania w wypadku

naruszenia w piśmie skierowanym do sądu powagi czynności sądowych

albo ubliżenia w nim sądowi, innej władzy lub osobom biorącym udział w

sprawie. Powołany przepis stanowił, że w razie cięższego naruszenia powagi, spokoju lub porządku czynności sądowych albo ubliżenia sądowi, innej władzy lub osobom biorącym udział w sprawie, sąd może skazać winnego na grzywnę do 10 000 zł lub na karę pozbawienia wolności do siedmiu dni; osobie uwięzionej można wymierzyć kary przewidziane w przepisach dotyczących więźniów. Wyraźną możliwość ukarania karą porządkową grzywny winnego ubliżenia w piśmie powadze sądu lub użycia w nim

słów obraźliwych przewidywał natomiast art. 45 § 2 (po nowelizacji art. 43 §

2) Prawa o ustroju sądów powszechnych z 1985 r. (ustawa z dnia 20

czerwca 1985 r., Dz. U. Nr 31, poz. 137 ze zm.).

Z kolei obowiązujący obecnie przepis art. 49 § 1 Prawa o ustroju sądów powszechnych (ustawa z dnia 27 lipca 2001 r., Dz. Nr 98, poz. 1070

ze zm.; cyt. w skrócie – u.s.p.) nawiązuje do art. 61 § 1 Prawa o ustroju

sądów powszechnych z 1928 r. w brzmieniu pierwotnym (rozporządzenie

Prezydenta RP z dnia 6 lutego 1928 r., Dz. U. R.P. Nr 12, poz. 93) oraz do

art. 29 § 1 w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawania uchwały w

1968 r. przez Sąd Najwyższy, a zatem nie powtarza unormowania zawartego w art. 45 § 2 Prawa o u.s.p. z 1985 r. W myśl art. 49 § 1 u.s.p. „W razie naruszenia powagi, spokoju lub porządku czynności sądowych albo

ubliżenia sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym

udział w sprawie, sąd może ukarać winnego karą porządkową grzywny do

wysokości dwukrotnego najniższego wynagrodzenia za pracę pracowników

lub karą pozbawienia wolności do siedmiu dni; osobie pozbawionej wolności, w tym także tymczasowo aresztowanej, można wymierzyć karę przewidzianą w przepisach o wykonywaniu kary pozbawienia wolności albo w

przepisach o wykonywaniu tymczasowego aresztowania”.

Zgodnie z koncepcją racjonalnego ustawodawcy, rezygnacja z odrębnej (wyraźnej) odpowiedzialności za ubliżenie w piśmie powadze sądu

lub użycie w nim słów obraźliwych, nie może być odczytywana wyłącznie

jako zabieg stylistyczny, ale świadomy zabieg merytoryczny, polegający na

ograniczeniu karania w ramach tzw. policji sesyjnej. Interpretacja gramatyczna zwrotu „ubliżanie sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym udział w sprawie” w ścisłym połączeniu z interpretacją ewolucyjną (odmiana wykładni historycznej, polegająca na poszukiwaniu właściwego sensu przepisu na podstawie ewolucji, jakiej podlegał dany przepis) i systemową wskazują, że w zmienionym stanie prawnym zachowała

aktualność cytowana uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia

10 kwietnia 1968 r. i znaczna część argumentów przytoczonych w jej uzasadnieniu (do takiej konkluzji dochodzi też Sąd Apelacyjny w B. w postanowieniu z dnia 27 lutego 2002 r., I ACz 170/02, OSA 2002, z. 10, poz. 53).

W szczególności zachowały swą aktualność argumenty, że istota unormowań składających się na „policję sesyjną” sprowadza się do doraźnego

utrzymania powagi sądu, co jest możliwe tylko wtedy, gdy określone

szczegółowo środki przymusu (kary porządkowe) zapewniają możliwość

n a t y c h m i a s t o w e g o reagowania przez sąd orzekający na naruszenia powagi, spokoju lub porządku czynności sądowych albo ubliżanie

sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom biorącym udział w

rozprawie lub posiedzeniu oraz, gdy dotyczą zdarzeń w t o k u rozprawy

lub posiedzenia, a nie poza nimi, jak np. gdy chodzi o treść pism procesowych wnoszonych do sądu lub o zachowanie się różnych osób wprawdzie

w gmachu sądu, ale poza miejscem i czasem rozprawy lub posiedzenia.

Za taką wykładnią przemawia także przepis art. 50 § 1 u.s.p., przewidujący w zasadzie natychmiastową wykonalność postanowienia o ukaraniu

karą porządkową, a tym samym wskazujący na konieczność zachowania

bliskiej więzi czasowej między nagannym zachowaniem a reakcją na to zachowanie. Konsekwencją takiego poglądu jest ustanie karalności czynów

określonych w art. 49 § 1 u.s.p. wraz z zakończeniem rozprawy lub posie-

dzenia, na których doszło do naruszeń, a jeśli wydanie postanowienia w

tym terminie było niemożliwe – co najwyżej wraz z zakończeniem postępowania sądowego w danej instancji.

W realiach sprawy rozpatrywanej przez Sąd Okręgowy w Ł. – Wydział Zamiejscowy w S. oznacza to, że Sąd ten nie był uprawniony do ukarania oskarżonego za treści znieważające oraz zniesławiające zawarte w

pismach nadesłanych do Sądu pierwszej instancji przed wydaniem wyroku

( pisma te nie były przez Sąd odwoławczy odczytywane).

T. Ereciński, J. Gudowski, J. Iwulski autorzy „Komentarza do Prawa o

ustroju sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa”

(Warszawa 2002), mają wprawdzie rację, iż użyta w art. 49 § 1 u.s.p. ogólna formuła „ubliżenie sądowi, innemu organowi państwowemu lub osobom

biorącym udział w sprawie”, bez uściślenia, o jaki sposób ubliżenia chodzi,

obejmuje wszystkie formy (przejawy) tego zachowania się, a więc także

ubliżenie na piśmie (tamże, s.132-133), ale wyprowadzany stąd wniosek

dopuszczający sankcje w ramach „policji sesyjnej” także za ubliżanie w

formie pisemnej, w tym w szczególności, jeżeli pisma podlegają odczytaniu

podczas rozprawy (tamże, s. 133), nie wydaje się być trafny. Nie ulega

wątpliwości, że wykładnia gramatyczna występującego, zwłaszcza w prawie karnym (art. 216 § 1 i art. 226 § 1 k.k.), znamienia czynnościowego

„zniewaga” obejmuje zarówno ubliżenie lub obrażenie słowne, jak i dokonane za pomocą określonego gestu, pisma, rysunku, znaku, miny itp., ale –

jak już wskazano – kontekst ewolucyjny i systemowy przepisów Prawa oo

ustroju sądów powszechnych nakazuje interpretować to znamię restryktywnie (tak trafnie Sąd Apelacyjny w L. w postanowieniu z dnia 20 listopada 2002 r., II AKz 447/02, niepubl.). Odmienna interpretacja prowadziłaby

do zacierania granicy między tworzeniem prawa a jego stosowaniem i byłaby sprzeczna z wykładnią rozszerzającą standardów swobody wypowiedzi (także prawa do pisemnej, ekspresyjnej krytyki), określonych w art. 54

ust. 1 Konstytucji i art. 10 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, lansowaną ostatnio w doktrynie, orzecznictwie Sądu

Najwyższego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (por. np. P.

Hofmański, J. Satko: Przestępstwa przeciwko czci i nietykalności cielesnej,

Kraków 2002, m.in. s. 30-36, 48 i cyt. tam literatura oraz orzecznictwo).

Wykładnia ścieśniająca omawianego przepisu Prawa o ustroju sądów

powszechnych ogranicza niewątpliwie zakres reakcji sądu w ramach „policji

sesyjnej”, ale nie oznacza bezkarności autorów ubliżających pism kierowanych do sądu albo pism naruszających powagę czynności sądowych. W

razie stwierdzenia, że tego rodzaju czyny zawierają znamiona przestępstw

ściganych z urzędu (np. określonych w art. 226 § , art. 232, 245 k.k.), sąd

powinien, na podstawie art. 304 § 2 k.p.k., zawiadomić właściwego prokuratora, natomiast w odniesieniu do czynów zawierających znamiona przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego (np. określonych w art. 212 §

1, art. 216 § 1 k.k) powinien w miarę potrzeby udzielić osobom biorącym

udział w rozprawie lub posiedzeniu informacji o obowiązujących w tej kwestii przepisach.