I KK 316/22 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I KK 316/22 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 28 listopada 2022 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący)‎SSN Marek Pietruszyński (sprawozdawca)‎SSN Andrzej Stępka w sprawie T. W. skazanego za przestępstwo z art. 190a § 2 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 28 listopada 2022 r. na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. kasacji obrońcy skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 17 grudnia 2021 r., sygn. akt XVII Ka 306/20, utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego Poznań – Grunwald i Jeżyce w Poznaniu z dnia 27 września 2019, sygn. akt VIII K 250/19, uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

UZASADNIENIE

Wyrokiem Sądu Rejonowego Poznań – Grunwald i Jeżyce w Poznaniu z dnia 27 września 2019 r., sygn. VIII K 250/19 T. W. został uznany za winnego, tego że w dniu 22 maja 2018 r. w bliżej nieustalonym miejscu, ze skutkiem w P., w celu wyrządzenia szkody osobistej, wykorzystał dane osobowe w postaci imienia J. R. oraz użytkowanego przez nią numeru telefonu celem umieszczenia ogłoszenia o treści erotycznej na portalu internetowym „O.”, tj. występku z art. 190a § 2 k.k. i za to został skazany na karę 100 stawek dziennych grzywny z ustaleniem wysokości jednej stawki na 10 zł.

Nadto orzeczono: zakaz kontaktowania się przez oskarżonego z pokrzywdzoną na odległość mniejszą niż 20 metrów na okres 5 lat; zadośćuczynienie w kwocie 2.5000 zł na rzecz pokrzywdzonej.Od tego wyroku apelację wniósł obrońca oskarżonego oraz oskarżony.Sąd Okręgowy w Poznaniu, wyrokiem z dnia 17 grudnia 2021 r., sygn. XVII Ka 306/20 utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.Kasację od tego orzeczenia wniósł obrońca T. W. zarzucając zaskarżonemu wyrokowi rażące naruszenie:1) art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. oraz § 3 k.p.k. przez dopuszczenie do sytuacji, w której oskarżony w postępowaniu sądowym nie miał obrońcy z urzędu, pomimo tego, że Sąd odwoławczy podjął, uzasadnioną okolicznościami sprawy wątpliwość co do zdolności oskarżonego do rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem w rozumieniu art. 31 § 1 i 2 k.k. oraz co do możliwości, z uwagi na stan zdrowia psychicznego, brania udziału w postępowaniu lub prowadzenia obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny, które stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k.;2) art. 202 § 1 i 5 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. przez samodzielne rozstrzygnięcie przez Sąd odwoławczy o istotnych okolicznościach sprawy dotyczących poczytalności oskarżonego in tempore criminis oraz jego zdolności do samodzielnej obrony, bez przeprowadzenia w sprawie niezbędnej opinii przez co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów, które to uchybienie miało istotny wpływ na treść wyroku.W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania.Prokurator w odpowiedzi na kasację wniósł o jej uwzględnienie.Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Kasacja okazała się oczywiście zasadna, co umożliwiało jej uwzględnienie na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

Analiza akt postępowania odwoławczego wskazuje, że Sąd odwoławczy w ramach procedowania apelacyjnego powziął wątpliwości co do poczytalności oskarżonego tempore criminis w płaszczyźnie art. 31 § 1 i 2 k.p.k. oraz co do możliwości, ze względu na jego stan psychiczny, brania udziału w postępowaniu i prowadzenia obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny. Wyrazem tych wątpliwości było wznowienie w dniu 1 lipca 2020 r. przez Sąd odwoławczy przewodu sądowego i dopuszczenie dowodu z opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów w celu wyjaśnienia powziętych przez Sąd wątpliwości we wskazanych zakresach.Postanowienie o dopuszczeniu dowodu z opinii biegłych psychiatrów było kilkakrotnie modyfikowane przez powołanie kolejnych biegłych , którzy mieli opiniować oskarżonego, co jednak nie zmienia faktu, że już z momentem jego wydania, wobec oskarżonego zaktualizował się ustawowy obowiązek posiadania obrońcy z urzędu, zgodnie z treścią art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k.

Oskarżony w momencie dopuszczenia przez Sąd odwoławczy dowodu z opinii biegłych miał, co prawda obrońcę ustanowionego z wyboru, ale w toku postępowania odwoławczego oskarżony wypowiedział temu obrońcy upoważnienie do jego reprezentacji procesowej, o czym Sąd odwoławczy został poinformowany pismem z dnia 19 października 2020 r. W tej sytuacji oskarżony był pozbawiony obrońcy od tego dnia aż do wydania zaskarżonego wyroku w dniu 17 grudnia 2021 r. W toku postępowania odwoławczego Sąd odwoławczy podejmował szereg czynności procesowych związanych z wydaniem postanowień dotyczących zmiany biegłych powołanych do wypowiedzenia się co do poczytalności oskarżonego i jego możliwości brania udziału w postępowaniu i prowadzenia obrony w sposób samodzielny i rozsądny oraz przeprowadził w dniu 16 grudnia 2021 r. rozprawę apelacyjną, w toku której uchylił postanowienie w przedmiocie dopuszczenia dowodu z opinii biegłych, z uwagi na dysponowanie aktualną opinią co do stanu poczytalności oskarżonego i jego zdolności brania udziału w rozprawie i prowadzenia samodzielnie obrony, co prawda wydaną w innym postępowaniu o wykroczenie prowadzonym przeciwko oskarżonemu, na podstawie wyłącznie dokumentacji medycznej dotyczącej oskarżonego, ale obejmującą analogiczny - jak w tej sprawie - okres działania oskarżonego.

Ta wypowiedź o aktualnym stanie zdrowia psychicznego oskarżonego we wskazanych płaszczyznach, zawarta została w opinii sporządzonej w sprawie Sądu Okręgowego w Poznaniu o sygnaturze XVII Ka 310/20 przez jednego biegłego psychiatrę. Z opinii tej wynikało, że oskarżony w czasie popełnienia czynu zarzuconego mu w tamtym postępowaniu, był w pełni poczytalny i zdolny do prowadzenia samodzielnej obrony w procesie. Na tym terminie rozprawy Sąd oddalił nadto wniosek oskarżonego o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych lekarzy psychiatrów.

Przedstawione okoliczności wskazują, że w postępowaniu Sądu odwoławczego doszło do rażącego naruszenia prawa procesowego. Przede wszystkim oskarżony, po skutecznym wypowiedzeniu obrony z wyboru, był pozbawiony obrońcy w toku postępowania odwoławczego, w sytuacji gdy Sąd odwoławczy powziął uzasadnioną wątpliwość co do jego zdolności rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem w chwili popełnienia zarzuconego mu czynu oraz odnośnie do tego, czy stan jego zdrowia psychicznego pozwala mu na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny oraz rozsądny.

Mimo wyartykułowania przez Sąd wątpliwości w tych płaszczyznach i wobec braku obrońcy, którego w tym układzie procesowym obecność była obligatoryjna, Sąd odwoławczy procedował w sprawie na rozprawie, czym dopuścił się rażącego naruszenia art. 79 § 1 pkt 3 i 4 oraz § 3 k.p.k., co skutkowało zaistnieniem bezwzględnego powodu odwoławczego wskazanego w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. Nadto, Sąd naruszył w sposób rażący przepis art. 202 § 1 k.p.k., zgodnie z którym dla ważności oceny stanu zdrowia psychicznego sprawcy Sąd zobowiązany jest do powołania co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów, co pierwotnie Sąd uczynił, jednakże następnie jak można domniemywać, z powodu niemożliwości uzyskania stawiennictwa oskarżonego na badania, uznał za wystarczającą opinię dotyczącą stanu zdrowia psychicznego oskarżonego wydaną na potrzeby innej sprawy o wykroczenie i to wydaną przez jednego biegłego psychiatrę, na podstawie posiadanej dokumentacji medycznej, z uwagi na brak możliwości zbadania oskarżonego przez biegłego.Mając na uwadze te uchybienia, z których już pierwsze uzasadniało konieczność uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi odwoławczemu, należało wydać orzeczenie o treści kasatoryjnej.

Rozpoznając ponownie sprawę, Sąd odwoławczy jeżeli poweźmie te same wątpliwości co do stanu poczytalności oskarżonego oraz odnośnie do jego zdolności, z uwagi na stan zdrowia psychicznego, do udziału w postępowaniu odwoławczym i możliwości prowadzenia obrony w sposób samodzielny i rozsądny, które były udziałem Sądu poprzednio procedującego w instancji odwoławczej, to zobowiązany będzie dopuścić dowód z opinii dwóch biegłych psychiatrów, którzy w opinii powinni zawrzeć stwierdzenia dotyczące poczytalności oskarżonego w chwili popełnienia zarzuconego mu czynu, jaki i aktualnego stanu zdrowia psychicznego, a zwłaszcza wskazać, czy stan ten pozwala mu na udział w postępowaniu i prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny.

Po powzięciu tych wątpliwości Sąd odwoławczy powinien zapewnić oskarżonemu właściwą pomoc prawną, jeżeli wcześniej nie ustanowi on obrońcy z wyboru. Należało również wskazać, że w sytuacji ponawianego niestawiennictwa oskarżonego na wyznaczone badania, usprawiedliwianego, tak jak w poprzednim postępowaniu odwoławczym zaświadczeniami lekarskimi, Sąd w razie powzięcia uzasadnionych wątpliwości co do wiarygodności tych dokumentów, jest uprawniony do weryfikacji tych dokumentów, wydanych również przez lekarza sądowego, przez zlecenie stosownej opinii biegłemu.Z tych względów orzeczono jak na wstępie. l.nał