I KK 1/24 · Sąd Najwyższy

I KK 1/24 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 15 października 2024 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący)‎SSN Marek Pietruszyński‎SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca)Protokolant Paweł Bartczak przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Józefa Gemry,‎w sprawie M. W. , w przedmiocie wyroku łącznego‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 15 października 2024 r.,‎kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w Zielonej Górze z dnia 29 grudnia 2022 r., sygn. akt VII K 532/22, I. uchyla pkt.

III i IV zaskarżonego wyroku łącznego i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu w Zielonej Górze do ponownego rozpoznania; II. kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciąża Skarb Państwa, III. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. A. J., Kancelaria Adwokacka w W. kwotę 1476 zł. (tysiąc czterysta siedemdziesiąt sześć złotych) w tym 23 % VAT, za obronę z urzędu skazanego w postępowaniu kasacyjnym. [J.J.] Marek Pietruszyński Waldemar Płóciennik Andrzej Stępka UZASADNIENIESąd Rejonowy w Zielonej Górze orzekał w przedmiocie objęcia wyrokiem łącznym następujących prawomocnych skazań M.

W. :1/ wyrokiem Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 16 lutego 2016 r., sygn. akt II K 1524/15, za czyny popełnione w okresie od dnia 22 lutego 2014 r. do dnia 11 października 2014 r., na obecnie wykonywaną od dnia 9 stycznia 2021 r. karę łączną 2 lat pozbawienia wolności;2/ wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego w Świebodzinie Zamiejscowy Wydział Karny w Sulechowie z dnia 7 października 2021 r., sygn. akt VI K 95/21:A/ na podlegającą wykonaniu od dnia 2 lipca 2024 r. karę łączną 4 lat pozbawienia wolności obejmującym prawomocne wyroki:a/ Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 16 lipca 2019 r., sygn. akt II K 927/19, za czyn popełniony w dniu 20 marca 2019 r. na karę 10 miesięcy ograniczenia wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym;b/ Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 15 września 2020 r., sygn. akt II K 1575/19, za czyn popełniony w dniu 5 czerwca 2019 r. na karę 5 miesięcy pozbawienia wolności;c/ Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 20 października 2020 r., sygn. akt II K 14/20, za czyny popełnione w kwietniu 2019 r. i w dniu 5 czerwca 2019 r. na karę łączną roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności;d/ Sądu Rejonowego w Świebodzinie Zamiejscowy Wydział Karny w Sulechowie z dnia 16 marca 2021 r., sygn. akt VI K 335/20, za czyn popełniony w okresie od dnia 10 do dnia 11 kwietnia 2020 r. na karę 10 miesięcy pozbawienia wolności;e/ Sądu Rejonowego w Świebodzinie Zamiejscowy Wydział Karny w Sulechowie z dnia 15 czerwca 2021 r., sygn. akt VI K 50/21, za czyny popełnione w okresie od dnia 21 sierpnia 2019 r. do dnia 12 maja 2020 r. na karę łączną 2 lat pozbawienia wolności;B/ na karę łączną 2 lat ograniczenia wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym obejmującym prawomocne wyroki:a/ Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 28 listopada 2019 r., sygn. akt II K 1118/19, za czyny popełnione w okresie od 1 lutego 2019 r. do dnia 6 lutego 2019 r. na karę 8 miesięcy ograniczenia wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym;b/ wyrok nakazowy Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 9 lipca 2019 r., sygn. akt II K 295/20, za czyn popełniony w dniu 15 lipca 2019 r. na karę 6 miesięcy ograniczenia wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym oraz środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 3 lat;c/ wyrok nakazowy Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 29 lipca 2020 r., sygn. akt II K 612/20, za czyny popełnione w dniu 3 stycznia 2020 r. na karę łączną 10 miesięcy ograniczenia wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym oraz środek karny w postaci dożywotniego zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych;d/ wyrok nakazowy Sądu Rejonowego w Świebodzinie Zamiejscowy Wydział Karny w Sulechowie z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt VI K 370/20, za czyn popełniony w dniu 5 sierpnia 2020 r. na karę 8 miesięcy ograniczenia wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym oraz środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 3 lat;3/ Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 20 kwietnia 2020 r., sygn. akt II K 1527/20, zmienionym wyrokiem Sądu Okręgowego w Legnicy z dnia 19 lipca 2021 r., sygn. akt IV Ka 356/21, za czyny popełnione w sierpniu 2019 r. i w dniu 1 października 2020 r. na karę łączną 8 (dziesięć) miesięcy ograniczenia wolności [gdy w rzeczywistości była to kara 8 miesięcy pozbawienia wolności – uwaga SN) polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym oraz środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 3 lat;4/ Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 20 lipca 2021 r., sygn. akt II K 373/21, za czyn popełniony w dniu 19 maja 2020 r. na karę 8 miesięcy ograniczenia wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym oraz środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 2 lat;5/ Sądu Rejonowego w Zielonej Górze z dnia 13 września 2021 r., sygn. akt II K 276/21, za czyny popełnione w dniu 28 sierpnia 2020 r. na karę łączną 10 miesięcy pozbawienia wolności oraz łącznie środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 3 lat;Wyrokiem łącznym z dnia 29 grudnia 2022 r., sygn. akt VII K 532/22, Sąd Rejonowy w Zielonej Górze orzekł w następujący sposób:I/ na mocy art. 575 § 1 k.p.k. stwierdził, że wyrok łączny Sądu Rejonowego w Świebodzinie, Zamiejscowy VI Wydział Karny w Sulechowie z dnia 7 października 2020 r., sygn. akt VI K 95/21, opisany w punkcie 2 części wstępnej wyroku, traci moc z chwilą uprawomocnienia się niniejszego wyroku łącznego;II/ na podstawie art. 85 § 1 i 2 k.k. i art. 86 § 1 k.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k. połączył karę łączną pozbawienia wolności orzeczoną wyrokiem opisanym w punkcie 2A części wstępnej wyroku oraz karę pozbawienia wolności orzeczoną wyrokiem opisanym w punkcie 1 części wstępnej wyroku i wymierzył skazanemu M.

W. karę łączną 4 lat i 8 miesięcy pozbawienia wolności;III/ na podstawie art. 85 § 1 k.k. i art. 86 § 1 i 3 k.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k. połączył kary ograniczenia wolności orzeczone wyrokami opisanymi w punktach 2Ba, 2Bb, 2Bc i 4 części wstępnej wyroku i wymierzył M. W. karę łączną 2 lat ograniczenia wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym;IV/ na podstawie art. 85 § 1 k.k. i art. 86 § 1 i 3 k.k. połączył kary ograniczenia wolności orzeczone wyrokami opisanymi w punktach 2Bd i 3 części wstępnej wyroku i wymierzył skazanemu M.

W. karę łączną 10 miesięcy ograniczenia wolności polegającą na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym;V/ na podstawie art. 90 § 2 k.k. w zw. z art. 85 § 1 k.k. i art. 86 § 1 k.k. w zw. z art. 4 § 1 k.k. połączył środki karne w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym opisane w punktach 2Bb i 4 części wstępnej wyroku i wymierzył M. W. łącznie środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 4 lat;VI/ w pozostałym zakresie - odnośnie wyroku opisanego w punkcie 5 części wstępnej wyroku - postępowanie umorzył;VII/ na poczet orzeczonej kary łącznej pozbawienia wolności opisanej w punkcie II części rozstrzygającej wyroku zaliczył skazanemu okres dotychczas odbytych kar podlegających połączeniu, tj. w sprawie Sądu Rejonowego w Głogowie, sygn. akt II K 1524/15, Sądu Rejonowego w Głogowie, sygn. akt II K 1575/19, Sądu Rejonowego w Głogowie, sygn. akt II K 14/20 i Sądu Rejonowego w Świebodzinie Zamiejscowy Wydział Karny w Sulechowie, sygn. akt VI K 50/21;VIII/ ustalił, że w zakresie nieobjętym wyrokiem łącznym poszczególne wyroki podlegają odrębnemu wykonaniu;IX/ zwolnił skazanego od ponoszenia kosztów sądowych związanych z wydaniem wyroku łącznego.Wyrok powyższy uprawomocnił się bez zaskarżenia w dniu 29 marca 2023 r.

Wprawdzie obrońca i skazany złożyli wnioski o uzasadnienie wyroku, ale po jego otrzymaniu nie wnieśli środków odwoławczych.Kasację od tego wyroku łącznego wniósł na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. Prokurator Generalny, który zaskarżył go w zakresie rozstrzygnięć zawartych w pkt III i IV części dyspozytywnej - na niekorzyść skazanego M. W. .Na zasadzie art. 523 § 1 k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. i art. 537 § 1 i 2 k.p.k. zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wydanego wyroku naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 4 § 1 k.k. w zw. z art. 85 § 1 i 2 k.k. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 23 czerwca 2020 r.) oraz art. 87 § 1 k.k., polegające na orzeczeniu w wyroku łącznym dwóch kar łącznych ograniczenia wolności, opartych na dwóch różnych stanach prawnych, to jest, obowiązujących przed i po dniu 24 czerwca 2020 r., pomimo, iż Sąd orzekający powinien wybrać jeden z nich - in concreto, ten obowiązujący do dnia 23 czerwca 2020 r. jako względniejszy dla skazanego i stosować go konsekwentnie do wszystkich rozstrzygnięć zawartych w wyroku łącznym, co tym samym wykluczało utworzenie - w oparciu o przepisy obowiązujące od dnia 24 czerwca 2020 r. - węzła kary łącznej, obejmującego skazania na karę ograniczenia wolności orzeczoną wyrokiem nakazowym Sądu Rejonowego w Świebodzinie Zamiejscowy Wydział Karny w Sulechowie z dnia 23 października 2020 r., o sygn. akt VI K 370/20, i karę pozbawienia wolności orzeczoną wyrokiem Sądu Okręgowego w Legnicy z dnia 29 lipca 2021 r., o sygn.

IV Ka 356/21, zmieniającym wyrok Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 20 kwietnia 2021 r., o sygn. II K 1527/20, przy jednoczesnym wymierzeniu - wbrew treści art. 87 § 1 k.k. - kary łącznej ograniczenia wolności, zamiast kary łącznej pozbawienia wolności. W konkluzji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie wyroku łącznego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Rejonowemu w Zielonej Górze do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja Prokuratora Generalnego okazała się zasadna.

Skarżący upatruje naruszenia art. 4 § 1 k.k. w zw. z art. 85 § 1 i 2 k.k. w tym, że Sąd Rejonowy zawarte w kwestionowanym wyroku łącznym rozstrzygnięcia co do licznych węzłów kary łącznej oparł na dwóch różnych stanach prawnych, które w omawianym przypadku, co do konkretnych kar, uznał za najbardziej korzystne dla skazanego, a powinien wybierając jeden z nich - jako względniejszy dla skazanego - stosować go konsekwentnie. Sąd I instancji, uzasadniając zasady łączenia kar w wyroku łącznym wskazał, że „analiza dat wyroków wymierzonych wobec skazanego wskazywała na potrzebę uwzględnienia w przypadku orzekania wobec skazanego kary łącznej stanu prawnego obowiązującego przed 24 czerwca 2020 r., jak i po tej dacie.

Do kar prawomocnie orzeczonych do dnia 23 czerwca 2020 r. stosować należy przepisy w brzmieniu dotychczasowym, a do kar orzeczonych prawomocnie począwszy od dnia 24 czerwca 2020 r. należy stosować przepisy obecnie obwiązujące. W zakresie spraw II K 927/19, II K 1575/19, II K 14/20, VI K 335/20, VI K 50/21 i II K 1524/15 wobec skazanego orzeczono podlegające łączeniu kary tego samego rodzaju (kary pozbawienia wolności) oraz podlegającą wykonaniu w formie zastępczej kary pozbawienia wolności karę ograniczenia wolności (II K 927/19); wskazane wyroki zostały wydane zarówno przed 24 czerwca 2020 r., jak i po tej dacie to jednak z uwagi na fakt, że wszystkie czyny osądzone wyrokami we wskazanych powyżej sprawach zostały przez skazanego popełnione przed dniem 24 czerwca 2020 r. zastosowano ustawę względniejszą (art. 4 § 1 k.k.) z uwagi na możliwość połączenia wskazanych wyroków oraz obecnie obowiązujące przepisy w zakresie wymiaru kary łącznej.

W zakresie spraw II K 1118/19, II K 295/20, II K 512/20 i II K 373/21, wobec skazanego orzeczono podlegające łączeniu kary tego samego rodzaju - kary ograniczenia wolności, mimo, że wskazane wyroki zostały wydane zarówno przed 24 czerwca 2020 r., jak i po tej dacie z uwagi na fakt, że czyny osądzone wyrokami we wskazanych powyżej sprawach zostały przez skazanego [popełnione] przed dniem 24 czerwca 2020 r. zastosowano ustawę względniejszą ( art. 4 § 1 k.k.) z uwagi na możliwość połączenia wskazanych wyroków oraz obecnie obowiązujące przepisy w zakresie wymiaru kary łącznej”.Zdaniem autora kasacji - „Skoro (…) Sąd uznał, iż regulacje w zakresie kary łącznej obowiązujące do dnia 23 czerwca 2020 r. są względniejsze dla skazanego, to konsekwentnie powinien je stosować do wszystkich rozstrzygnięć zawartych w wyroku łącznym”.

Skarżący w swojej skardze powołuje się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., V KK 211/21 (LEX nr 3438178). W wyroku tym trafnie uznano, że „Względność ustaw dokonana w ramach stosowania art. 4 § 1 k.k., powinna być oceniana przez całościowe (zbiorcze) porównanie wszystkich rozwiązań dotyczących orzekania w wyroku łącznym kary łącznej w obydwu stanach prawnych. Ustawą względniejszą jest w związku z tym ta ustawa, która - po przeprowadzeniu kompletnej oceny wszelkich skutków zastosowania owych konkurujących ze sobą ustaw - in concreto przewiduje dla danego oskarżonego (skazanego) łagodniejsze konsekwencje (por. wyroki: z dnia 19 stycznia 2011 r., IV KK 378/10 oraz z dnia 13 czerwca 2019 r., IV KK 211/19).

Takie porównanie nie może ograniczać się do prostego zestawienia wysokości sankcji zawartych w porównywanych przepisach, lecz wymaga analizy wszystkich prawnokarnych skutków wynikających dla oskarżonego z zastosowania ustawy nowej albo obowiązującej poprzednio (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2008 r., IV KK 407/07), również takich jak np. rodzaj możliwych albo koniecznych do orzeczenia środków karnych czy nawet okres wymagany do zatarcia skazania (wyrok SN z dnia 5 stycznia 2017 r., IV KK 188/16)”. Wskazano również w orzecznictwie, że „Stosując właściwie przepis art. 4 § 1 k.k. sąd musi dokonać wyboru między konkurencyjnymi ustawami i stosować całościowo jedną z nich, bowiem w przypadku tej regulacji nie jest dopuszczalne stosowanie kombinacji przepisów konkurencyjnych ustaw, chociażby to było dla sprawcy korzystniejsze (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 2002 r., II KKN 303/99 i z dnia 19 stycznia 2011 r., IV KK 378/10)”.W uzasadnieniu kasacji Prokurator Generalny wskazuje również na dwa inne naruszenia prawa.

Po pierwsze, co wynika z treści uzasadnienia, jest to kwestia błędnego wyboru ustawy względniejszej dla skazanego. Zdaniem skarżącego, Sąd Rejonowy uznał, iż regulacje w zakresie kary łącznej obowiązujące do dnia 23 czerwca 2020 r. są względniejsze dla skazanego, jednak błędnie nie zastosował ich konsekwentnie do wszystkich rozstrzygnięć zawartych w wyroku łącznym. Jest to o tyle istotne, gdyż stosownie do treści art. 85 § 2 k.k. obowiązującego od dnia 1 lipca 2015 r., łączeniu podlegały kary lub kary łączne jeszcze nie wykonane w całości.

Mając zatem na uwadze, że in concreto łączeniu podlegałaby kara łączna i kara jednostkowa ograniczenia wolności, które nie zostały jeszcze wykonane, Sąd mógł je objąć jednym węzłem, co byłoby korzystne dla skazanego, albowiem miałby do odbycia tylko jedną karę tego rodzaju, którą - stosownie do treści art. 86 § 1 k.k. - można by orzec maksymalnie w wymiarze do 2 lat. Jednak taki zarzut nie został sformułowany w zarzucie kasacyjnym – a, jak sam skarżący zauważa, po ewentualnym rozwiązaniu węzła kary łącznej ujętego w pkt IV części dyspozytywnej skarżonego wyroku nie będzie już podstaw do połączenia kary pozbawienia wolności (de facto już wykonanej) orzeczonej wyrokiem Sądu Okręgowego w Legnicy z dnia 19 lipca 2021 r., sygn. akt IV Ka 356/21, a więc wyrok łączny musiałby być mniej korzystny.Po drugie, słusznie skarżący wskazuje, że „orzekając karę łączną w punkcie 4 sentencji wyroku Sąd połączył w istocie karę ograniczenia wolności z karą pozbawienia wolności.

Wprawdzie ta ostatnia kara wyrokiem Sądu Rejonowego w Głogowie z dnia 20 kwietnia 2020 r., sygn. akt II K 1527/20, została pierwotnie orzeczona jako kara łączna 10 miesięcy ograniczenia wolności, ale w instancji odwoławczej Sąd Okręgowy w Legnicy wyrokiem z dnia 29 lipca 2021 r., sygn. akt IV Ka 356/21, orzekł w jej miejsce karę łączną 8 miesięcy pozbawienia wolności (k. 219-223). W takiej sytuacji istniała teoretyczna możliwość połączenia kary pozbawienia wolności i kary ograniczenia wolności poprzez zastosowanie przepisów art. 85 § 1 k.k. w zw. z art. 87 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym do dnia 23 czerwca 2020 r., ale wówczas sąd powinien wymierzyć karę łączną pozbawienia wolności przyjmując, że miesiąc ograniczenia wolności równa się 15 dniom pozbawienia wolności.

Tymczasem w realiach niniejszej sprawy Sąd orzekł karę łączną ograniczenia wolności, co nie tylko naruszało wspomniany art. 87 § 1 k.k., ale było konsekwencją wskazanego wyżej błędnego poglądu, iż to data popełnienia czynu zabronionego determinuje wybór porządku prawnego, według którego orzekana będzie kara łączna”.W istocie więc, połączeniu na mocy przedmiotowego wyroku łącznego z dnia 29 grudnia 2022 r., sygn. akt VII K 532/22, podlegała kara, która nie została wymierzona. Z akt sprawy wynika, że Sąd Okręgowy w Legnicy wyrokiem z dnia 29 lipca 2021 r., sygn. akt IV Ka 356/21, wymierzył karę łączną 8 miesięcy pozbawienia wolności (k. 219-223).

W tej sytuacji nie było możliwe uznanie jej za karę ograniczenia wolności i połączenie jej z innymi karami ograniczenia wolności. W tej sytuacji błędne było w pkt IV wyroku, połączenie na podstawie art. 85 § 1 k.k., art. 86 § 1 i 3 k.k. kar ograniczenia wolności orzeczonych wyrokami opisanymi w punktach 2Bd i 3 części wstępnej wyroku i wymierzenie skazanemu M. W. kary łącznej 10 (dziesięć) miesięcy ograniczenia wolności polegającej na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 30 (trzydzieści) godzin w stosunku miesięcznym.

Z kolei uchylenie wyroku w pkt III spowodowane jest naruszeniem art. 4 § 1 k.k. w zw. z art. 85 § 1 i 2 k.k., a więc tym, że stosownie do treści art. 85 § 2 k.k. obowiązującego od dnia 1 lipca 2015 r. łączeniu podlegały kary lub kary łączne jeszcze nie wykonane w całości. Mając zatem na uwadze, że in concreto łączeniu podlegałaby kara łączna i kara jednostkowa ograniczenia wolności, które nie zostały jeszcze wykonane, co byłoby rozwiązaniem korzystniejszym dla skazanego.W rezultacie, Sąd Najwyższy, uznał kasację Prokuratora Generalnego za zasadną, uchylił pkt III i IV zaskarżonego wyroku łącznego i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Zielonej Górze. [J.J.][ał] Marek Pietruszyński Waldemar Płóciennik Andrzej Stępka