I KA 7/25 · Sąd Najwyższy

I KA 7/25 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 24 lipca 2025 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Andrzej Tomczyk (przewodniczący)‎SSN Jerzy Grubba (sprawozdawca)‎SSN Małgorzata Wąsek-WiaderekProtokolant Kinga Sternik przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Zbigniewa Siejbika‎w sprawie wniosku I.B.‎o odszkodowanie i zadośćuczynienie na podstawie art. 8 ust. 4 w zw. z ust. 1 ustawy z 23 lutego 1991r.‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie‎w dniu 24 lipca 2025 r.,‎apelacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy‎od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie‎z dnia 9 grudnia 2024 r., sygn. akt Żo (Un) 5/24, 1. utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok;

2. kosztami postępowania apelacyjnego obciąża Skarb Państwa. Jerzy Grubba Andrzej Tomczyk Małgorzata Wąsek-Wiaderek

UZASADNIENIE

K. B. jako syn I. B. wystąpił o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za represje, których doświadczyła jego matka za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z dnia 9 grudnia 2024 r. zasądził na rzecz wnioskodawcy kwoty 48.153,56 zł tytułem odszkodowania za poniesioną szkodę oraz 150.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. W pozostałym zakresie wniosek oddalono.Powyższy wyrok zaskarżony został apelacją pełnomocnika wnioskodawcy, w której podniesiono zarzuty:1 - obrazy przepisów prawa materialnego, a to art. 8 ust. 1 Ustawy z dnia 23 lutego 1991r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego Państwa Polskiego w zw. z art. 77 ust. 1 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP poprzez przyjęcie, że skoro postanowieniem Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego z dnia 27 czerwca 1995 r. (sygn. akt Żo.

Un. 433/93) na rzecz I. B. przyznano zadośćuczynienie za 96 miesięcy, to zaskarżany wyrok powinien obejmować zadośćuczynieniu wyłącznie za pozostały okres pozbawienia wolności I. B. czyli 5 miesięcy i 27 dni, które nie zostały objęte postanowieniem SWOW, co sprawia, że orzeczone zostało – przy uwzględnieniu waloryzacji oraz proporcji – różnej wysokości zadośćuczynienia za krzywdy poniesione przez I. B.: niższe za okres 96 miesięcy bezprawnego pozbawienia wolności oraz wyższe, bardziej spełniające swoją rolę (lecz nadal nieadekwatne) za krzywdy poniesione przez nią w okresie 5 miesięcy i 27 dni bezprawnego pozbawienia wolności;2 - obrazy przepisów prawa materialnego, a to art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w zw. z art. 445 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 448 k.c. poprzez przyjęcie, że zadośćuczynienie ustalone w orzeczeniach wydanych w sprawach dotyczących I.

B. jest adekwatne do krzywdy poniesionej przez I. B. w związku z jej działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, w tym w kwocie 150.000,00 zł za okres 5 miesięcy i 27 dni pozbawienia wolności, podczas gdy nie jest to kwota adekwatnego i godnego zadośćuczynienia, która została oparta na okolicznościach związanych z trwałymi i nieprzemijającymi skutkami krzywd wpływających na stan świadomości i psychiki I. B., jak i intensywności cierpień fizycznych, których doznała, stanem zdrowia, stanem rodzinnym i poczuciem społecznego wykluczenia, a także ocena taka nie może się ostać wobec innych powszechnie znanych orzeczeń zapadających w podobnych sprawach.Wskazując na powyższe, skarżący wniósł o zmianę wyroku w pkt 1 tiret drugie poprzez zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz K.

B. kwoty 7.709.482,03 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdy wyrządzone jego matce I. B..Sąd Najwyższy, jako sąd apelacyjny, zważył co następuje:Apelacja nie jest zasadna.I. B. została skazana wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z dnia 13 maja 1949 r. (sygn. akt Sr. 715/49), za czyny z art. 28 k.k.WP w zw. z art. 7 Dekretu z dnia 13.06.1946 r. (m. k.k.) oraz z art. 191 k.k. z 1932 r. na karę łączną 15 lat więzienia z pozbawieniem praw na okres 5 lat oraz przepadek całego mienia (k.10-12). Wyrok ten został utrzymany w mocy postanowieniem Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie z dnia 18 listopada 1949 r. (sygn. akt Sn.

Odw S 2492/49). Wskazaną karę I. B. odbywała w okresie od dnia 26 czerwca 1948r. (k.101-103) do dnia 17 grudnia 1956r.Postanowieniem Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z dnia 18 czerwca 1993r. (sygn. akt Cs. Un. 657/92) powyższy wyrok uznano za nieważny (k.13-14).Postanowieniem Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z dnia 27 czerwca 1995r. (sygn. akt Żo. Un. 433/93) zasądzono od Skarbu Państwa na rzecz I. B. kwotę 121.194,24 zł tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za szkody i krzywdę wynikłe z niesłusznego skazania ww. wyrokiem (15-17).Wnioskodawczyni nie zaskarżyła tego orzeczenia, informując Sąd, że:

„nie wnosi sprzeciwu w sprawie wysokości przyznanego odszkodowania” (k.14 akt Żo. Un. 433/93). 18 listopada 2022 r. syn wnioskodawczyni – K. B. – wniósł o uzupełnienie zadośćuczynienia za krzywdy wyrządzone matce w związku z jej działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, żądając zasądzenia kwoty 6.035.769,91 zł tytułem uzupełniającego zadośćuczynienia (k.2-7). Wyrokiem Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 18 kwietnia 2023r. (sygn. akt Żo (Un) 4/22) zasądzono na rzecz K. B. kwotę 60.000 zł tytułem zadośćuczynienia, a w pozostałej części wniosek oddalono (191).Wyrok ten zaskarżony został apelacjami reprezentującego Skarb Państwa I Prezesa Sądu Najwyższego i wnioskodawcy K.

B..Sąd Najwyższy jako sąd apelacyjny, w sprawie I KA 9/23 wyrokiem z dnia 11 stycznia 2024r. na podstawie art. 439§1 pkt 8 k.p.k. uchylił zaskarżony wyrok i na podstawie art. 17§1 pkt 7 k.p.k. postępowanie w sprawie umorzył.W uzasadnieniu swego wyroku, argumentując konieczność umorzenia postępowania, Sąd Najwyższy wskazał, „że w sprawie Żo.Un. 433/93 wnioskodawczyni dochodziła przecież roszczeń z tytułu wykonania wyroku b. Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z dnia 13 maja 1949 r. w sprawie Sr. 715/49, i tak to żądanie rozstrzygnął w postanowieniu z dnia 27 czerwca 1995 r.

Sąd Warszawskiego Okręgu Warszawskiego w Warszawie. Zatem, obecnie nie ma żadnego trybu do dochodzenia roszczeń z tego tytułu, albowiem kwestia ta zamknięta została od strony formalnej prawomocnym orzeczeniem (res iudicata)”.Jednocześnie jednak Sąd Najwyższy dostrzegł okoliczność, iż w orzeczeniu z 27 czerwca 1995 r. choć prawidłowo, co do zasady, ustalono okres pozbawienia wolności wnioskodawczyni (od 20 czerwca 1948 r. do 17 grudnia 1956 r.) to dopuszczono się pomyłki rachunkowej w obliczeniu ilości miesięcy pozbawienia wolności (przyjęto 96 zamiast 102).Powyższe skutkowało wywiedzeniem kasacji na rzecz wnioskodawcy przez Prokuratora Generalnego oraz Rzecznika Praw Obywatelskich.W kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego zarzucono:- rażące i mające wpływ na orzeczenie naruszenie prawa procesowego - art. 410 k.p.k. polegające na wydaniu orzeczenia zasądzającego odszkodowanie i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłą ze skazania wyrokiem byłego Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z dnia 13 maja 1949 roku sygn. akt Sr 715/49 za okres 96 miesięcy pozbawienia wolności, gdy tymczasem czas rzeczywistego pozbawienia wolności I.

B. wynosił 102 miesiące.W kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich zarzucono:- rażące i mające istotny wpływ na jego treść naruszenie prawa procesowego, tj. art. 357 ustawy z dnia 19 kwietnia 1969 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U. 1969 nr 13, poz. 96, dalej: k.p.k. z 1969 r.), polegające na zaniechaniu uwzględnienia w toku orzekania całokształtu okoliczności sprawy, ujawnionych w toku rozprawy głównej, mających istotne znaczenie dla określenia wysokości kwoty odszkodowania i zadośćuczynienia, co skutkowało zasądzeniem w pkt. 1 zaskarżonego postanowienia kwoty odszkodowania i zadośćuczynienia za okres 96 miesięcy pozbawienia wolności I.

B. w sytuacji, gdy wydane rozstrzygnięcie, uwzględniające w całości wniosek o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia, powinno obejmować okres 102 miesięcy pozbawienia wolności.Podnosząc powyższe, skarżący wnieśli o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 5 września 2024r. w sprawie I KK 149/24 uchylono postanowienie Sądu Warszawskiego Okręgu Wojskowego w Warszawie z dnia 27 czerwca 1995 r., sygn. akt Żo. Un. 433/93 w części oddalającej wniosek w zakresie kwoty przekraczającej zasądzone nim odszkodowanie oraz zadośćuczynienie i w tym zakresie przekazano sprawę do ponownego rozpoznania Wojskowemu Sądowi Okręgowemu w Warszawie.Wskazanym na wstępie wyrokiem z dnia 9 grudnia 2024 r.

Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie z zasądził na rzecz wnioskodawcy kwoty 48.153,56 zł. tytułem odszkodowania za poniesioną szkodę oraz 150.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. W pozostałym zakresie wniosek oddalono.To właśnie powyższy wyrok jest przedmiotem wniesionej w sprawie apelacji, a konkretnie ta jego część, którą oddalono wniosek w części przekraczającej wysokość zasądzonego odszkodowania i zadośćuczynienia. Jednocześnie jednak nie można tracić z pola widzenia całej historii toczącego się od lat postępowania i procesowych konsekwencji zapadłych w jego trakcie rozstrzygnięć.

Podstawową zatem kwestią jaką trzeba dostrzegać jest to, że kwestia zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za represje, których doznała I. B. została prawomocnie rozstrzygnięta postanowieniem Sąd Warszawskiego Okręgu Warszawskiego w Warszawie z dnia 27 czerwca 1995 r. Orzeczenie to zamknęło zasadniczą kwestię przyznania odszkodowania i zadośćuczynienia za doznane przez wnioskodawczynię represje, jest prawomocne i objęte powagą rzeczy osądzonej (res iudicata).W orzeczeniu tym dostrzeżono natomiast błąd matematyczny w obliczeniu okresu kiedy represjonowana była pozbawiona wolności – błędnie obliczono, iż był to 96 miesięcy, gdy faktycznie okres ten wynosił 102 miesiące.

I co trzeba stanowczo i jednoznacznie podkreślić, tylko wada orzeczenia w tym zakresie stała się powodem wywiedzenia kasacji przez Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich. Tylko też w tym zakresie nastąpiło uchylenie wskazywanego postanowienia przez Sąd Najwyższy w dniu 5 września 2024r. Tym samym, tylko w tym zakresie mógł wypowiedzieć się Wojskowy Sąd Okręgowy wydając zaskarżone orzeczenie (tylko bowiem ta – nieistniejąca – część wcześniejszego postanowienia, nie jest objęta powagą rzeczy osądzonej) i rzeczywiście jego rozstrzygnięcie, poprawnie, ograniczyło się do zasądzenia odszkodowania i zadośćuczynienia za okres omawianych 6 miesięcy.W tym kontekście żądanie wnioskodawcy zasądzenia na jego rzecz odszkodowania w kwocie 7.709.482,03 zł nie sposób ocenić inaczej niż rażąco wygórowane.

Wojskowy Sąd Okręgowy przedstawił szczegółowy sposób wyliczenia odszkodowania wskazując metodę, którą się posłużył – opartą na odniesieniu się do średniego wynagrodzenia z czasu orzekania przez ten Sąd. Również zasądzona kwota zadośćuczynienia nie jest rażąco niska i z pewnością bierze pod uwagę skrajnie ciężkie warunki więzienne, w których przebywała wnioskodawczyni i doznane przez nią cierpienia. Nie jest to zatem kwota ustalona w sposób dowolny. Dostrzegać trzeba i to, że wysokość zadośćuczynienia została przyjęta w wysokości trzykrotnie wyższej niż odszkodowania za ten sam okres, a jak wskazano – ustalonego w oparciu o obiektywne, współczesne kryteria.Ustalenie omawianych kwot objęte jest swobodą uznania przysługującego sądom i w ocenie Sądu Najwyższego skarżący nie wykazał w apelacji, że sfera ta została przekroczona i że w niniejszej sprawie można mówić o obrazie przepisów prawa w zakresie ustalenia kwoty należnego zadośćuczynienia.

Kierując się przedstawionymi względami, Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie. Przewodniczący: SSN (Andrzej Tomczyk) Sędziowie: SN (Jerzy Grubba) SN (Małgorzata Wąsek - Wiaderek)[[J.J.[r.g.]]