I KA 22/24 · Sąd Najwyższy

UZASADNIENIEFormularz UK 2Sygnatura aktI KA 11/22Załącznik dołącza się w każdym przypadku.

I KA 21/22 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 19 kwietnia 2023 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Paweł Kołodziejski (przewodniczący)‎SSN Adam Roch‎SSN Igor Zgoliński (sprawozdawca)Protokolant Edyta Demiańczuk - Komoń przy udziale prokuratora delegowanego do Prokuratury Krajowej Departamentu do Spraw Wojskowych Ingi Jasińskiej,‎w sprawie J. Ł. o odszkodowanie i zadośćuczynienie z wniosku T. I. i W. Ł.‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie‎w dniu 19 kwietnia 2023 r.,‎apelacji, wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawców‎od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie‎z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt Żo (Un) 6/21, 1. utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok; 2. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika wnioskodawców - adw. I. B. kwotę 442,80 zł (czterysta czterdzieści dwa złote i 80/100) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu odwoławczym; 3) kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa. UZASADNIENIE UZASADNIENIEFormularz UK 2Sygnatura aktI KA 21/22Załącznik dołącza się w każdym przypadku. Podać liczbę załączników: 1.CZĘŚĆ WSTĘPNA1.1. Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancjiWyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 18 sierpnia 2022r., sygnatura akt Żo (Un) 6/21 1.2. Podmiot wnoszący apelację☐ oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego☐ oskarżyciel posiłkowy☐ oskarżyciel prywatny☐ obrońca☐ oskarżony albo skazany w sprawie o wydanie wyroku łącznego☒ inny1.3. Granice zaskarżenia1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia☒ na korzyść☐ na niekorzyść☒ w całości☐ w części ☐ co do winy☐ co do kary☐ co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia1.3.2. Podniesione zarzutyZaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji☐art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu☒art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany ‎w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu ☒art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia☐art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, ‎jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia ☐art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka☐art. 439 k.p.k.☐brak zarzutów1.4. Wnioski☒uchylenie ☒ zmiana2.Ustalenie faktów w związku z dowodami przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy2.1. Ustalenie faktów2.1.1. Fakty uznane za udowodnioneLp.OskarżonyFakt oraz czyn, do którego fakt się odnosiDowódNumer karty-------------Sąd odwoławczy nie prowadził własnego postępowania dowodowego-------------------2.1.2. Fakty uznane za nieudowodnioneLp.OskarżonyFakt oraz czyn, do którego fakt się odnosiDowód Numer karty------------------------2.2. Ocena dowodów2.2.1. Dowody będące podstawą ustalenia faktówLp. faktu z pkt 2.1.1DowódZwięźle o powodach uznania dowodu-------------------------------------2.2.2. Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów‎(dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające znaczenia dla ustalenia faktów)Lp. faktu z pkt 2.1.1 albo 2.1.2DowódZwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu-----------------------1.STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wnioskówLp.Zarzut 1. 1.naruszenie art. 7 k.p.k, poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów i uznanie, że J. Ł. podjął się działalności, która byłaby zaprzeczeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a w konsekwencji oddaleniem wniosku o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia na rzecz spadkobierców J. Ł., w sytuacji gdy J. Ł. nigdy nie podjął działań wprost wymierzonych przeciwko niepodległemu Państwu Polskiemu a wprost przeciwnie - w bardzo młodym wieku działał w Armii Krajowej za co został surowo ukarany zsyłką na Sybir - a informacje o ewentualnych przestępstwach popełnionych po zakończeniu II Wojny Światowej winny zostać ocenione przez pryzmat wcześniejszych działań na rzecz niepodległości ojczyzny, możliwego skazania z uwagi na wcześniejszą działalność ‎w ramach Armii Krajowej oraz półtorarocznego pobytu katorżniczej prac, które to zdarzenia niewątpliwie odcisnęły piętno na młodym mężczyźnie, który w momencie wstąpienia do wojska miał zaledwie 16 lat;2.naruszenia art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. ‎o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie ‎i uznanie, że działania podejmowane przez J. Ł. stanowiły zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a w konsekwencji oddalenie wniosku o przyznanie odszkodowania i zadośćuczynienia, w sytuacji gdy zostały spełnione odpowiednie przesłanki, a spadkobiercom J. Ł. przysługuje prawo do odszkodowania, albowiem postanowieniem z dnia 8 marca 2021 roku sygn. akt Ko. (Un) 18/20 stwierdzono nieważność wyroku byłego Wojskowego Sądu Garnizonowego w Lublinie z dnia 13 marca 1948 roku (sygn. Sr 1241/47), na mocy którego J. Ł. został skazany za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego;3.art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia przyznane zostało tylko tym, którzy w całym swoim okresie nigdy nie podjęli się działalności, która byłaby zaprzeczeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, w sytuacji gdy przepis ten w rzeczywistości nie jest tak jednoznaczny jak przyjął Sąd I instancji, a ocena działań J. Ł. winna być rozpoznawana przez pryzmat działalności w Armii Krajowej. ☐ zasadny☐ częściowo zasadny☒ niezasadnyZwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny W zakresie sformułowanych w apelacji pełnomocnika wnioskodawców zarzutów nr 1 - 3 (a więc zarówno w postaci naruszenia art. 7 k.p.k, jak i obrazy przepisów prawa materialnego art. 8 ust. 1 i 5 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego) wypada na wstępie zauważyć, że mimo ich formalnego zróżnicowania osadzone zostały na jednej płaszczyźnie, sprowadzającej się do wyrażenia przez apelującą odmiennego zapatrywania w kontekście prawa do uzyskania przez wnioskodawców odszkodowania i zadośćuczynienia, poprzez uznanie przez sąd I instancji, że J. Ł. dokonał działalności stanowiącej zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Okoliczność ta nota bene znajduje bezpośredni wyraz już w samej treści wszystkich wyeksponowanych zarzutów. Skoro zatem zarzuty te sprowadzają się do tych samych zagadnień oraz odwołują się do analogicznej argumentacji uzasadnione stało się ich łączne rozpatrzenie (aczkolwiek tylko w przeważającej mierze). Trzeba również dodać, w kontekście zarzutu naruszenia art. 7 k.p.k. (zarzut nr 1), iż sąd I instancji, wbrew stanowisku wyrażonemu w środku odwoławczym, nie dopuścił się naruszenia granic swobodnej oceny dowodów, określonej w tym przepisie. Ocenił bowiem materiał dowodowy zgodnie z zasadami prawidłowego rozumowania, doświadczenia życiowego oraz wiedzy historycznej, a nadto w pryzmacie wszystkich okoliczności sprawy. W konsekwencji sąd a quo dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, które wskazywały w sposób nie budzący wątpliwości, iż zachodziła negatywna przesłanka wyłączająca dopuszczalność zasądzenia roszczeń wnioskodawców w postaci działalności przestępczej J. Ł., a zatem aktywności, która stanowiła zaprzeczenie działalności niepodległościowej w rozumieniu art. 8 ust. 5 ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tzw. ustawy lutowej). Stanowisko to sąd odwoławczy podziela. W konsekwencji nie mogły odnieść oczekiwanego skutku argumenty postawione w środku odwoławczym, a dotyczące okoliczności mających wpływ de facto przede wszystkim na wysokość odszkodowania i zadośćuczynienia (pierwsze aresztowanie J. Ł., trudne warunki bytowe oraz wpływ tych zdarzeń na jego późniejsze życie: trudności adaptacyjne po odzyskaniu wolności, w tym kłopoty ze zbudowaniem prawidłowej relacji z rodziną, trauma, koszmary nocne, choroba, problemy z alkoholem, próby samobójcze etc.). Są to bowiem niejako okoliczności następcze, które byłyby relewantne w obliczu ustalenia istnienia prawa do odszkodowania i zadośćuczynienia. Tymczasem in casu sąd I instancji trafnie stwierdził brak podstaw prawnych dla roszczeń od Skarbu Państwa, z uwagi na ograniczenie wymienione w art. 8 ust. 5 ustawy lutowej. W apelacji nie przedstawiono z kolei konkretnych argumentów przemawiających za obaleniem stwierdzonego ograniczenia. Nie wzruszono bowiem wyroku Sądu Okręgowego w Zamościu z dnia 3.6.1947r., sygn. akt K 247/47. Na tym tle jako wyłącznie gołosłowne, bo pozbawione jakichkolwiek dowodów na poparcie, jawiły się m. in. twierdzenia o tym, iż trudno uznać, aby czyny J. Ł. były związane strice z zaprzeczeniem działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego oraz o braku możliwości ustalenia rzetelności przeprowadzanego procesu, jako że odbywał się w stosunku do osoby, która wcześniej została aresztowana za działania na rzecz właśnie niepodległego bytu Państwa Polskiego. W aktach sprawy brak jest najmniejszych dowodów na poparcie tego stanowiska, i nie posiadają ich również wnioskodawcy, co zresztą stwierdza sama apelująca. W szczególności w dokumentach archiwalnych nie występują dowody obalające domniemanie, że postępowanie w tej sprawie było prowadzone w sposób nieobiektywny. Równie gołosłowne były twierdzenia o charakterze popełnionych przez J. Ł. przestępstw, które miały wynikać nie tyle z chęci wyrządzenia krzywdy, lecz najprawdopodobniej z ogólnie panującej biedy.W tym aspekcie, a także odnośnie do zarzutów obrazy prawa materialnego (nr 2 i 3, tj. obrazy przepisów art. 8 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego), wskazać należy, że świadczenia wynikające z ustawy lutowej nie mają charakteru cywilnoprawnego. Są świadczeniami publicznoprawnymi, a ich wyłączną materialnoprawną podstawą są przepisy ustawy lutowej. Punktem wyjścia do dalszych konstatacji winna pozostawać okoliczność, że zaskarżony wyrok oparty został na kilku fundamentalnych okolicznościach faktycznych, w tym skazaniach J. Ł. za działalność niepodległościową. Jednakże kierunkowo, a więc w zakresie oddalenia wniosku w całości, wyrok oparto przede wszystkim na tym, że J. Ł. został skazany wyrokiem Sądu Okręgowego w Zamościu z dnia 3 czerwca 1947 r. sygn. akt K. 247/47 za to, żeI.w dniu 21 listopada 1946 w K., gm. […] pow. […] wraz z czterema innymi osobnikami, będąc uzbrojonym w broń palną zabrał w celu przywłaszczania na szkodę J. B. konia z saniami, wieprza, garderobę męską i damską oraz różną bieliznę pościelową, używając względem J. B. i jego żony W. przemocy przez zmuszanie ich pod groźbą użycia broni do położenia się na podłodze, oraz bijąc J. B. i ciągnąc za włosy W. B., gdy ci nie chcieli wydać im klucza od stajni;II.w nocy z 28 na 29 listopada 1946 pow. T. wraz z dwoma innymi osobnikami, będąc uzbrojonym w broń palną, zabrał w celu przywłaszczenia na szkodę J. K. konia i krowę zmuszając S. S. i jego żonę W. biciem i groźbą użycia broni do wydania im klucza, od stajni i obory K., zaś T. S. do otworzenia stajni i wyprowadzenia konia;III.6-go stycznia 1947 r. na drodze pomiędzy P. a Ł. pow. T. wraz z dwoma innymi osobnikami, będąc uzbrojony w broń palną, zabrał w celu przywłaszczenia na szkodę W. M. parę koni i sanie, na szkodę W. M. buty z cholewami oraz na szkodę tychże i J. A., N. M., J. M. i J. M.1 około cztery tysiące złotych gotówki i różne towary wartości czterech tysięcy złotych - używając względem wyżej wymienionych przemocy przez zmuszenie ich pod groźbą użycia broni do podniesienia rąk do góry, zejścia z sani i położenia się na ziemi.Za te czyny, na podstawie art. 259 k.k. i art. 6 ust. 3 amnestii z 22.11.1947 r. w zw. z ust. 20 został skazany na kary po 4 lata więzienia, a łącznie wymierzono mu karę dziewięciu lat więzienia oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na 6 lat. Z kolei na podstawie amnestii z dnia 22.11.1947 r. wymierzoną karę więzienia złagodzono do 6 lat. Wyłącznie do tej sprawy było wówczas stosowane wobec J. Ł. aresztowanie, co zresztą wynika już z treści samego aktu oskarżenia (Sr 1241/47).Wedle art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1820, j.t.) osobie, wobec której stwierdzono nieważność orzeczenia albo wydano decyzję o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 13 grudnia 1981 r. w Polsce stanu wojennego, przysługuje od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę i zadośćuczynienie za doznaną krzywdę wynikłe z wykonania orzeczenia lub decyzji. W obliczu śmierci tej osoby uprawnienie to przechodzi na małżonka, dzieci i rodziców. Przewidziane w tym przepisie uprawnienie doznaje jednak istotnego ograniczeń, określonych w art. 8 ust. 4 i 5. Rudymentarne dla rozstrzygnięcia sprawy znaczenie miał więc art. 8 ust. 5 w/w ustawy, obowiązujący od dnia 18 listopada 2007 r., a dodany do porządku prawnego na podstawie ustawy nowelizującej z dnia 19 września 2007 r. (Dz. U. z 2007 r. poz. 1372). Zgodnie z tym przepisem, uprawnienie do odszkodowania i zadośćuczynienia nie przysługuje osobom, których działalność, w okresie będącym podstawą stwierdzenia nieważności orzeczenia albo uznania za nieważne decyzji o internowaniu, stanowiła zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Bez znaczenia jest przy tym to, czy działalność taka miała miejsce przed, czy też po wydaniu takiego orzeczenia albo decyzji. Wolą ustawodawcy było zatem przyznanie rekompensaty wyłącznie tym jednostkom, które swoją postawą, zachowaniem ‎i uporem nie tylko prowadziły walkę niepodległościową, lecz w tej walce okazały się niezłomne ‎i wytrwały, także po zapadłych, pozbawiających ich wolności orzeczeniach lub decyzjach (vide wyrok SN z 10.11.2021r., IV KK 510/21). Co istotne, przepis art. 8 ust. 5 ustawy lutowej, jako wyjątek od reguły ustanowionej w art. 8 ust. 1 tej ustawy, nie powinien podlegać wykładni rozszerzającej. Działalnością stanowiącą zaprzeczenie działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, która wedle art. 8 ust. 5 ustawy wyłącza uprawnienie do zadośćuczynienia, jest jednak m.in. kryminalna działalność przestępcza i z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie (por. wyrok SA w Warszawie z dnia 8.4.2021r., II AKa 406/20, wyrok SA w Szczecinie z dnia 20.10.2022r., II AKa 150/22). Działalność J. Ł. w Armii Krajowej nie wpływa, wbrew stanowisku apelującej, wprost na ocenę ograniczenia z art. 8 ust. 5 ustawy lutowej, ani nie ekskulpuje go do aktywności przestępczej. Bez znaczenia pozostaje tu okoliczność, że Państwo Polskie (w rozumieniu powołanego przepisu) nie było bezpośrednim pokrzywdzonym przestępstwem. Każda bowiem powszechna działalność przestępcza winna być uznana za zachowanie przeczące działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Nie sposób wszakże uznać, by popełnianie przestępstw pospolitych, na szkodę innych obywateli, było działaniem zgodnym z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego (por. post. SN z dnia 4.3.2010r., V KK 230/09). Jest to wszakże nic innego, jak zaprzeczenie działalności patriotycznej. W tym kontekście nie można więc uznać, by doszło do naruszenia przez sąd I instancji art. 7 k.p.k., czy też art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.Należy także zaznaczyć, że przepis art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1820) nie ma charakteru normy stanowczej, a więc takiej, która zawierałaby zakaz bądź nakaz określonego zachowania. Wskazuje się w tym przepisie na określone przesłanki materialne do zasądzenia odszkodowania ‎i zadośćuczynienia. Ocena tych przesłanek objęta jest natomiast sferą swobodnego uznania sędziowskiego. W konsekwencji obraza w/w przepisu w pryzmacie art. 438 pkt 1a k.p.k. nie jest możliwa. Nie można nadto podzielić stanowiska apelującej, że doszło do naruszenia art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, a to z tej przyczyny, że sąd I instancji trafnie stwierdził występowanie ograniczenia zawartego w art. 8 ust. 5 tej ustawy.Wniosek1.Zmiana wyroku poprzez uwzględnienie żądania T. I. i W. Ł. o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia,2.Uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojskowy Sąd Okręgowy w Warszawie ☐ zasadny☐ częściowo zasadny☒ niezasadnyZwięźle o powodach uznania wniosku za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny.Wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie żądania T. I. i W. Ł. o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia nie mógł zostać uznany za zasadny, co było następstwem nieuwzględnienia podniesionych zarzutów apelacyjnych. Przepis art. 8 ust. 5 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1820) zastosowany bowiem został przez sąd I instancji prawidłowo. Nie doszło też do obrazy pozostałych przepisów wskazanych w apelacji. Zauważyć nadto wypada, że wniosek alternatywny, w postaci uchylenia zaskarżonego wyroku do ponownego rozpoznania sprawy przez sąd I instancji nie posiadał niezbędnego w okolicznościach wymienionych w treści art. 437 § 2 k.p.k. Nie zachodziła zwłaszcza potrzeba ponownego przeprowadzenia w całości przewodu sądowego przez sąd I instancji.1.OKOLICZNOŚCI PODLEGAJĄCE UWZGLĘDNIENIU Z URZĘDU1.------------Zwięźle o powodach uwzględnienia okoliczności-----------2.ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO5.1. Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji1.Przedmiot utrzymania w mocyWyrok Sądu I instancji został w całości utrzymany w mocy.Zwięźle o powodach utrzymania w mocyApelacja pełnomocnika wnioskodawców nie była skuteczna. Nie zostały uwzględnione zarzut postawione w treści środka odwoławczego, związane z naruszeniem art. 7 k.p.k. oraz obrazą przepisów prawa materialnego. Zgromadzony w przedmiotowej sprawie materiał dowodowy pozwolił w pełni oraz w sposób nie budzący wątpliwości na wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie, które zdaniem sądu było prawidłowe. Sąd ad quem nie stwierdził przy tym okoliczności określonych w treści art. 439 § 1 k.p.k. oraz art. 440 k.p.k., które obligowałyby do uchylenia bądź zmiany zaskarżonego wyroku niezależnie od granic zaskarżenia, podniesionych zarzutów i wpływu uchybienia na treść zapadłego rozstrzygnięcia.5.2. Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji1.Przedmiot i zakres zmiany--------------Zwięźle o powodach zmiany-------------------5.3. Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji5.3.1. Przyczyna, zakres i podstawa prawna uchylenia1.1.--------- ☐ art. 439 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia---------2.1.Konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości☐ art. 437 § 2 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia----------3.1.Konieczność umorzenia postępowania☐ art. 437 § 2 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia i umorzenia ze wskazaniem szczególnej podstawy prawnej umorzenia---------4.1.----------☐ art. 454 § 1 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia ---------‎5.3.2. Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania-------------5.4. Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyrokuPunkt rozstrzygnięcia z wyrokuPrzytoczyć okoliczności-------------------------------1.Koszty ProcesuPunkt rozstrzygnięcia z wyrokuPrzytoczyć okoliczności2, 3W oparciu o treść § 17 ust. 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3.10.2016r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019r., poz. 18 ze zm.) w zw. z art. 626 § 1 i 634 k.p.k. zasądzono od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika wnioskodawców - adw. I. B. kwotę 442,80 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wnioskodawców w postępowaniu odwoławczym. Zgodnie z art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego koszty postępowania w sprawach objętych ustawą, w tym z tytułu ustanowienia pełnomocnika, ponosi Skarb Państwa. 2.PODPIS SSN Adam Roch SSN Paweł Kołodziejski SSN Igor Zgoliński 1.3. Granice zaskarżeniaKolejny numer załącznika 1Podmiot wnoszący apelację Pełnomocnik wnioskodawców T. I. oraz W. Ł. Rozstrzygnięcie, brak rozstrzygnięcia albo ustalenie, którego dotyczy apelacjaWyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 18.08.2022r., Żo (Un) 6/21 1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia☒ na korzyść☐ na niekorzyść☒ w całości☐ w części ☐ co do winy☐ co do kary☐ co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia1.3.2. Podniesione zarzutyZaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji☐art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu☒art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany ‎w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu ☒art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia☐art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, ‎jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia ☐art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka☐art. 439 k.p.k.☐brak zarzutów1.4. Wnioski☒uchylenie☒ zmiana

I KA 2/25 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 czerwca 2025 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Antoni Bojańczyk (przewodniczący)‎SSN Małgorzata Bednarek (sprawozdawca)‎SSN Anna DziergawkaProtokolant Małgorzata Szmit przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Zbigniewa Siejbika,‎w sprawie Ł. K.‎oskarżonego z art. 231 § 2 k.k. w zb. z art. 305 § 1 k.k. i in. ‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 3 czerwca 2025 r.,‎apelacji wniesionej przez prokuratora na niekorzyść ‎od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie‎z dnia 30 września 2024 r., sygn. akt So 9/24, 1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że - przyjmuje, że oskarżony Ł. K. dopuścił się zarzucanego mu czynu w okresie od dnia 16 marca do dnia 12 października 2021 r. - jako podstawę skazania przyjmuje przepisy art. 231 § 2 k.k. w zb. z art. 305 § 1 k.k. i art. 305 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 21 § 2 k.k. w brzmieniu obowiązującym do 1 października 2023 r. przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k. - jako podstawę prawną orzeczonej w pkt. 2 zaskarżonego wyroku kary grzywny przyjmuje art. 33 § 2 k.k.; 2. w pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy; 3. ustala, że koszty sądowe postępowania odwoławczego ponosi Skarb Państwa. Małgorzata Bednarek Antoni Bojańczyk Anna Dziergawka [PŁ] UZASADNIENIE UZASADNIENIEFormularz UK 2Sygnatura aktI KA 2/25Załącznik dołącza się w każdym przypadku. Podać liczbę załączników: 1.CZĘŚĆ WSTĘPNA1.1. Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancjiWyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 30 września 2024 r., sygn. akt So 9/241.2. Podmiot wnoszący apelację☒ oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego☐ oskarżyciel posiłkowy☐ oskarżyciel prywatny☐ obrońca☐ oskarżony albo skazany w sprawie o wydanie wyroku łącznego☐ inny1.3. Granice zaskarżenia1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia☐ na korzyść☒ na niekorzyść☐ w całości☒ w części ☐ co do winy☒ co do kary☐ co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia1.3.2. Podniesione zarzutyZaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji☒art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu☐art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany ‎w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu ☒art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia☐art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, ‎jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia ☐art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka☐art. 439 k.p.k.☐brak zarzutów1.4. Wnioski☐uchylenie ☒ zmiana2.Ustalenie faktów w związku z dowodami przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy2.1. Ustalenie faktów2.1.1. Fakty uznane za udowodnioneLp.OskarżonyFakt oraz czyn, do którego fakt się odnosiDowódNumer karty-------------Sąd odwoławczy nie prowadził własnego postępowania dowodowego-------------------2.1.2. Fakty uznane za nieudowodnioneLp.OskarżonyFakt oraz czyn, do którego fakt się odnosiDowód Numer karty------------------------2.2. Ocena dowodów2.2.1. Dowody będące podstawą ustalenia faktówLp. faktu z pkt 2.1.1DowódZwięźle o powodach uznania dowodu-------------------------------------2.2.2. Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów‎(dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające znaczenia dla ustalenia faktów)Lp. faktu z pkt 2.1.1 albo 2.1.2DowódZwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu-----------------------1.STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wnioskówLp.Zarzut 1., 2. 1.obrazę przepisu prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżanemu poprzez błędne uznanie oskarżonego Ł.K. za winnego zarzucanego mu czynu tj. przestępstwa z art. 231 § 2 k.k. w zb. z art. 305 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. w zw. z art. 21 § 2 k.k, podczas , gdy Ł. K. został oskarżony o czyn z o czyn z art. 231 § 2 k.k. w zb. z art. 305 § 1 k.k. i art. 305 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. w zw. z art. 21 § 2 k.k. oraz obrazę przepisu art. 4 § 1 k.k. poprzez jego niezastosowanie, mimo, że ustawa w chwili popełnienia czynu przez oskarżonego Ł.K. była względniejsza dla sprawcy, aniżeli w chwili orzekania;2.naruszenie przepisów postępowania karnego art. 451 i art. 343 § 6 k.p.k. mające istotny wpływ na treść orzeczenia poprzez orzeczenie wobec oskarżonego Ł.K. w pkt. 2 zaskarżonego wyroku niezgodnie z treścią ugody zawartej między prokuratorem a oskarżonym grzywny w oparciu o przepis art. 71 § 1 k.k., podczas gdy oskarżony dobrowolnie poddając się karze wyraził zgodę na orzeczenie wobec niego grzywny w oparciu o przepis art. 33 § 2 k.k.☒ zasadny☐ częściowo zasadny☐ niezasadny ☒ zasadny☐ częściowo zasadny☐ niezasadny Zwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadnyAd. 1 Zarzut okazał się zasadny.Ł.K. został oskarżony o popełnienie czynu z art. 231 § 2 k.k. w zb. z art. 305 § 1 k.k. i art. 305 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. w zw. z art. 21 § 2 k.k. Mimo prawidłowych ustaleń faktycznych, sąd I instancji skazując oskarżanego pominął w podstawie skazania art. 305 § 2 k.k. Wskazać również należy, że w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy - Kodeks Kamy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2022.2600 z dnia 13.12.2022 r.)zmianie uległy zmamiona przestępstwa z art. 305 § 1 i 2 k.k. Co istotne, w odniesieniu do przepisu art. 305 § 1 k.k. wyeliminowano ze znamion ww. czynu działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, zaś w zakresie przestępstwa z art. 305 § 1 k.k. zwiększono zagrożenie ustawowe. W podstawie skazania sąd I instancji winien był więc wskazać przepis art. 4 § 1 k.k., którynakazuje zastosowanie ustawy względniejszej dla sprawcy, jeśli w czasie orzekania obowiązuje inna ustawa, która w konkretnym przypadku jest dla niego korzystniejsza. W przedmiotowej sprawie przepis art. 305 § 1 k.k., przed wprowadzoną zmianą był względniejszy dla sprawcy, albowiem, po nowelizacji, wyeliminowano działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej.Ad. 2Zarzut również okazał się zasadny. W przedmiotowej sprawie wymiar kary i środka karnego zostały uzgodnione z oskarżonym w trybie art. 335 § 1 k.p.k. Na mocy porozumienia prokuratora z oskarżonym, oskarżony wyraził zgodę na dobrowolne poddanie się karze i m.in. orzeczenie wobec niego kary grzywny na podstawie art. 33 § 2 k.k., a nie jak błędnie uczynił to sąd I instancji na podstawie art. 77 § 1 k.k. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sąd związany jest treścią wniosku, o którym mowa w art. 335 § 2 k.p.k., zaś wydanie orzeczenia odbiegającego od uzgodnień poczynionych pomiędzy oskarżycielem publicznym a oskarżonym stanowi zaś rażące naruszenie przepisów prawa procesowego art. 343 § 6 i 7 k.p.k., mające istotny wpływ na treść orzeczenia. Dodatkowo, sąd odwoławczy wychodząc poza granice wniesionego środka odwoławczego- działając na korzyść oskarżonego doprecyzował, że oskarżony przypisanego mu czynu dopuścił się w okresie od 16 marca do 12 października 2021 r. WniosekZmiana powyższego wyroku poprzez uzupełnienie kwalifikacji prawnej skazania Ł.K. o przepis art. 305 § 2 k.k. i art. 4 § 1 k.k. i orzeczenie wobec oskarżonego grzywny w oparciu o przepis art. 33 § 2 k.k., zgodnie z zawartą ugodą w trybie art. 335 § 1 k.k, zaś w pozostałej części utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy.☒ zasadny☐ częściowo zasadny☐ niezasadnyZwięźle o powodach uznania wniosku za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny. Wobec zasadności zarzutów apelacyjnych Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok i przyjął, że: - oskarżony Ł.K. dopuścił się zarzucanego mu czynu w okresie od dnia 16 marca do dnia 12 października 2021 r., - podstawę skazania stanowi przepisy art. 231 § 2 k.k. w zb. z art. 305 § 1 k.k. i art. 305 § 2 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 21 § 2 k.k. w brzmieniu obowiązującym do 1 października 2023 r. przy zastosowaniu art. 4 § 1 k.k., - jako podstawę prawną orzeczonej w pkt. 2 zaskarżonego wyroku kary grzywny przyjął art. 33 § 2 k.k.1.OKOLICZNOŚCI PODLEGAJĄCE UWZGLĘDNIENIU Z URZĘDU1.------------Zwięźle o powodach uwzględnienia okoliczności-----------2.ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO5.1. Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji1.Przedmiot utrzymania w mocy----------------Zwięźle o powodach utrzymania w mocy---------------------5.2. Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji1.Przedmiot i zakres zmiany--------------Zwięźle o powodach zmiany-------------------5.3. Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji5.3.1. Przyczyna, zakres i podstawa prawna uchylenia1.1.--------- ☐ art. 439 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia---------2.1.Konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości☐ art. 437 § 2 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia-----------3.1.Konieczność umorzenia postępowania☐ art. 437 § 2 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia i umorzenia ze wskazaniem szczególnej podstawy prawnej umorzenia-----------4.1. ☐ art. 454 § 1 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia ‎5.3.2. Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania 5.4. Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyrokuPunkt rozstrzygnięcia z wyrokuPrzytoczyć okoliczności-------------------------1.Koszty ProcesuPunkt rozstrzygnięcia z wyrokuPrzytoczyć okoliczności3 Kosztami sądowymi postepowania odwoławczego obciążono Skarb Państwa. 2.PODPIS SSN Małgorzata Bednarek SSN Antoni Bojańczyk SSN Anna Dziergawka [WB][r.g.]

UZASADNIENIE Formularz UK 2 Sygnatura akt II AKa 231/21 Załącznik dołącza się w każdym przypadku.

I KA 23/23 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 12 czerwca 2024 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Ryszard Witkowski (przewodniczący)‎SSN Anna Dziergawka (sprawozdawca)‎SSN Adam RochProtokolant Klaudia Binienda przy udziale prokuratora del. do Prokuratury Krajowej Departamentu do Spraw Wojskowych ppor. Ingi Jasińskiej‎w sprawie wniosku P. K. i Ł. K. ‎o zadośćuczynienie w trybie ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego‎po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie‎w dniu 12 czerwca 2024 r.,‎apelacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawców‎od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie‎z dnia 4 września 2023 r., sygn. akt Żo Un 5/21, 1. utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok; 2. kosztami sądowymi postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa. [J.J.] Anna Dziergawka Ryszard Witkowski Adam Roch UZASADNIENIE UZASADNIENIEFormularz UK 2Sygnatura aktI KA 23/23Załącznik dołącza się w każdym przypadku. Podać liczbę załączników: 1.CZĘŚĆ WSTĘPNA1.1. Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancjiWyrok Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 4 września 2023 r., sygn. akt Żo Un 5/21.1.2. Podmiot wnoszący apelację☐ oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego☐ oskarżyciel posiłkowy☐ oskarżyciel prywatny☐ obrońca☐ oskarżony albo skazany w sprawie o wydanie wyroku łącznego☒ inny1.3. Granice zaskarżenia1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia☒ na korzyść☐ na niekorzyść☐ w całości☒ w części ☐ co do winy☐ co do kary☒ co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia1.3.2. Podniesione zarzutyZaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji☐art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu☒art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany ‎w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu ☒art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia☒art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, ‎jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia ☐art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka☐art. 439 k.p.k.☐brak zarzutów1.4. Wnioski☒uchylenie ☒ zmiana2.Ustalenie faktów w związku z dowodami przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy2.1. Ustalenie faktów2.1.1. Fakty uznane za udowodnioneLp.OskarżonyFakt oraz czyn, do którego fakt się odnosiDowódNumer karty-------------Sąd odwoławczy nie prowadził własnego postępowania dowodowego.-------------------2.1.2. Fakty uznane za nieudowodnioneLp.OskarżonyFakt oraz czyn, do którego fakt się odnosiDowód Numer karty------------------------2.2. Ocena dowodów2.2.1. Dowody będące podstawą ustalenia faktówLp. faktu z pkt 2.1.1DowódZwięźle o powodach uznania dowodu-------------------------------------2.2.2. Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów‎(dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające znaczenia dla ustalenia faktów)Lp. faktu z pkt 2.1.1 albo 2.1.2DowódZwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu-----------------------1.STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wnioskówLp.Zarzut Pełnomocnik wnioskodawców zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:I. W zakresie zadośćuczynienia:1.w oparciu o art. 438 pkt 2 k.p.k. obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. poprzez dowolną ocenę dowodów i wyciągnięcie z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wniosków sprzecznych z zasadami prawidłowego rozumowania, doświadczenia życiowego i wskazaniami wiedzy, tj. uznanie, że zadośćuczynienie w łącznej kwocie 633.333,33 zł (sześćset trzydzieści trzy tysiące trzysta trzydzieści trzy złote i trzydzieści trzy grosze) spełnia cel i wymogi określone w art. 8 ust. 1 i 11 ust. l ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej: ustawa lutowa, ustawa rehabilitacyjna) w przypadku krzywd A. K. doznanych na skutek wykonania wyroku Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie z dnia 8 sierpnia 1952 roku sygn. akt Sn 15/52;2.w oparciu o art. 438 pkt 2 k.p.k. obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 410 k.p.k. poprzez pominięcie części okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej, które miały wpływ na wymiar krzywd doznanych przez pokrzywdzonego, wynikających z niedostrzeżonych przez sąd I instancji dowodów w postaci dokumentów historycznych, a w konsekwencji mających wpływ na wysokość zadośćuczynienia poprzedzających wykonanie wyroku śmierci wykonanego poprzez rozstrzelanie A. K., okoliczności ukrycia ciała A. K. i nieprzekazania ich rodzinie, warunków bytowych panujących w więzieniu, stosowania wobec represjonowanego brutalnych i poniżających metod przesłuchań w sytuacji gdy A. K. doznał w ich wyniku wyjątkowych cierpień na skutek stosowanego terroru, co nie zostało prawidłowo dostrzeżone przez sąd I instancji i pomimo faktycznej skali maltretowania represjonowanego - wskutek czego doszło do trwałego uszczerbku na zdrowiu - ww. nie zostało poddane ekspertyzie, a także niedostrzeżenia oczywistej niesłuszności pozbawienia represjonowanego życia poprzez wykonanie wyroku śmierci, co prowadziło sąd do wydania orzeczenia z rażącym naruszeniem prawa, o którym mowa w treści art. 440 k.p.k.;3.w oparciu o art. 438 pkt 3 k.p.k. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na jego treść i skutkujący bezpodstawnym uznaniem, że w okolicznościach niniejszej sprawy sumą „pokaźną” zadośćuczynienia za krzywdy doznane przez A. K. wynikłe z wykonania wyroku Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie z dnia 8 sierpnia 1952 roku sygn. akt Sn 15/52 jest kwota 633.333,33 zł (sześćset trzydzieści trzy tysiące trzysta trzydzieści trzy złote i trzydzieści trzy grosze) pomimo, iż jest to kwota niewspółmierna do rozmiaru doznanych przez niego krzywd i cierpień, ich intensywności i nieodwracalnego charakteru, podczas gdy te względy przemawiają za zasądzeniem na rzecz wnioskodawców znacznie wyższej kwoty zadośćuczynienia; II. W zakresie odsetek:1. na zasadzie art. 427 § 2 oraz art. 438 pkt la k.p.k. obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 481 § 1 k.c. poprzez jego niezastosowanie i nieprzyznanie od zasądzonej sumy odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, pomimo iż takie żądanie zostało zgłoszone we wniosku inicjującym postępowanie.☐ zasadny☐ częściowo zasadny☒ niezasadny ☐ zasadny☐ częściowo zasadny☒ niezasadny ☐ zasadny☐ częściowo zasadny☒ niezasadny ☐ zasadny☐ częściowo zasadny☒ niezasadny Zwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadnyWszystkie zarzuty sformułowane w apelacji uznano za niezasadne.Tytułem wstępu należy podnieść, że zarzuty postawione w apelacji mają charakter mieszany i dotyczą zarówno zadośćuczynienia, jak i odsetek. W zakresie zadośćuczynienia, w punktach 1 i 2, zarzucono obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. oraz art. 410 k.p.k., zaś w punkcie 3 zawarto zarzut odwoławczy błędu w ustaleniach faktycznych. W przedmiotowej sprawie błąd w ustaleniach faktycznych miałby nastąpić w wyniku obrazy przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.k. przez błędną ocenę dowodów i art. 410 k.p.k., przez pominięcie dowodów. Zatem błąd w ustaleniach faktycznych miałby charakter wtórny, gdyż obraza przepisów postępowania mogła mieć wpływ na treść wyroku, poprzez dokonanie błędnych ustaleń faktycznych. Nie ma więc potrzeby formułowania dodatkowo zarzutu odwoławczego lub wskazywania jako dodatkowego uchybienia błędu w ustaleniach faktycznych. Wywiedzione w apelacji pełnomocnika wnioskodawców zarzuty obrazy prawa procesowego, oraz błędu w ustaleniach faktycznych, w istocie sprowadzają się do zakwestionowania wysokości zadośćuczynienia, która to kwota, w ocenie skarżącego jest niewspółmierna do rozmiaru i intensywności doznanych przez pokrzywdzonego krzywd i cierpień, co wynika z pominięcia warunków bytowych, stosowania terroru, maltretowania, jak również wykonania wyroku śmierci przez rozstrzelanie oraz ukrycia zwłok.Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podał okoliczności, którymi kierował się wydając orzeczenie. Należy podkreślić, że stosując przepisy, w tym art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, sąd meriti miał na uwadze, iż przepisy nie przewidują żadnych sprecyzowanych kryteriów określania wysokości zadośćuczynienia. Trzeba zaznaczyć, że przy określaniu kwoty zadośćuczynienia sąd dysponuje pewną dozą uznaniowości, skoro przepis kodeksu cywilnego wskazuje jedynie, że zadośćuczynienie ma być „odpowiednie”. Jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie, wysokość zadośćuczynienia ma charakter ocenny. Jakkolwiek sposób jego miarkowania jest w pewnym zakresie określony prawem, to jednak sąd dysponuje stosunkowo szerokim marginesem swobody orzekania (zob. postanowienie SN z dnia 24 listopada 2021 r., IV KK 438/21; postanowienie SN z dnia 8 czerwca 2021 r., V KK 102/21). Okoliczność, że zdaniem apelującego zasądzona kwota zadośćuczynienia jest niewystarczająca nie oznacza jeszcze, że orzekający ją sąd dopuścił się uchybienia (zob. postanowienie SN z dnia 5 marca 2020 r., IV KK 632/19). W konsekwencji, zarzut wadliwego określenia wysokości zadośćuczynienia może być uwzględniony jedynie w sytuacjach, w których przyznane zadośćuczynienie w sposób oczywisty i rażący nie odpowiada relewantnym okolicznościom, występującym w danej sprawie, jest niewspółmierne do stopnia i długotrwałości cierpień doznanych przez wnioskującego o zadośćuczynienie (zob. postanowienie SN z dnia 18 grudnia 2012 r., III KK 275/12; wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 5 listopada 2013 r., II AKa 203/13, LEX nr 1409175). Lektura uzasadnienia zaskarżonego wyroku pozwala na uznanie, że przy ustalaniu wysokości zasądzonego zadośćuczynienia w kwocie 633.333,33 złotych, sąd meriti kierował się rozmiarem cierpień doznanych przez A. K. oraz czasookresem pozbawienia wolności. Ustalenie, że zasądzona kwota zadośćuczynienia spełnia walor sprawiedliwej rekompensaty nie jest dowolne. Sąd Okręgowy miał bowiem na uwadze: fakt naruszenia dóbr osobistych A. K. takich jak prawo do wolności, godności osobistej, intymności, prawo do udziału w życiu rodzinnym, a więc łącznego naruszenia kilku dóbr tego rodzaju; nasilającą dolegliwość krzywdy, długość okresu pozbawienia wolności (6 miesięcy i 10 dni, tj. 194 dni), mającą bezpośredni związek z czasem trwania uszczerbku w dobrach osobistych poszkodowanego, rozmiar fizycznych i psychicznych cierpień i choć te ostatnie trudno jest precyzyjnie ocenić (głównie z uwagi na ich subiektywny charakter), to jednak natężenie tej krzywdy sąd ocenił jako znaczne. Podczas orzekania uwzględniono także, że „A. K. przez okres ponad 6 miesięcy nie miał wolności, ani nawet pełnej swobody ruchu, znacznie ograniczono mu prawo do intymności, umieszczając go najpierw w piętnującym miejscu jakim był areszt, a następnie w więzieniu; ponadto przez okres aresztowania stał pod zarzutami popełnienia przestępstw zagrożonych surową karą, co z pewnością oddziaływało obciążające na jego psychikę, a następnie mierzył się z ciężarem orzeczonej kary śmierci; na krzywdę psychiczną składa się ponadto: zbędność pozbawienia wolności, poczucie bezsilności osadzonego, zmiana życia mężczyzny w sile wieku i związane z tym początkowe pogorszenie perspektywy na przyszłość a następnie - po wyroku - całkowita utrata tej perspektywy; złe warunki egzystencjonalne w okresie pozbawienia wolności; elementem związanym z cierpieniami psychicznymi, jaki Sąd wziął pod uwagę było też nagłe rozerwanie więzi z rodziną - przede wszystkim z żoną i synami oraz fakt, że nie miał on możliwości zobaczenia się z nimi, a także i to, że po jego aresztowaniu, a przede wszystkim po zapadłym w jego sprawie wyroku, niewątpliwie miał on świadomość trudnego położenia w jakim, te najbliższe mu osoby, się znalazły”. Zasądzona kwota stanowi iloczyn ilości miesięcy w których A. K. był pozbawiony wolności z kwotą 100.000,00 za każdy miesiąc rzeczywistego pozbawienia wolności ‎(6 x 100.000,00 = 600.000,00) oraz za niepełny miesiąc pozbawienia wolności tj. 10 dni (100.000,00 : 30 = 3.333,33 x 10 = 33.333,33). Wobec powyższego kwota należna każdemu z wnioskodawców wyniosła 316.666,66 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku do dnia zapłaty.Chybiony jest zarzut pominięcia przy ustalaniu kwoty zadośćuczynienia takich okoliczności jak wykonanie wyroku śmierci przez rozstrzelanie A. K. oraz okoliczności ukrycia jego ciała i nieprzekazania ich rodzinie. W uzasadnieniu apelacji skarżący wprost stwierdził, że w innych sprawach sądy przyjmowały kwotę 1 miliona zł i zasądzały ją z tytułu wykonania kary śmierci, przy czym skarżący nie przywołał nawet jednego takiego wyroku. Powołując się zaś na sprawę rotmistrza P. skarżący wskazał na uzasadnienie sądu, że brak informacji o miejscu złożenia ciała może wskazywać, jak był traktowany w czasie śledztwa. Powyższe oznacza, że decydujące dla sądu były okoliczności związane z traktowaniem rotmistrza P. za życia, a nie sama śmierć i ukrycie zwłok.Sąd Okręgowy słusznie przyjął w przedmiotowej sprawie, że chodzi w niej o roszczenie, które przysługiwałoby represjonowanemu, a nie jego osobom najbliższym, w tym dzieciom. Sprawa obejmuje zatem roszczenia z tytułu krzywd i cierpień odniesionych za życia poszkodowanego, który jest jedyną osobą uprawnioną do wystąpienia z roszczeniem o zadośćuczynienie. Jak słusznie wskazał sąd I instancji, ustawa pozwala na zaspokojenie zadośćuczynienia tylko za okres do śmierci uprawnionego. Zatem zarzut skarżącego, że sąd nieprawidłowo rozgraniczył cierpienia wywołane aresztowaniem od faktu wykonania wyroku śmierci poprzez rozstrzelanie i niezapewnienie ciału pochówku, jest całkowicie niezasadny. A przecież to właśnie na tej podstawie skarżący buduje podstawę zarzutów odwoławczych, które powinny skutkować zmianą wysokości zadośćuczynienia. Sąd I instancji zgromadził w niniejszej sprawie materiał dowodowy wystarczający dla dokonania słusznego rozstrzygnięcia, poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, które są rezultatem oceny zebranych w sprawie dowodów, przeprowadzonej zgodnie z regułą określoną w art. 7 k.p.k. Autor apelacji zaprezentował zaś jedynie polemiczne stanowisko, a w konsekwencji nie wykazał trafności postawionej tezy o przekroczeniu przez ten sąd granic swobodnej oceny dowodów. Zdaniem sądu odwoławczego, dokonana przez Sąd Okręgowy ocena zgromadzonych w sprawie dowodów nie zawiera błędów natury faktycznej lub logicznej, respektuje zasady wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego, a zatem brak jest uzasadnionych podstaw, aby tę ocenę skutecznie zakwestionować.Bezpodstawny jest również zarzut obrazy art. 410 k.p.k. Wbrew stanowisku skarżącego, wszystkie istotne okoliczności, mające wpływ na wysokość zadośćuczynienia, w tym także te wymienione w treści omawianego zarzutu, zostały przez sąd meriti rozważone i w należyty sposób uwzględnione. Sąd I instancji poddał analizie i ocenie wszystkie zgromadzone w sprawie dowody i wynikające z nich okoliczności, zaś te które obdarzył walorem wiarygodności poczynił podstawą prawidłowo dokonanych ustaleń faktycznych. Sąd pominął jedynie nieistotne dla meritum sprawy okoliczności, związane ze śmiercią poszkodowanego i potraktowaniem jego ciała.Zarzuty apelacyjne zasadniczo sprowadzają się do nieuprawnionej polemiki z ustaleniami sądu, wyrażonymi w uzasadnieniu wyroku, bez wykazania, jakich konkretnie uchybień w zakresie zasad logicznego rozumowania dopuścił się sąd w ocenie zebranego materiału dowodowego. Możliwość zaś przeciwstawienia ustaleniom sądu orzekającego odmiennego poglądu nie może prowadzić do wniosku o dokonaniu przez sąd błędu w ustaleniach faktycznych (por. np. wyrok SN z dnia 24 marca 1975 r., II KR 355/74). Wypada także przypomnieć, iż w orzecznictwie powszechnie prezentowany jest pogląd, że wysokość zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, przyznawanego na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. 2021.1693 tj.., zwanej "ustawą lutową"), należy do sfery swobodnego uznania sędziowskiego, co implikuje stwierdzenie, że zarzut wadliwego określenia wysokości zadośćuczynienia może być uwzględniony jedynie w sytuacjach, w których przyznane zadośćuczynienie w sposób oczywisty i rażący nie odpowiada relewantnym okolicznościom występującym w danej sprawie, a więc jest niewspółmierne do stopnia i długotrwałości krzywd doznanych przez represjonowanego (zob. wyrok SN z dnia 17 stycznia 2001 r., II KKN 351/99, LEX nr 51452; wyrok SN z dnia 3 lipca 2007 r., II KK 321/06, LEX nr 299187; wyrok SN z dnia 12 sierpnia 2008 r., V KK 45/08, LEX nr 438427; postanowienie SN z dnia 27 lipca ‎2005 r., II KK 54/05, LEX nr 152495; postanowienie SN z dnia 18 grudnia 2012 r., ‎III KK 275/12, LEX nr 1232288; wyrok SA w Łodzi z dnia 5 listopada 2013 r., ‎II AKa 203/13, LEX nr 1409175; wyrok SA w Poznaniu z dnia 30 września 2014 r., ‎II AKa 194/14, LEX nr 2564353; wyrok SA we Wrocławiu z dnia 23 września 2015 r., II AKa 219/15, LEX nr 1927507; wyrok SA w Gdańsku z dnia 20 grudnia 2018 r., ‎II AKa 381/18, LEX nr 2698116). Powyższe oznacza, że ustalenie odpowiedniej kwoty zadośćuczynienia należy do dyskrecjonalnej władzy sędziego i tylko wtedy, gdyby doszło do rażąco niesprawiedliwego rozstrzygnięcia w tym zakresie, sąd odwoławczy władny byłby dokonać zmiany orzeczenia.Z kolei ocena, czy zachodzi rażące określenie wysokości zadośćuczynienia dokonywana jest na podstawie wszystkich okoliczności sprawy i z uwagi na jej uznaniowy charakter jest przejawem dyskrecjonalnej władzy sądu meriti (zob. postanowienie SN z dnia 10 czerwca 2021 r., I CSK 111/21; postanowienie SN z dnia 30 marca 2021 r., ‎IV KK 517/20; postanowienie SN z dnia 8 stycznia 2020 r., IV KK 169/19). Wszystkie okoliczności sprawy sąd a quo uwzględnił i ustalił wysokość zadośćuczynienia w ramach swej dyskrecjonalnej władzy. Nie można zatem stwierdzić, aby doszło do uchybienia w określeniu wysokości zadośćuczynienia.Reasumując, zasądzona na rzecz wnioskodawców tytułem zadośćuczynienia kwota łączna 633.333,33 złotych z pewnością nie jest rażąco niska i nie ma charakteru symbolicznego, lecz przedstawia realnie odczuwalną wartość ekonomiczną, adekwatną do warunków gospodarki rynkowej.W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy trafnie zarazem uznał, że kwota zadośćuczynienia żądana przez pełnomocnika wnioskodawców, w wysokości ponad 31 milionów złotych za 194 dni pozbawienia wolności, gdy dla porównania w sprawie rotmistrza P. zażądano 26 milionów złotych za 383 dni, była wręcz rażąco zawyżona i na gruncie niniejszej sprawy brak było podstaw do ustalenia go w tak ogromnej w polskich realiach ekonomicznych kwocie. Zadośćuczynienie ma bowiem służyć złagodzeniu doznanej krzywdy i nie powinno być źródłem wzbogacenia się (zob. wyrok SA we Wrocławiu z dnia 27 września 2018 r., II AKa 225/18, LEX nr 2583359).Reasumując, sąd meriti w sposób właściwy ocenił zgromadzone dowody i dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych, a rozstrzygając o zadośćuczynieniu za krzywdę uwzględnił wszystkie wynikające z materiału dowodowego okoliczności mające znaczenie dla ustalenia jej wysokości. Zasądzona kwota w żadnym razie nie może być przy tym uznana, jak twierdzi skarżący, za niesprawiedliwą w stopniu rażącym, pozbawiającą godności pokrzywdzonego. Jako oczywiście niezasadny należało uznać także zarzut obrazy prawa materialnego w postaci art. 481 § 1 k.c. poprzez nieprzyznanie od zasądzonej sumy odsetek ustawowych za opóźnienie. Na wstępie przypomnieć należy, że z dniem 1 stycznia 2016 r., na mocy ustawy z dnia 9 października 2015 r. zmieniającej kodeks cywilny (t.j. Dz. U. 2015, poz. 1830), zmodyfikowano także treść przepisu art. 481 k.c. W wyniku dokonanej nowelizacji obecnie odróżnia się dwie odrębne instytucje (i kategorie pojęciowe), a mianowicie: odsetki ustawowe (o których mowa w art. 359 § 2 k.c.), określane niekiedy mianem odsetek ustawowych „zwykłych" oraz odsetki ustawowe za opóźnienie, które zostały uregulowane w art. 481 § 2 k.c.W tym miejscu warto podkreślić, że w inicjującym postępowanie wniosku o zadośćuczynienie i odszkodowanie zawarto wniosek o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie, na co powołuje się skarżący w apelacji. Jednak słusznie wskazał Sąd Okręgowy w Warszawie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że pismem z dnia 9 sierpnia 2023 r. pełnomocnik wnioskodawców zmodyfikował ten wniosek, poprzez żądanie zasądzenia jedynie odsetek ustawowych, rezygnując także z odszkodowania i symbolicznego upamiętnienia (k. 494 akt, wcześniej k. 242). Na rozprawie w dniu 23 sierpnia 2023 r. pełnomocnik podtrzymał to stanowisko (k. 497v, wcześniej 245v). Co istotne, w trakcie rozprawy kasacyjnej żadna ze stron nie podnosiła kwestii żądania odsetek za opóźnienie. W tej sytuacji stwierdzić trzeba, że orzeczenie sądu meriti w przedmiocie zasądzenia odsetek ustawowych zapadło w wyniku uwzględnienia zmodyfikowanego wniosku skarżącego, co oznacza brak podstaw do formułowania zarzutu apelacyjnego w tej kwestii.Niezależnie jednak od powyższego Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że w przedmiotowej sprawie wnioskodawca nie miał podstaw do wystąpienia z żądaniem odsetek za opóźnienie, albowiem wniosek taki był przedwczesny. Zgodnie z treścią art. 481 § 1 k.c., wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego. Tymczasem do czasu uprawomocnienia się orzeczenia dłużnik nie pozostaje w zwłoce, a zatem dopiero po uprawomocnieniu się wyroku, powstaje formalna możliwość wystąpienia z takim żądaniem. Skoro orzeczenia wydane na podstawie art. 8 ust. 1 i 4 ustawy lutowej stają się wykonalne dopiero po uprawomocnieniu się orzeczenia i dopiero z tą chwilą można przyjąć, że Skarb Państwa powinien spełnić świadczenie, ponieważ dopiero z wydaniem prawomocnego orzeczenia wysokość świadczenia jest znana, to trafne jest zasądzenie zadośćuczynienia z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku (zob. uchwała SN z 10 grudnia 1991 r., I KZP 35/91, OSNKW 1992/3-4/26; postanowienie SN z dnia 4 listopada 2021 r., II KK 495/21; postanowienie SN z dnia 14 lipca 2022 r., III KK 356/21).Za zasadnością powyższej interpretacji świadczy pośrednio orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2023 r., sygn. akt I KA 22/22, w którym stwierdzono, że „w wypadku roszczeń dotyczących odszkodowania i zadośćuczynienia tak na podstawie przepisów Rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego, jak i ustawy lutowej, określone kwoty muszą zostać zasądzone wraz z odsetkami ustawowymi. Wynika to z treści art. 359 § 2 k.c., zgodnie z którym, jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona, należą się odsetki ustawowe. Ponieważ roszczenie w tym wypadku miało charakter oparty o ustawę, art. 481 k.c. regulujący odsetki za opóźnienie nie mógł mieć zastosowania”. Zatem dopiero od momentu opóźnienia się dłużnika ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie. Reasumując, w sprawach dotyczących odszkodowania i zadośćuczynienia orzeczonego na podstawie kodeksu postępowania karnego oraz ustawy lutowej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 k.c., dopiero od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.Wniosek1.o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie w punkcie I odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty,2.o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie żądań wnioskodawców w dalszej dochodzonej części, tj. zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawców dalszej kwoty tytułem zadośćuczynienia za doznaną przez niego krzywdę wynikającą z niewątpliwie niesłusznego pozbawienia wolności oraz wynikłe z wykonania wyroku Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie z dnia 8 sierpnia 1952 roku sygn. akt Sn 15/52,ewentualnie3.o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.☐ zasadny☐ częściowo zasadny☒ niezasadnyZwięźle o powodach uznania wniosku za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny.Niezasadność podniesionych zarzutów uniemożliwia uwzględnienie wniosków odwoławczych sformułowanych przez skarżącego.1.OKOLICZNOŚCI PODLEGAJĄCE UWZGLĘDNIENIU Z URZĘDU1.------------Zwięźle o powodach uwzględnienia okoliczności-----------2.ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO5.1. Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji1.Przedmiot utrzymania w mocyWyrok sądu I instancji został utrzymany w mocy.Zwięźle o powodach utrzymania w mocySąd I instancji nie dopuścił się obrazy przepisów prawa materialnego, procesowego, ani błędu w ustaleniach faktycznych. Wszystkie zarzuty podniesione w apelacji okazały się bezzasadne. Nie stwierdzono także innych uchybień, które mogłyby mieć wpływ na treść wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w Warszawie, w szczególności tych, o których mowa w art. 439 k.p.k. i art. 440 k.p.k. Apelacja pełnomocnika nie była skuteczna. Zgromadzony w przedmiotowej sprawie materiał dowodowy pozwolił w pełni oraz w sposób niebudzący wątpliwości na wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie, które zdaniem sądu odwoławczego jest prawidłowe.5.2. Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji1.Przedmiot i zakres zmiany--------------Zwięźle o powodach zmiany-------------------5.3. Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji5.3.1. Przyczyna, zakres i podstawa prawna uchylenia1.1.--------- ☐ art. 439 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia---------2.1.Konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości☐ art. 437 § 2 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia----------3.1.Konieczność umorzenia postępowania☐ art. 437 § 2 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia i umorzenia ze wskazaniem szczególnej podstawy prawnej umorzenia---------4.1.----------☐ art. 454 § 1 k.p.k.Zwięźle o powodach uchylenia ---------‎5.3.2. Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania-------------5.4. Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyrokuPunkt rozstrzygnięcia z wyrokuPrzytoczyć okoliczności-------------------------------1.Koszty ProcesuPunkt rozstrzygnięcia z wyrokuPrzytoczyć okoliczności2Podstawą decyzji o obciążeniu Skarbu Państwa wydatkami poniesionymi w postępowaniu odwoławczym był art. 13 Ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z dnia 23 lutego 1991 r. (t.j. Dz. U. 2024, poz. 442)2.PODPIS SSN Adam Roch SSN Ryszard Witkowski SSN Anna Dziergawka [J.J.][ms]