I CZ 9/12 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 3 lutego 2012 r., I CZ 9/12

Sprawa o uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia jest sprawą

o prawa majątkowe.

Sędzia SN Jan Górowski (przewodniczący)

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sędzia SN Marta Romańska

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janusza F. przeciwko Krystynie F. o

uznanie za niegodną dziedziczenia, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w

Izbie Cywilnej w dniu 3 lutego 2012 r., zażalenia powoda na postanowienie Sądu

Okręgowego w Warszawie z dnia 2 marca 2011 r.

oddalił zażalenie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 2 marca 2011 r. Sąd Okręgowy w Warszawie odrzucił

skargę kasacyjną powoda od wyroku tego Sądu z dnia 1 października 2010 r.,

oddalającego apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego dla WarszawyŚródmieścia w Warszawie z dnia 25 marca 2010 r., którym oddalone zostało

powództwo o uznanie pozwanej za niegodną dziedziczenia.

Sąd Okręgowy stwierdził, że zgodnie z art. 3982 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.,

skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa majątkowe, w których

wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt tysięcy złotych, w

sprawach gospodarczych – niż siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych, a w sprawach z

zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych – niż dziesięć tysięcy złotych.

Sprawa o uznanie spadkobiercy za niegodnego jest sprawą o prawa majątkowe,

skutkiem bowiem niegodności jest pozbawienie spadkobiercy prawa do spadku,

które z istoty swej jest zawsze prawem majątkowym, niezależnie od tego, czy i jaką

przedstawia wartość materialną. Ze względu na to, że powód oznaczył wartość

przedmiotu zaskarżenia na kwotę 500 zł, skarga kasacyjna ulegała odrzuceniu jako

niedopuszczalna (art. 3986 § 2 k.p.c.).

W zażaleniu powód zarzucił naruszenie art. 3986 § 2 w związku z art. 3982 § 1

k.p.c. przez przyjęcie, że sprawa o uznanie spadkobiercy za niegodnego

dziedziczenia jest sprawą o prawa majątkowe. Podniósł, że w orzecznictwie Sądu

Najwyższego problem ten jest rozstrzygany rozbieżnie, o czym świadczą powołane

przez Sąd Okręgowy postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1966

r., I CZ 105/66 (OSNCP 1967, nr 7-8, poz. 128) oraz wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 8 czerwca 1966 r., I PR 101/65 (OSPiKA 1967, nr 7-8, poz. 181) i z dnia 11

marca 2003 r., V CKN 1871/00 (OSNC 2004, nr 5, poz. 85). W konkluzji wniósł o

uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W powołanym zarówno przez Sąd Okręgowy, jak i przez skarżącego

postanowieniu z dnia 7 października 1966 r., I CZ 105/66, Sąd Najwyższy przyjął,

że żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego ma charakter roszczenia

majątkowego. Podkreślił, że zgodnie z art. 928 § 2 k.c., spadkobierca uznany za

niegodnego zostaje wyłączony od dziedziczenia, skutkiem niegodności zatem jest

pozbawienie spadkobiercy prawa do spadku, które z istoty swej jest zawsze

prawem majątkowym, niezależnie od tego, czy i jaką przedstawia wartość

materialną. O tym, czy roszczenie ma charakter majątkowy, decyduje nie

okoliczność, że stanowi korzyść majątkową, lecz to, że stanowi pewną pozycję –

obojętne, dodatnią czy ujemną – w sferze praw majątkowych podmiotu. Taką cechę

ma niewątpliwie prawo do spadku, wobec czego również żądanie uznania

spadkobiercy za niegodnego ma charakter roszczenia majątkowego.

Z kolei w wyroku z dnia 8 czerwca 1966 r., I PR 101/65, Sąd Najwyższy –

rozważając na tle art. 38 § 3 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich

związkach (Dz.U. Nr 12, poz. 61) kwestię dopuszczalności stosowania przepisów o

przedawnieniu do terminów zawitych – przyjął, że przewidziany w tym przepisie 6-

tygodniowy termin do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia nie jest

terminem ustanowionym dla dochodzenia roszczenia w rozumieniu art. 117 i 118

k.c. Pod pojęciem roszczenia materialnoprawnego rozumie się uprawnienie do

żądania od konkretnej osoby konkretnego zachowania się, które w razie odmowy

spełnienia świadczenia może być wymuszone, tymczasem członkowi spółdzielni –

w przypadku zaskarżenia przez niego uchwały o wykluczeniu – tak rozumiane

roszczenie, czyli uprawnienie do żądania, aby spółdzielnia pozbawiła ważności

uchwałę walnego zgromadzenia i uznawała skarżącego nadal za członka, nie

przysługuje. Może on wytoczyć powództwo, którego przedmiotem nie jest

dochodzenie roszczenia, lecz żądanie uchylenia zaskarżonej uchwały, czyli

pozbawienia jej mocy prawnej drogą orzeczenia sądowego, ze skutkiem względem

wszystkich członków spółdzielni. W ten sposób uprawniony zmierza do

ukształtowania z mocy wyroku sądowego nowego stanu prawnego, abstrahując od

woli i zachowania się pozwanej spółdzielni lub jej członków uczestniczących w

walnym zgromadzeniu, tak jak np. wtedy, gdy żąda uznania czynności prawnej

dokonanej z jego pokrzywdzeniem za bezskuteczną (art. 527 i 534 k.c.) albo

domaga się uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia (art. 929 k.c.).

W wyroku z dnia 11 marca 2003 r., V CKN 1871/00, Sąd Najwyższy,

rozważając kwestię legitymacji czynnej w sprawie o uznanie spadkobiercy za

niegodnego dziedziczenia, stanął na stanowisku, że z powództwem o uznanie

spadkobiercy za niegodnego może wystąpić osoba należąca do kręgu

spadkobierców ustawowych, nawet jeżeli nie dziedziczyłaby. Podzielając pogląd

wyrażony w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 czerwca 1966 r., I PR 101/65, Sąd

Najwyższy podkreślił, że żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego nie jest

dochodzeniem roszczenia, natomiast art. 929 k.c. daje każdej osobie mającej w tym

interes uprawnienie domagania się wydania orzeczenia o charakterze

konstytutywnym, uznającego spadkobiercę za niegodnego dziedziczenia. Nie

można w takiej sytuacji mówić o realizacji roszczenia i to wyłącznie o charakterze

majątkowym. Mając na względzie cel, dla osiągnięcia którego instytucja

niegodności dziedziczenia została wprowadzona, nie można ograniczać kręgu

podmiotów legitymowanych wyłącznie do osób mających interes majątkowy w

wyeliminowaniu określonego podmiotu z kręgu spadkobierców, osoby najbliższe

zmarłego bowiem mogą domagać się uznania określonego spadkobiercy za

niegodnego, kierując się wyłącznie interesem niemajątkowym. Trudne do

uzasadnienia byłoby stanowisko, że nie jest możliwe domaganie się uznania

spadkobiercy za niegodnego przez osobę bliską spadkodawcy, która – nie mając

interesu majątkowego – chciałaby jednak ze względu na kult pamięci zmarłego, aby

ostatnia jego wola została uszanowana i aby porządek dziedziczenia nie był

ustalany np. na podstawie sfałszowanego testamentu. Z tego powodu interesu

uzasadniającego wystąpienie z żądaniem uznania spadkobiercy za niegodnego nie

można ograniczać jedynie do interesu majątkowego.

Jak wynika z przedstawionych orzeczeń, Sąd Najwyższy oceniał charakter

żądania uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia na tle art. 17 pkt 1

k.p.c. w pierwotnym brzmieniu, zakwalifikował to żądanie do kategorii powództw o

ukształtowanie prawa oraz dokonał wykładni pojęcia interesu prawnego w

rozumieniu art. 929 k.c. Nawiązał także do kwalifikacji spraw o uznanie

spadkobiercy za niegodnego z punktu widzenia tradycyjnego na gruncie przepisów

kodeksu postępowania cywilnego podziału spraw na sprawy o prawa majątkowe i o

prawa niemajątkowe. Podział ten znajduje odzwierciedlenie w art. 17 pkt 1 i 4 k.p.c.,

który rozróżnia sprawy o prawa niemajątkowe i o prawa majątkowe w celu

rozgraniczenia właściwości rzeczowej sądów rejonowych i okręgowych. Na tle tych

przepisów wyłaniają się trudności w wytyczeniu linii granicznych między

poszczególnymi rodzajami spraw w sposób pozwalający na ich dychotomiczny

podział na sprawy o prawa majątkowe i niemajątkowe.

W doktrynie dominuje pogląd, że podstawą wyróżnienia kategorii praw

majątkowych i niemajątkowych jest typowy interes, jaki prawa te realizują. Prawa

majątkowe są przy tym uwarunkowane obiektywnym interesem ekonomicznym

uprawnionego. Na podstawie tego kryterium do praw majątkowych zalicza się w

szczególności prawa rzeczowe, wierzytelności opiewające na świadczenia

majątkowe, prawa majątkowe małżeńskie oraz istotną część praw kwalifikowanych

jako tzw. własność intelektualna. Z kolei do praw niemajątkowych zalicza się prawa

osobiste i prawa rodzinne niemajątkowe, stanowiące element stosunków między

małżonkami, krewnymi, przysposobionymi i powinowatymi. Ostatnio w prawie

cywilnym występuje tendencja do uwzględniania wartości osobistych w obrębie

praw majątkowych, co dodatkowo utrudnia rozróżnienie obu rodzajów praw (zob.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2005 r., III CZP 111/05, OSNC 2006,

nr 11, poz. 183 i z dnia 6 czerwca 2007 r., III CZP 56/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz.

79 oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2008 r., II CSK 267/08, nie

publ.).

Niegodność dziedziczenia nie następuje ipso iure; uznanie za niegodnego

wymaga orzeczenia sądowego stwierdzającego, że określony spadkobierca został

uznany za niegodnego (art. 928 § 1 k.c.). Orzeczenie takie ma charakter

konstytutywny, stwierdzenie niegodności następuje w chwili uprawomocnienia się

orzeczenia, z tym że działa ex tunc, gdyż spadkobierca niegodny zostaje wyłączony

od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku (art. 928 § 2 k.c.). W

konsekwencji, należny mu spadek lub udział w spadku przypada innym osobom

zgodnie z regułami dziedziczenia ustawowego lub w drodze przyrostu.

Spadkobierca niegodny nie ma również prawa do zachowku.

Skarżący ma rację podnosząc, że żądanie uznania spadkobiercy za

niegodnego nie jest dochodzeniem roszczenia materialnoprawnego, czyli

uprawnienia polegającego na tym, że oznaczona osoba ma obowiązek wykonać

świadczenie na rzecz uprawnionego, a uprawniony może żądać, aby zachowała się

ona w ściśle określony sposób. Osobie mającej w tym interes prawny przysługuje

powództwo, którego przedmiotem nie jest dochodzenie tak pojmowanego

roszczenia, lecz żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego, a w konsekwencji

ukształtowania z mocy wyroku nowego porządku dziedziczenia po danym

spadkodawcy. Konstatacja ta nie przesądza jednak kwestii zaliczenia spraw o

uznanie spadkobiercy za niegodnego do kategorii spraw o prawa majątkowe lub

niemajątkowe. Dla kwalifikacji tej istotne jest to, czy żądanie uznania spadkobiercy

za niegodnego służy realizacji interesów majątkowych uprawnionego.

Nie ulega wątpliwości, że żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego, bez

względu na motywy, jakimi kieruje się powód, zmierza do wyeliminowania

określonej osoby z kręgu spadkobierców, a tym samym do ukształtowania nowego

porządku dziedziczenia po danym spadkodawcy. Zgodnie z art. 922 § 1 k.c., w

skład spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, dlatego prawo do

spadku z istoty swej ma charakter majątkowy. W konsekwencji żądanie uznania

spadkobiercy za niegodnego wywiera wpływ na stosunki majątkowe stron. Nawet w

wyjątkowej sytuacji przedstawionej w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 marca

2003 r., V CKN 1871/00, gdy z żądaniem uznania spadkobiercy za niegodnego

występuje osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych danego

spadkodawcy, która w konkretnych okolicznościach nie doszłaby do dziedziczenia,

stopień nasilenia cech przypisywanych prawom majątkowym jest tak znaczący, że

uzasadnia zakwalifikowanie sprawy do kategorii spraw o prawa majątkowe. Można

tu wprawdzie dopatrywać się pewnych elementów praw osobistych, ale pozostają

one zdecydowanie na drugim planie. Żądanie uznania spadkobiercy za niegodnego

zmierza przede wszystkim do realizacji interesów majątkowych uprawnionego przez

wyeliminowanie określonej osoby z kręgu spadkobierców, a przez to do nowego

ukształtowania kręgu osób, na które przechodzą prawa i obowiązki majątkowe

zmarłego. Z tego względu orzekający Sądu Najwyższego podziela wcześniej

stanowisko, że sprawy o uznanie spadkobiercy za niegodnego należy zaliczyć do

kategorii spraw o prawa majątkowe.

W konsekwencji Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w związku z art. 3941

§ 3 k.p.c. oddalił zażalenie.