I CZ 88/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 88/07

POSTANOWIENIE

Dnia 24 sierpnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

w sprawie z powództwa E.K.

przeciwko A.K., J.P. i A.P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 sierpnia 2007 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 marca 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Skarga kasacyjna powoda od wyroku Sadu Apelacyjnego z 21 listopada

2006 r. zasądzającego na jego rzecz 20 239,24 zł i oddalającego jego apelację

w pozostałej części wniesiona 5 marca 2007 r. zawierała również wniosek

o „zwolnienie powoda od kosztów sądowych wpisu od skargi kasacyjnej”.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd umorzył postępowanie wywołane wnioskiem

o zwolnienie od kosztów sądowych i odrzucił skargę na podstawie art. 130 2 § 3

k.p.c. stwierdzając, że pełnomocnik nie uiścił opłaty podstawowej w kwocie 30 zł.

W zażaleniu pełnomocnik zarzucił niewłaściwą interpretację wskazanego przepisu

k.p.c., który

zdaniem skarżącego nie stosuje się w postępowaniu wywołanym

wniesieniem skargi kasacyjnej, jeżeli zwolnienie od kosztów sądowych

zostało

udzielone przed sądem I i II instancji. Skarżący wyraża zapatrywanie, że z chwilą

uprawomocnienia się wyroku zwolnienie od kosztów wygasło, konieczne jest

ponowne wystąpienie o zwolnienie od kosztów w postępowaniu kasacyjnym

i dlatego wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz przekazanie sprawy

Sądowi II instancji celem ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie dotyczące skuteczności zwolnienia strony od kosztów sądowych

w postępowaniu przed sądem powszechnym budzi wątpliwości i prowadziło do

niejednolitych

rozstrzygnięć

Sądu

Najwyższego,

determinowanych

zresztą

szczegółowym zakresem rozpoznawanych środków odwoławczych, co nie zawsze

umożliwia adaptację wyrażonych tam poglądów do okoliczności rozpoznawanej

sprawy. Wskazać tu można postanowienie z 26 lipca 2000 r. I CZ 89/00, LEX nr

51344 wypowiadające zasadę, iż zwolnienie od kosztów sądowych, akcesoryjne

w stosunku do sprawy a nie określonych etapów postępowania, odnosi się do

całego postępowania w sprawie, a nie do poszczególnych instancji. Wypada jednak

zauważyć, że istota zarzutu sprowadzała się do braku konsekwencji sądu drugiej

instancji, który odrzucił nie opłaconą apelację (art. 17 u.k.s.c. 1967 r.), ale ustanowił

również pełnomocnika z urzędu dla tej strony, zwolnionej od kosztów sądowych

przez sąd pierwszej instancji.

Nie odpowiada okolicznościom rozpoznawanej sprawy także teza postanowienia

z 20 kwietnia 2000 r., III CZ 43/00, OSNC 2000/11/202, stwierdzająca, że strona

zwolniona przez sąd pierwszej instancji od opłaty od pozwu, a następnie od

apelacji, zachowuje, po wydaniu wyroku przez sąd drugiej instancji, status strony

zwolnionej częściowo od kosztów sądowych. Orzeczenie to zostało wydane

w innym stanie prawnym, w którym od wyroku sądu drugiej instancji przysługiwała

kasacja jako środek odwoławczy.

Zmiana

zasad

postępowania

odwoławczego

dokonana

w

2005

r.

przekształcająca kasację w skargę kasacyjną będącą środkiem zaskarżenia

prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji wymaga ponownego rozważenia

skuteczności zwolnienia od kosztów sądowych dokonanego przed sądem

powszechnym, po wydaniu przez sąd drugiej instancji wyroku lub postanowienia

kończącego postępowanie podlegających zaskarżeniu skargą kasacyjną.

Stwierdzić należy najpierw utrzymywanie się rozbieżności w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, co do tego zagadnienia. Za rozciągnięciem udzielonego zwolnienia

na postępowanie kasacyjne opowiedziały się składy orzekające w postanowieniach

z 20 października 2006 r. IV CZ 77/06; z 9 listopada

2006 r. IV CZ

85/06;

z 30 maja 2007 r., I CZ 54/07.

Przeciwne stanowisko zajęły składy orzekające w postanowieniach z 23 stycznia

2007 r. III CZ 3/07; z 14 marca 2007 r. I CZ 5/07. Sąd Najwyższy w sprawie

rozpoznawanej obecnie opowiada się za stanowiskiem wyrażonym w dwóch

ostatnio powołanych orzeczeniach.

Punkt wyjścia stanowi pojęcie sprawy, czyli zespołu czynności procesowych

stron i sądu rozpoczętych wniesieniem pozwu, a zakończonych wydaniem wyroku,

który zgodnie z art. 365 k.p.c. ma moc wiążącą określoną w art. 365 § 1 k.p.c.

wobec stron, sądów, trybunałów, organów państwowych i administracyjnych

a nawet

osób

spoza

kręgu

stron

postępowania.

Prawomocność wyroku

uwarunkowana niedopuszczalnością zmiany przy pomocy zwykłych środków

odwoławczych, zindywidualizowanego stosunku prawnego ukształtowanego lub

potwierdzonego przez sąd nakazuje utożsamić ją z zakończeniem sprawy, inaczej realizacją prawa określonego podmiotu do sądu na etapie rozpoznawczym.

Jednocześnie pozwala zastosować środki przymusu w razie potrzeby egzekucji,

niezależnie od subiektywnego przekonania strony zobowiązanej, o słuszności lub

prawidłowości orzeczenia. Uzyskanie przez wyrok przymiotu prawomocności

oznacza wyłączenie kompetencji sądu do podejmowania czynności procesowych

właściwych dla fazy rozpoznawczej a zatem koniec sprawy poddanej pod osąd.

Podobny skutek oceniany pod kątem zakończenia sprawy wywierają prawomocne

postanowienia wymienione w art. 3981 § 1 k.p.c.

Przyjmując

wpadkowych

incydentalność

toczących

się

na

a

zarazem

marginesie

akcesoryjność

postępowania

postępowań

zasadniczego,

zmierzającego bezpośrednio do wydania wyroku, należy uznać, że skutki ich

zostają pochłonięte przez orzeczenie co do meritum. Do takich należy

postępowanie o zwolnienie od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie w wyroku

o kosztach i opłatach powoduje w zasadzie bezprzedmiotowość wydanych

rozstrzygnięć w przedmiocie zwolnienia, chyba że przepis szczególny nakazuje ten

skutek

uwzględniać w dalszych samodzielnych fazach postępowania. Tak się

dzieje ze zwolnieniem od kosztów sądowych w postępowaniu egzekucyjnym

(art. 771 k.p.c.), jest to jednak wyjątek potwierdzający przedstawioną wyżej regułę.

Odnośnie do innych postępowań po uprawomocnieniu się wyroku, przeciw

rozciąganiu na te postępowania zwolnienia udzielonego w postępowaniu

rozpoznawczym przed sądem powszechnym przemawia wyjątkowy charakter

zwolnienia będącego formą przejmowania przez Skarb Państwa obowiązku strony:

partycypowania w kosztach związanych z realizacją jej roszczenia procesowego.

Ponadto nadzwyczajne środki w niektórych wypadkach mogą być wnoszone po

upływie znacznego czasu i dezaktualizacji danych faktycznych.

Wykładnia przepisów oddziałujących bezpośrednio na realizację prawa

jednostki do sądu nie może pomijać kwestii formalizmu i rygoryzmu prawa

przejawiających się w przepisach art. 1302 § 3 k.p.c., art. 3986 § 2 i 3 k.p.c. Cechy

te wymagają ukształtowania (w granicach wykładni) modelu postępowania

ułatwiającego podejmowanie decyzji procesowych o nieodwracalnych skutkach.

Uznanie, iż rozstrzygnięcia incydentalne dotyczące obowiązku ponoszenia kosztów

sądowych podjęte w postępowaniu zakończonym prawomocnie nie są skuteczne

w postępowaniu odrębnym opartym na środku nadzwyczajnym spełnia ten

postulat. Należy dodać, że termin dwumiesięczny do wniesienia skargi kasacyjnej

przedłużony o czynności sądu (uzasadnienie i doręczenie wyroku) jest dostateczny

dla przygotowania i złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w tym

postępowaniu.

Przytoczone względy prowadzą do wniosku, że skarga kasacyjna, co do

zasady, podlega opłacie zgodnie z art. 3 ust. 2 pkt 3 u.k.s.c. 2005 r., a skarżący,

pragnąc uzyskać zwolnienie, musi złożyć stosowny wniosek (art. 102 lub art. 103

u.k.s.c. 2005 r., choćby korzystał ze zwolnienia w postępowaniu przed sądem

drugiej instancji. Dlatego zaskarżone postanowienie należało uchylić w całości

(art. 3941 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39815 § 1 k.p.c.), w celu zbadania

i rozstrzygnięcia wpierw wniosku w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych.