I CZ 81/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06

W razie oddalenia zgłoszonego przez pełnomocnika strony będącego

radcą prawnym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie

poniesienia należnej od środka odwoławczego (środka zaskarżenia) opłaty w

wysokości stałej lub stosunkowej, przewodniczący wzywa pełnomocnika do

opłacenia tych środków w terminie tygodniowym.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Józef Frąckowiak

Sędzia SN Lech Walentynowicz

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Władysława S. przeciwko "R.", spółce

z o.o. z siedzibą w B.S. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w

Izbie Cywilnej w dniu 4 października 2006 r. zażalenia strony pozwanej na

postanowienie Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 17 lipca 2006 r.

uchylił zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

W dniu 20 czerwca 2006 r. strona pozwana wniosła skargę kasacyjną od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 8 marca 2006 r. Skarga nie była

opłacona i zawierała wniosek o zwolnienie od „wpisu od skargi”.

Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2006 r. Sąd Apelacyjny oddalił wniosek o

zwolnienie od kosztów sądowych, natomiast złożony ponownie wniosek tej samej

treści odrzucił postanowieniem z dnia 17 lipca 2006 r. i wydanym w tym dniu

postanowieniem odrzucił skargę kasacyjną strony pozwanej, gdyż nie została ona

opłacona, mimo powstania takiego obowiązku, z chwilą doręczenia jej

pełnomocnikowi będącemu radcą prawnym postanowienia o oddaleniu wniosku o

zwolnienie od opłaty od tej skargi.

W zażaleniu na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej strona pozwana

zarzuciła naruszenie art. 103 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej: "u.k.s.c.") przez

uznanie, że nie wykazała ona, iż nie ma dostatecznych środków na uiszczenie

opłaty sądowej, oraz art. 130 § 1 k.p.c. przez niewezwanie jej do uzupełnienia

wniosku o zwolnienie od opłaty od skargi kasacyjnej przez złożenie dokumentów

wymienionych we wniosku, a także przez zaniechanie wezwania jej – przed

odrzuceniem skargi kasacyjnej – do uiszczenia opłaty sądowej. Strona pozwana

zarzuciła też Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 1302 § 3 k.p.c. przez odrzucenie

skargi kasacyjnej, mimo złożenia przez nią wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych i wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawową zasadą prawa międzyczasowego w dziedzinie procesu

cywilnego jest zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, która została

wyrażona w art. XV § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Przepisy

wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm.).

Innymi słowy, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, przy wykonywaniu czynności

procesowych stosuje się prawo, które obowiązuje w czasie dokonywania czynności.

Wymieniona zasada ma zatem znaczenie ogólne w zakresie prawa procesowego

cywilnego (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17

stycznia 2001 r., zasada prawna, III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53, wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2003 r., IV CKN 310/01, nie publ.) i znajduje

również zastosowanie w odniesieniu do przepisów ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych, skoro mają one charakter przepisów

prawa procesowego.

Istotny wyjątek od zasady bezpośredniego działania ustawy nowej

przewidziany został w art. 149 ust. 1 u.k.s.c., który stanowi, że w sprawach

wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się, do czasu zakończenia

postępowania w danej instancji, dotychczasowe przepisy o kosztach sądowych. W

rozpoznawanej sprawie wejście w życie ustawy nastąpiło w toku postępowania

przed Sądem drugiej instancji, natomiast wniesienie skargi kasacyjnej od wydanego

przez ten Sąd wyroku miało miejsce już w czasie jej obowiązywania.

Wniesienie skargi kasacyjnej inicjuje postępowanie przed Sądem Najwyższym

i – mimo że jest czynnością podejmowaną przed sądem drugiej instancji – stanowi

co do zasady pierwszą czynność postępowania kasacyjnego. Jeżeli zatem strona

pozwana wniosła skargę kasacyjną w czasie obowiązywania nowej ustawy o

kosztach sądowych, to – zgodnie z zasadą bezpośredniego działania ustawy nowej

– stosuje się przepisy tej ustawy.

Zawarte w zażaleniu zarzuty naruszenia art. 103 u.k.s.c. oraz art. 130 § 1

k.p.c. przez brak wezwania skarżącej spółki do dołączenia do wniosku o zwolnienie

od opłaty od skargi kasacyjnej określonych dokumentów skierowane są w istocie

przeciwko postanowieniu Sądu Apelacyjnego z dnia 26 czerwca 2006 r.,

oddalającemu wniosek o zwolnienie od opłaty od skargi kasacyjnej. Postanowienie

to miało niewątpliwie wpływ na wynik sprawy, bo doprowadziło do odrzucenia skargi

kasacyjnej, przy czym nie podlegało zaskarżeniu. Na podstawie art. 380 w związku

z art. 39821 i 3943 § 3 k.p.c. mogłoby więc być przedmiotem kontroli Sądu

Najwyższego (zob. przykładowo postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 marca

2000 r., I CZ 259/99, nie publ., z dnia 15 stycznia 2001 r., II CZ 197/04, nie publ., z

dnia 21 listopada 2001 r., I CZ 165/01, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 102, i z dnia 23

września 2004 r., III CZ 71/04, nie publ.). W myśl jednak art. 380 k.p.c., warunkiem

rozpoznania niezaskarżalnych postanowień, które miały wpływ na wynik sprawy,

jest zamieszczenie w środku zaskarżenia stosownego wniosku. Należy przy tym

podkreślić, że w odniesieniu do środków zaskarżenia wnoszonych przez

profesjonalnych pełnomocników wniosek taki powinien być jednoznacznie

sformułowany, gdyż nie ma podstaw do przypisywania pismom wnoszonym przez

takich pełnomocników treści wprost w nich niewyrażonych (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 2005 r., II CZ 197/04 oraz z dnia 23 września

2004 r., III CZ 71/04). W zażaleniu pozwanej spółki nie zawarto wyraźnego i

bezpośredniego wniosku o rozpoznanie również postanowienia oddalającego

wniosek o zwolnienie kosztów sądowych. Tym samym wymienione zarzuty nie

mogły stać się przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego.

Zarzut naruszenia art. 130 § 1 k.p.c. przez brak wezwania skarżącej, po

oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, do uiszczenia należnej od

skargi kasacyjnej opłaty okazał się zasadny. Sąd drugiej instancji przyjął, powołując

się na art. 10 nowej ustawy o kosztach sądowych, że obowiązek uiszczenia opłaty

powstał z chwilą doręczenia skarżącej odpisu postanowienia oddalającego wniosek

o zwolnienie od kosztów sądowych, nie było więc konieczne odrębne wezwanie do

uiszczenia opłaty. Pogląd ten stanowi odstępstwo od stanowiska utrwalonego w

orzecznictwie i praktyce sądowej na gruncie dotychczasowych przepisów o

kosztach sądowych, że zgłoszenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w

sprawie, w której pismo wniesione przez stronę osobiście lub przez jej

pełnomocnika, podlega opłacie w postaci wpisu stałego lub stosunkowego,

zobowiązuje sąd – w razie odmownego załatwienia tego wniosku – do wezwania o

uiszczenie opłaty na zasadach ogólnych (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNC 1976, nr 7-8, poz. 162, oraz postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98, OSNC 1999, nr 11,

poz. 196, i z dnia 31 maja 2006 r., IV CZ 40/06, nie publ.). Uzasadniając ten pogląd

Sąd Najwyższy odnosił się do art. 17 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 ze zm. –

dalej: "u.k.s.c. z 1967 r."), stanowiącego, że pisma wnoszone przez adwokata lub

radcę prawnego, które nie są należycie opłacone, zwraca się bez wezwania o

uiszczenie opłaty, jeżeli pismo podlega opłacie w wysokości stałej. Również bez

wezwania o uiszczenie opłaty należało odrzucić wnoszone przez adwokata lub

radcę prawnego środki zaskarżenia podlegające opłacie w wysokości stałej. Sąd

Najwyższy, wskazując, że przepis ten wprowadzał wyjątek tylko w odniesieniu do

sytuacji, w której adwokat lub radca prawny wnosi pismo podlegające opłacie stałej

i nie składa wniosku o zwolnienie, uznawał jednocześnie, iż wyjątkowy charakter

tego przepisu nie pozwalał na przyjęcie wykładni rozszerzającej. Nie było również

podstaw do wysunięcia tezy, że doręczenie prawomocnego postanowienia o

zwolnieniu od kosztów zastępuje wezwanie. W konsekwencji, Sąd Najwyższy

zajmował stanowisko, że rozwiązanie analizowanego zagadnienia wymaga

uwzględnienia zasady ogólnej wynikającej z art. 16 u.k.s.c. z 1967 r.

Mimo zmiany przepisów o kosztach sądowych, należy uznać, że

przedstawione stanowisko i jego uzasadnienie są aktualne. Przemawia za tym

porównanie materii dawnych i nowych przepisów o kosztach sądowych. W art. 10

u.k.s.c. przyjęto jako zasadę, że opłatę należy uiścić przy wniesieniu do sądu pisma

podlegającego opłacie, co stanowi powtórzenie art. 15 u.k.s.c. z 1967 r.

Analogicznie uregulowano również kwestię postępowania sądu (a ściślej –

przewodniczącego) w razie wniesienia nieopłaconego pisma, w znowelizowanym

art. 130 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. przewidziano bowiem, że jeżeli od pisma nie

uiszczono należnej opłaty, przewodniczący wzywa stronę, pod rygorem zwrócenia

pisma, do opłacenia go w terminie tygodniowym. W myśl zaś art. 130 § 2 k.p.c., po

bezskutecznym upływie terminu, przewodniczący zwraca pismo stronie. Regulacja

ta odpowiada treści art. 16 ust. 1 zdanie drugie u.k.s.c. z 1967 r. wskazującej, że w

wypadku wniesienia pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata,

przewodniczący wzywa wnoszącego pismo, aby pod rygorem zwrotu pisma uiścił

opłatę w terminie tygodniowym od dnia doręczenia wezwania, a w razie

bezskutecznego upływu tego terminu zwraca pismo.

W nowym unormowaniu skutki nieopłacenia środków zaskarżenia przez

profesjonalnych pełnomocników określono w podobny sposób. Zgodnie z art. 1302

§ 3 k.p.c., sąd odrzuca bez wezwania o uiszczenie opłaty pismo wniesione przez

adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego środki odwoławcze lub

środki zaskarżenia (apelację, zażalenie, skargę kasacyjną, skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, sprzeciw od wyroku

zaocznego, zarzuty od nakazu zapłaty, skargę na orzeczenie referendarza

sądowego) podlegające opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od

wskazanej przez stronę wartości przedmiotu zaskarżenia. Z art. 17 u.k.s.c. z 1967 r.

wynikało natomiast, że bez wezwania o uiszczenie opłaty należy odrzucić

wnoszone przez adwokata lub radcę prawnego środki zaskarżenia podlegające

opłacie w wysokości stałej. Różnica sprowadza się zatem wyłącznie do

rozszerzenia zakresu podmiotowego analizowanej normy o rzeczników

patentowych, objęcia nią także opłat stosunkowych, wyraźnego wskazania sądu

jako organu odrzucającego środek zaskarżenia oraz sprecyzowania środków

zaskarżenia, których nieopłacenie przez profesjonalnego pełnomocnika prowadzi

do ich odrzucenia. W konsekwencji można uznać, że w art. 130 2 § 3 k.p.c. przyjęto

konstrukcję analogiczną do uregulowanej w art. 17 u.k.s.c. z 1967 r. i służącą

realizacji tych samych celów, a relacja art. 1302 § 3 k.p.c. do art. 130 § 1 i 2 k.p.c.

jest taka sama jak art. 17 zdanie drugie do art. 16 ust. 1 zdanie drugie u.k.s.c. z

1967 r. Tym samym trafne jest dotychczasowe zapatrywanie, że – mutatis mutandis

– w razie oddalenia zgłoszonego przez pełnomocnika strony będącego radcą

prawnym (adwokatem lub rzecznikiem patentowym) wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych w zakresie poniesienia należnej od środka odwoławczego lub

środka zaskarżenia opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej, przewodniczący

wzywa pełnomocnika do opłacenia tych środków w terminie tygodniowym.

Sąd drugiej instancji tymczasem odrzucił skargę kasacyjną strony pozwanej

bez uprzedniego wezwania jej do uiszczenia wymaganej opłaty. Zastosował zatem

tę sankcję w wyniku rozszerzającej wykładni art. 1302 § 3 k.p.c., a sankcji związanej

z rygoryzmem procesowym nie można domniemywać; powinna ona być zawsze

sformułowana jasno i wyraźnie. Postulatowi temu ustawodawca uczynił zadość w

odniesieniu do sformułowania zawartego w art. 1302 § 3 k.p.c. Wynika z niego

jednoznacznie, że rygor odrzucenia wnoszonych przez adwokata, radcę prawnego

lub rzecznika patentowego środków odwoławczych lub środków zaskarżenia został

związany z wnoszeniem tych środków bez ich opłacenia, mimo że podlegają

opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę

wartości przedmiotu zaskarżenia. Złożenie przez skarżącego wniosku o zwolnienie

od kosztów sądowych obowiązek ten jednak znosi, negatywne zaś załatwienie tego

wniosku nie prowadzi samo przez się do reaktywowania omawianej powinności,

gdyż jest ona związana wyłącznie z czynnością wnoszenia podlegającego

określonej opłacie środka odwoławczego lub środka zaskarżenia. Nie wchodzi więc

w rachubę w innych sytuacjach.

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.,

Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.