I CZ 72/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 72/11

POSTANOWIENIE

Dnia 6 lipca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa "P. B." S.A. w K.

przeciwko Agencji Rozwoju Przemysłu S.A. w W.

i Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w R.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lipca 2011 r.,

zażalenia strony powodowej na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 listopada 2010 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 30 listopada 2010 r. odrzucił apelację

powoda od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 11 maja 2010 r., uznając, że nie

została terminowo opłacona. W uzasadnieniu wyjaśnił, że termin do uiszczenia

opłaty należało liczyć zgodnie z regułą określoną w art. 112 ust. 3 ustawy z dnia 28

lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010

r. Nr 90, poz. 594, dalej powoływana jako „u.k.s.c.”), to znaczy od dnia doręczenia

reprezentującemu powoda adwokatowi odpisu postanowienia o częściowym (ponad

7 000 zł) zwolnieniu powoda od opłaty od apelacji i oddaleniu w pozostałej części

wniosku o całkowite zwolnienie od tej opłaty, złożonego przez pełnomocnika w

apelacji. Powołany przepis wyłącza obowiązek odrębnego wzywania fachowego

pełnomocnika do opłacenia pisma podlegającego opłacie stałej lub stosunkowej,

obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu

zaskarżenia w wypadku, kiedy opłata nie została uiszczona z tego powodu, że

wnoszący pismo przed upływem terminu do jego opłacenia złożył wniosek o

zwolnienie od kosztów sądowych, który to wniosek został następnie oddalony.

Tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie wówczas od dnia doręczenia

postanowienia o oddaleniu wniosku lub od dnia jego ogłoszenia. Pełnomocnikowi

powoda doręczono postanowienie częściowo oddalające jego wniosek o zwolnienie

od opłaty od apelacji w dniu 24 września 2010 r., wobec czego termin do uiszczenia

apelacji upłynął 1 października 2010 r. Opłata została jednak wniesiona dopiero 20

października 2010 r., po wezwaniu przez przewodniczącego. Wezwanie to Sąd

Apelacyjny uznał za bezpodstawne i pozbawione wpływu na bieg terminu.

Powód w zażaleniu na powyższe postanowienie domagał się jego uchylenia,

podnosząc zarzuty naruszenia art. 112 u.k.s.c. i art. 130 k.p.c. przez przyjęcie, że

obowiązek uiszczenia opłaty bez wezwania powstaje także wówczas, kiedy

wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych został oddalony w części, a nie

w całości, oraz że termin do opłacenia apelacji biegnie w takim wypadku od dnia

doręczenia postanowienia rozstrzygającego o wniosku, a nie od dnia doręczenia

pełnomocnikowi powoda wezwania do uiszczenia opłaty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zmiana treści art. 112 u.k.s.c. miała na celu przyspieszenie postępowania

w wypadku, kiedy czynności za stronę wykonuje fachowy pełnomocnik, a charakter

tych czynności nie wymaga dodatkowych wskazówek ze strony sądu. Skoro

pełnomocnik taki ma – wynikający z art. 1302 § 1 k.p.c. – obowiązek samodzielnego

określenia i wniesienia opłaty stałej lub stosunkowej, obliczonej od podanej przez

stronę wartości przedmiotu sporu, to nie ma uzasadnionych przyczyn, aby

wystąpienie o zwolnienie od kosztów sądowych powinność tę całkowicie uchylało.

Ponieważ jednak w oparciu o stan prawny obowiązujący przed nowelizacją art. 112

u.k.s.c. przyjmowano, że także strony reprezentowane przez profesjonalistów, które

nie uzyskały wnioskowanego zwolnienia od opłat sądowych, mają obowiązek

wniesienia

wymaganej

opłaty

dopiero

na

wezwanie

przewodniczącego

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06, OSNC

2007/9/131 czy postanowienie tego Sądu z dnia 23 stycznia 2008 r., II UZ 47/07,

OSNP 2009/9-10/129), konieczne było odrębne uregulowanie tej sytuacji

procesowej. Zgodnie z art. 112 ust. 3 u.k.s.c. jeżeli pismo podlegające opłacie

w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości

przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia, zostało wniesione przez

adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego i wniosek o zwolnienie

od kosztów sądowych złożony przed upływem terminu do opłacenia pisma został

oddalony, tygodniowy termin do opłacenia pisma biegnie od dnia doręczenia stronie

postanowienia, a gdy postanowienie zostało wydane na posiedzeniu jawnym - od

dnia jego ogłoszenia. Przy tym wyłączona została zasada uregulowana w art. 112

ust. 2 u.k.s.c., w myśl której jeżeli wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych

zgłoszony przed upływem terminu do opłacenia pisma został prawomocnie

oddalony, przewodniczący wzywa stronę do opłacenia złożonego pisma na

podstawie art. 130 k.p.c.

Wbrew stanowisku skarżącego ustawodawca nie sprecyzował w art. 112 ust.

3 u.k.s.c., że norma w nim zawarta odnosi się wyłącznie do przypadku całkowitego

oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Analiza założeń

konstrukcyjnych przepisów dotyczących zwolnienia od kosztów sądowych prowadzi

do przeciwnego wniosku. Przepisy te, zawarte w tytule IV u.k.s.c., normują

w pierwszej kolejności kwestie związane z ustawowym zwolnieniem od kosztów

sądowych w całości lub w części (art. 94 – 98 u.k.s.c. oraz art. 104 ust. 1u.k.s.c.),

a następnie ze zwolnieniem na wniosek (art. 100 i nast. u.k.s.c.). W pierwszych

dwóch przepisach określone zostały możliwe zakresy udzielenia zwolnienia

(art. 100 u.k.s.c. – zwolnienie w całości od kosztów sądowych; art. 101 – zwolnienie

w części) i wynikające z niego konsekwencje. Dalsze przepisy (art. 102 i nast.

u.k.s.c.) regulują kwestie odnoszące się do obydwu zakresów zwolnienia na

wniosek i obejmują wymagania stawiane osobie ubiegającej się o zwolnienie, formę

i miejsce złożenia wniosku (art. 102, art.105 i art. 109 ust. 2 u.k.s.c.); kryteria

uprawniające osoby prawne i jednostki organizacyjne, niebędące osobami

prawnymi oraz przez organizacje społeczne do ubiegania się o zwolnienie (art.103

i art. 104 ust. 2 u.k.s.c.), szczególne reguły dotyczące zwolnienia w postępowaniu

wieczystoksięgowym (art. 106 u.k.s.c.), ograniczenia w możliwości ponownego

ubiegania się o zwolnienie od kosztów (art. 107 u.k.s.c.), relacje pomiędzy

zwolnieniem od kosztów a obowiązkiem zwrotu kosztów stronie przeciwnej (art. 108

u.k.s.c.), możliwość prowadzenia przez sąd dochodzenia w postępowaniu

o zwolnienie do kosztów sądowych (art. 109 ust. 1 u.k.s.c.), podstawy cofnięcia

udzielonego zwolnienia (art. 110 u.k.s.c.) i sankcje za wyłudzenie zwolnienia

(art. 111 u.k.s.c.). Kolejne unormowanie (wykładany art. 112 u.k.s.c.) dotyczy zasad

postępowania po odmowie zwolnienia od kosztów sądowych. Po nim ustawodawca

zamieścił postanowienia odnoszące się zarówno do zwolnienia ustawowego jak

zwolnienia

reguł

rozliczania

i

egzekwowania nieuiszczonych kosztów (art. 113 – 117 u.k.s.c.) i przyznał

uprawnienie

do

na

dotyczące

do

referendarzowi

udzielanego

wniosek,

i

wykonywania

czynności

związanych

ze

zwalnianiem od kosztów (art. 118 u.k.s.c.). Umieszczenie art. 112 u.k.s.c. w grupie

przepisów ogólnie regulujących problematykę zwolnienia od kosztów na wniosek

uprawnia do przyjęcia, że dotyczy on postępowania i obowiązków stron

odnoszących się do każdego zakresu zwolnienia od kosztów sądowych, zarówno

całkowitego, jak i częściowego. Nie może budzić wątpliwości, że zasada

wynikająca z art. 112 ust. 2 u.k.s.c. odnosi się zarówno do obowiązku uiszczenia

całości jak i części opłaty. Wobec tego także szczególna regulacja przewidziana

w art. 112 ust. 3 u.k.s.c. dotyczyć musi zarówno oddalenia wniosku o zwolnienie

od kosztów w całości jak i jego częściowego oddalenia, związanego z przyznaniem

stronie zwolnienia od kosztów sądowych w części. Ograniczenie obowiązku

samoobliczenia i uiszczenia opłaty bez wezwania do opłat w wysokości stałej lub

stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu lub

wartości przedmiotu zaskarżenia nie oznacza, że chodzi tylko o sytuacje, kiedy

opłaty te po zakończeniu postępowania o zwolnienie od kosztów strona nadal ma

wnieść w całości, lecz rozumieć go należy w ten sposób, że kiedy przedmiotem

rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych są te typy opłat,

oddalenie wniosku aktualizuje obowiązek uiszczenia przez pełnomocnika opłaty

w pełnej wysokości lub tej jej części, od której strona nie została zwolniona, bowiem

jej wniosek został oddalony częściowo. Rodzaj opłaty nie zmienia się w wyniku

orzeczenia przez sąd o tym, że strona powinna uiścić jedynie część tej opłaty

określoną kwotowo (jak w rozpatrywanej sprawie) lub ułamkowo, a trudność

obliczenia wysokości należnej części opłaty nie odbiega od napotykanej przy

konieczności obliczenia całej opłaty, a w wypadku kiedy sąd określił kwotowo sumę

przypadającą do zapłaty - jest nawet niższa. Nie ma więc racjonalnych przesłanek

językowych, systemowych czy celowościowych przemawiających wyłożeniem art.

112 ust. 3 u.k.s.c. w sposób przyjęty przez skarżącego i nakładania na

przewodniczącego obowiązku wezwania profesjonalnego pełnomocnika strony do

uiszczenia części opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej, obliczonej od podanej

przez stronę wartości przedmiotu sporu lub zaskarżenia, jeżeli oddalenie wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych dotyczy części takiej opłaty.

Artykuł 112 ust. 3 u.k.s.c. wyznacza termin do uiszczenia opłaty, co oznacza,

że opłata wniesiona po tym terminie wpłacona zostaje nieterminowo. Konsekwencją

nieopłacenia w terminie apelacji jest jej odrzucenie jako nieopłaconej. Sankcja taka

wynika z art. 370 k.p.c., który sąd odwoławczy stosuje na mocy upoważnienia

przewidzianego w art. 373 k.p.c. Postanowienie o odrzuceniu apelacji było zatem

prawidłowe, a zażalenie powoda na to postanowienie podlega oddaleniu na

podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.