I CZ 7/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 7/13

POSTANOWIENIE

Dnia 14 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z powództwa L. C.-Z. i L. P.

przeciwko Skarbowi Państwa - Państwowemu Wojewódzkiemu Inspektorowi

Sanitarnemu w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 14 marca 2013 r.,

zażalenia powódek na wyrok Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 27 września 2012 r.,

1) oddala zażalenie;

2) wniosek strony pozwanej o zasądzenie kosztów postępowania

zażaleniowego

pozostawia

do

rozstrzygnięcia

w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

Uzasadnienie

Sądowi

Powódki L. C.-Z. i L. P. wnosiły o zasądzenie od Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w

W. kwot po 367 940,50 zł. zł. na rzecz każdej z nich tytułem wynagrodzenia za

korzystanie z opisanej w pozwie nieruchomości.

Strona pozwana wnosząc o oddalenie powództwa podniosła zarzut

potrącenia kwoty 600 000 zł. za poczynione nakłady na remont budynków

na nieruchomości.

Wyrokiem z dnia 6 lutego 2012 r. Sąd Okręgowy w W. uwzględnił

powództwo w zakresie należności głównych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia

11 października 2010 r., oddalając żądanie zasądzenia odsetek za okres od dnia

8 stycznia 2010 r. do dnia 10 października 2010 r., umorzył postępowanie

w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ten ustalił między innymi, że powódki są współwłaścicielkami po ½

części nieruchomości opisanej w pozwie, która została wywłaszczona w 1954 r.

na rzecz

Wojewódzkiej

Stacji

Sanitarno-Epidemiologicznej.

Orzeczenie

o wywłaszczeniu zostało uchylone w 1996 r. Przez cały czas nieruchomość była

w posiadaniu i użytkowaniu Wojewódzkiej Stacji Sanitarno- Epidemiologicznej.

Wyrokiem sądowym z dnia 6 marca 2009 r. nakazano wydanie nieruchomości

powódkom. W czasie wieloletniego użytkowania strona pozwana poczyniła

na nieruchomości nakłady na budowę i remont budynków oraz dokonanie

przyłącza gazowego i wodociągowego, które wyceniła za okres ostatnich 10 lat na

kwotę 600 000 zł. Dnia 22 czerwca 2009 r. powódki zawarły z Powiatową Stacją

Sanitarno-Epidemiologiczną umowę najmu nieruchomości za kwotę czynszu po

3 900 zł. na rzecz każdej z nich. Za okres dochodzony pozwem mogły uzyskać

tytułem czynszu kwotę 735 881 zł.

Sąd Okręgowy stwierdził, że od 1996 r. pozwany korzystał z nieruchomości

bez tytułu prawnego i będąc samoistnym posiadaczem w złej wierze obowiązany

jest na podstawie art. 224 § 2 i art. 225 k.c. do wynagrodzenia za korzystanie

z rzeczy w wysokości wskazanej przez biegłego. Ponieważ wynagrodzenie to

wyliczone zostało jako równowartość czynszu, jaki powódki mogłyby otrzymać

za wynajmowanie nieruchomości niezabudowanej, nie było, zdaniem Sądu

Okręgowego, potrzeby uwzględniania zarzutu potrącenia z tytułu nakładów

poczynionych przez pozwanego ani z tytułu wzrostu czynszu najmu budynków

przez niego wybudowanych. Poza tym Sąd Okręgowy stwierdził, że zgodnie z art.

229 k.c. pozwany mógłby żądać zwrotu nakładów z chwilą wydania rzeczy,

a ponieważ do chwili obecnej posiada przedmiotową nieruchomość, sam korzysta

z poczynionych przez siebie nakładów.

W wyniku apelacji strony pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 27

września 2012 r. uchylił wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę temu

Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Sąd drugiej instancji uznał za skuteczne zarzuty apelacji wskazujące

na uchylenie

się

Sądu

Okręgowego

od

rozpoznania

zgłoszonego

przez

pozwanego zarzutu potrącenia stwierdzając, że wynikało to z błędnego przyjęcia,

iż nie doszło do zwrotu powódkom przedmiotowej nieruchomości. Powołując się

na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 lipca 2005 r. III CZP 47/05 (OSNC

2006/6/100) stwierdził, że zwrot rzeczy w rozumieniu art. 229 § 1 k.c. może

nastąpić także w sposób przewidziany w art. 349 k.c., a zatem w rozpoznawanej

sprawie należy uznać, że najpóźniej w dacie zawarcia umowy najmu przedmiotowej

nieruchomości, tj. w dniu 22 czerwca 2009 r. doszło do zwrotu powódkom

nieruchomości i od tej chwili posiadanie jej przez stronę pozwaną, choć

reprezentowaną przez inne statio fisci Skarbu Państwa, zyskało podstawę prawną.

Stronie pozwanej zatem, co do zasady przysługiwało roszczenie o zwrot nakładów,

nierozpoznane przez Sąd pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny nie podzielił też stanowiska Sądu Okręgowego, że nie było

potrzeby uwzględniania zarzutu potrącenia ponieważ powódki domagały się

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości niezabudowanej.

Stwierdził, że zakres zgłoszonych przez nie roszczeń w sytuacji, gdy nieruchomość

została im zwrócona, nie ma wpływu na uprawnienia posiadacza nieruchomości

do żądania zwrotu nakładów na podstawie art. 226-227 k.c.

Sąd Apelacyjny, powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego zajęte

między innymi w wyrokach z dnia 23 października 2003 r. V CK 387/02, z dnia

22 stycznia 2003 r. II CKN 1103/00 i z dnia 14 kwietnia 1999 r. (niepubl.) stwierdził

również, że Sąd pierwszej instancji miał obowiązek z urzędu ustalić, które statio

fisci

Skarbu

Państwa

było

w

rzeczywistości

samoistnym

posiadaczem

przedmiotowej nieruchomości, czego nie uczynił, a w konsekwencji nie ustalił, która

jednostka organizacyjna powinna reprezentować pozwany Skarb Państwa

w sprawie, co budzi wątpliwości. Wskazał na okoliczności, które wątpliwości te

wywołują i stwierdził, że konieczne jest poczynienie w tym przedmiocie określonych

ustaleń i dokonanie na gruncie ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej

Inspekcji Sanitarnej (jedn. tekst: Dz. U. z 2011 r., Nr 212, poz. 1263, ze zm.) oceny,

która jednostka organizacyjna Państwowej Inspekcji Sanitarnej powinna w sprawie

reprezentować pozwany Skarb Państwa. Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art.

17c ust.1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień

przysługujących Skarbowi Państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 493 ze zm.- dalej: „ustawa

z dnia 8 sierpnia 1996 r.”), potrącenie z wierzytelności Skarbu Państwa

przysługującej danemu podmiotowi reprezentującemu Skarb Państwa może być

dokonane, jeżeli potrącana wierzytelność wzajemna przysługuje wobec tego

samego podmiotu reprezentującego Skarb Państwa, a zatem zarzut potrącenia

mógłby być w sprawie uwzględniony jedynie w sytuacji, gdyby wierzytelność

z tytułu wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości przysługiwała

powódkom wobec tej samej jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa, która

dokonała i zgłasza do potrącenia nakłady.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. uchylił

wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

W zażaleniu na powyższe rozstrzygnięcie powódki zarzuciły naruszenie

przepisów postępowania: art. 386 § 4 i art. 382 k.p.c. przez uznanie, że Sąd

Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy lub, że wydanie wyroku wymagało

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, choć materiał zebrany

przez Sąd Okręgowy pozwalał na wydanie merytorycznego wyroku przez Sąd

odwoławczy; art. 162 k.p.c. przez dopuszczenie prowadzenia postępowania

dowodowego dotyczącego zarzutu potrącenia, mimo że strona pozwana nie

zgłosiła zastrzeżenia po oddaleniu przez Sąd pierwszej instancji jej wniosków

dowodowych w tym przedmiocie oraz art. 381 k.p.c. przez nie pominięcie nowych

faktów związanych z kwestią właściwej reprezentacji Skarbu Państwa zgłoszonych

przez stronę pozwaną dopiero w apelacji, a także naruszenie prawa materialnego

przez niezastosowanie art. 225 i art. 226 § 2 k.c. Wniosły o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie go do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy stwierdzić, że wprowadzona z dniem 3 maja 2012 r w art.

3941 § 11 k.p.c. nowa, nieznana dotychczas procedurze cywilnej instytucja

zażalenia do Sądu Najwyższego na orzeczenie kasatoryjne Sądu drugiej instancji

służyć ma skontrolowaniu, czy orzeczenie to, które w obowiązującym systemie

apelacji pełnej, powinno być wyjątkiem od zasady merytorycznego rozstrzygnięcia

sprawy przez Sąd drugiej instancji, zostało wydane prawidłowo i oparte na jednej

z wymienionych w art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. podstaw kasatoryjnych., którymi są:

nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji, nierozpoznanie przez

ten sąd istoty sprawy oraz sytuacja, gdy wydanie wyroku przez sąd drugiej instancji

wymagałoby przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 7 listopada 2012 r.

IV CZ 147/12 (OSNC z 2013 r., nr 3, poz. 41), przedmiotem badania Sądu

Najwyższego przy rozpoznawaniu zażalenia na uchylenie wyroku jest jedynie

istnienie formalnych, procesowych podstaw wydania przez Sąd drugiej instancji

wyroku kasatoryjnego zamiast merytorycznego zakończenia sprawy. Tak określony

zakres kontroli nie obejmuje ani oceny zasadności roszczeń ani merytorycznego

badania stanowiska prawnego Sądu drugiej instancji, gdyż zażalenie przewidziane

w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest środkiem prawnym służącym kontroli

materialnoprawnej podstawy wyroku ani zasad postępowania. Jest ono skierowane

jedynie przeciwko uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego

rozpoznania, a więc ocenie może być poddany jedynie ewentualny błąd sądu

odwoławczego

przy

kwalifikowaniu

określonej

sytuacji

odpowiadającej powołanej podstawie orzeczenia kasatoryjnego.

procesowej

jako

Z tych względów w rozpoznawanej sprawie poza oceną Sądu Najwyższego

pozostają zarzuty zażalenia oparte na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego: art. 225 i art. 226 § 2 k.c., jak również procesowe zarzuty naruszenia

art. 162 k.p.c. i art. 381 k.p.c., jako wykraczające poza zakres kognicji Sądu

Najwyższego przy rozpoznawaniu zażalenia przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c.

Podstawą wydania przez Sąd Apelacyjny orzeczenia kasatoryjnego był art.

386 § 4 k.p.c., który przewiduje dwie przyczyny uchylenia wyroku sądu pierwszej

instancji: gdy sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy i gdy wydanie przez sąd drugiej

instancji orzeczenia merytorycznego wymagałoby przeprowadzenia przez ten sąd

postępowania dowodowego w całości. Choć Sąd Apelacyjny nie wskazał, która

z tych przesłanek stanowiła podstawę uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji,

uchybienie to nie uniemożliwia oceny zasadności zaskarżonego orzeczenia,

gdyż ze

wskazanych

przez

Sąd

okolicznościach

wynika,

że

chodzi

o nierozpoznanie przez Sąd Okręgowy istoty sprawy.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, nierozpoznanie istoty sprawy

przez sąd pierwszej instancji zachodzi wtedy, gdy sąd ten, w wyniku stwierdzenia

istnienia przesłanki unicestwiającej roszczenie pozwu lub żądanie zgłoszone

w zarzucie przez pozwanego, nie rozpoznał merytorycznie sprawy, a więc nie

zbadał podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia lub zarzutu pozwanego

(porównaj między innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2006 r.

V CSK 140/06, z dnia 7 maja 2009 r. I CSK 513/09, z dnia 6 września 2011 r. I UK

70/11 i z dnia 9 listopada 2012 r. IV CZ 156/12, niepubl.). W szczególności - jak

wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 23 września 1998 r. II CKN 897/97 (OSNC

1999/1/22) – nierozpoznanie istoty sprawy oznacza zaniechanie przez sąd

pierwszej instancji zbadania materialnej podstawy żądania pozwu albo pominięcie

merytorycznych zarzutów pozwanego.

Nie ulega wątpliwości, że w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji

pominął merytoryczny zarzut potrącenia zgłoszony przez stronę pozwaną i nie

rozpoznał go w ogóle uznając, że jest on niedopuszczalny wobec tego, iż nie

nastąpił zwrot przedmiotowej nieruchomości. Nie doszło więc do rozpoznania istoty

sprawy przed Sądem pierwszej instancji, bowiem uwzględnienie tego zarzutu

mogło

zniweczyć roszczenie

powódek w wyniku

wzajemnego

umorzenia

wierzytelności zgłoszonych w sprawie przez obie strony. Zakwestionowanie przez

Sąd Apelacyjny poglądu Sądu pierwszej instancji o niedopuszczalności potrącenia

i stwierdzenie dopuszczalności zgłoszenia przez stronę pozwaną tego zarzutu

uzasadniało więc uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, gdyż w konsekwencji niedokonania merytorycznej oceny

zarzutu potrącenia nie doszło do rozpoznania istoty sprawy, a merytoryczna ocena

tego zarzutu wymagałoby przeprowadzenia w tym zakresie postępowania

dowodowego w całości.

Nierozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji zarzutu potrącenia było

wystarczającą przyczyną, uzasadniającą uchylenie wyroku tego Sądu przez Sąd

drugiej instancji, a zatem podniesiony w zażaleniu zarzut naruszenia art. 386 § 4

k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. należy uznać za nieuzasadniony.

Natomiast rozważając kwestię ustalenia właściwej reprezentacji pozwanego

Skarbu Państwa, wskazaną jako druga przyczyna uchylenia wyroku Sądu pierwszej

instancji trzeba stwierdzić, że obowiązek ustalenia właściwej reprezentacji

pozwanego Skarbu Państwa spoczywa na sądach obu instancji i, jak stwierdził Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia14 kwietnia 1999 r. III CKN 1239/98 (OSNC

1999/11/191), do nieważności postępowania z przyczyn określonych w art. 379 pkt

2 k.p.c. mogłoby ewentualnie dojść tylko w przypadku, gdyby przed sądem

pierwszej

instancji

Skarb

Państwa

był

reprezentowany

przez

jednostkę

organizacyjną zupełnie nie mającą żadnego związku z dochodzonym roszczeniem.

W innych przypadkach Sąd drugiej instancji może sam zawiadomić o toczącym się

procesie pozostałe jednostki organizacyjne Skarbu Państwa, z których działaniem

łączy się dochodzone roszczenie, umożliwiając im udział w sprawie.

Jednakże w rozpoznawanej sprawie kwestia właściwej reprezentacji Skarbu

Państwa ma przesądzające znaczenie dla oceny skuteczności zarzutu potrącenia,

bowiem, jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, ze względu na wielość

państwowych jednostek organizacyjnych należy przyjąć zasadę, że przesłanka

wzajemności przewidziana w art. 498 § 1 k.c. jest spełniona wtedy, gdy obie

wierzytelności, tj. wierzytelność wobec Skarbu Państwa i wierzytelność Skarbu

Państwa, są związane z tą samą państwową jednostką organizacyjną (porównaj

między innymi uchwałę z dnia 1 czerwca 1994 r. II UZP 32/93, OSNP 1994/78/150 oraz wyroki z dnia 12 października 2000 r. IV CKN 144/00, OSNC 2001/4/60

i z dnia 23 października 2003 r. V CK 387/02, OSNC 2004/12/196). Ta sama

zasada przewidziana jest w powołanym przez Sąd Apelacyjny art. 17c ust.1 ustawy

z dnia 8 sierpnia 1996 r. Z tego względu w przedmiotowej sprawie rozpoznanie jej

istoty, do której należało rozpoznanie także zarzutu potrącenia, wymagało ustalenia

właściwej

reprezentacji

Skarbu

Państwa,

a

zatem

w

tych

konkretnych

okolicznościach zaniechanie ustalenia tego przez Sąd pierwszej instancji stanowiło

nierozpoznanie istoty sprawy, w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie 39814 w zw.

z art. 3941 § 3 i art. 3941 § 11 k.p.c. oddalił zażalenie.

es