I CZ 61/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 61/13

POSTANOWIENIE

Dnia 4 lipca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej Lokatorsko-Własnościowej "P."

w W. z siedzibą w W.

przeciwko J. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 lipca 2013 r.,

zażalenia strony powodowej na wyrok Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 stycznia 2013 r.,

uchyla

zaskarżony

Apelacyjnemu

zażaleniowego.

wyrok,

rozstrzygnięcie

o

pozostawiając

kosztach

Sądowi

postępowania

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 27 września 2011 r., uwzględnił

powództwo i orzekł o kosztach postępowania. Powódka domagała się zapłaty od

pozwanego należności z tytułu zajmowania przez niego lokalu bez tytułu prawnego.

W świetle dokonanych ustaleń, na podstawie art. 471 k.c., sąd pierwszej instancji

uznał dochodzone roszczenie za uzasadnione.

Wyrokiem z dnia 16 stycznia 2013 r. Sąd Apelacyjny, uchylił zaskarżony

wyrok Sądu Okręgowego w W. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania. Jako podstawę swojego

rozstrzygnięcia wskazał art. 386 § 4 k.p.c. W uzasadnieniu wskazał, że Sąd

pierwszej

instancji

nie

rozpoznał

istoty

sprawy

oraz

zachodzi

potrzeba

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Podniósł, że Sąd pierwszej

instancji dokonał niewłaściwej kwalifikacji dochodzonego przez powoda roszczenia,

które powinien rozważyć w oparciu o treść art. 224 i art. 225 k.c., a nie jak uczynił

ten sąd na podstawie art. 471 k.c. To z kolei powoduje, w jego ocenie, potrzebę

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, z uwagi na fakt, że

przedmiotem dowodów na gruncie art. 224 i art. 225 k.c. są inne okoliczności

aniżeli w przypadku roszczenia odszkodowawczego.

Powódka zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego zażaleniem, w którym

wniosła o jego uchylenie. Wskazała, że brak było podstaw uzasadniających

uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c., zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje

także w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Przepis ten został wprowadzony

ustawą z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381) i ma

zastosowanie do zaskarżania orzeczeń wydanych po dniu 3 maja 2012 r. (art. 9

ust. 6 powołanej ustawy).

Rozważając

charakter

wprowadzonego

zażalenia,

Sąd

Najwyższy

podkreślał, że kontrola dokonywana w ramach tego środka powinna mieć charakter

formalny, skupiający się na przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej

instancji,

bez

wkraczania

w kompetencje

sądu

in

merito.

Oznacza

to,

że w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu

wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania

na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość

stwierdzenia przez sąd drugiej instancji nieważności postępowania. Jeżeli

natomiast u podstaw orzeczenia kasatoryjnego legły przesłanki określone w art.

386 § 4 k.p.c., Sąd Najwyższy bada, czy rzeczywiście sąd pierwszej instancji nie

rozpoznał istoty sprawy albo czy rzeczywiście wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Dokonywana ocena ma

jednak charakter czysto procesowy, co oznacza, że nie może wkraczać

w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację.

Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest bowiem środkiem prawnym

służącym kontroli materialnoprawnej podstawy orzeczenia; kontrola taka może być

przeprowadzona wyłącznie w postępowaniu kasacyjnym. Z tej przyczyny odmienne

ujęcie zakresu kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu toczącym się na skutek

zażalenia przewidzianego w art. 3941 § 11 k.p.c. trzeba uznać za niedopuszczalne

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ

136/12, niepubl., z dnia 25 października 2012 r., I CZ 139/12, niepubl., z dnia

25 października 2012 r., I CZ 143/12, niepubl., z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ

147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12,

nie publ., z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54,

i z dnia 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, niepubl.).

Powyższe oznacza, że w postępowaniu zażaleniowym prowadzonym na

podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. Sąd Najwyższy kontroluje jedynie, czy sąd drugiej

instancji

prawidłowo

zakwalifikował

określoną

sytuację

procesową

jako

odpowiadającą przyjętej podstawie orzeczenia kasatoryjnego i w zależności od

wyniku tej kontroli albo oddala zażalenie, albo uchyla zaskarżony wyrok

i przekazuje sprawę sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

W judykaturze pojęcie „nierozpoznania istoty sprawy” jest rozumiane

jednolicie. W wyrokach: z dnia 9 stycznia 2001 r., I PKN 642/00 (OSNAPiUS 2002,

nr 17, poz. 409), z dnia 5 lutego 2002 r., I PKN 845/00 (OSNP 2004, nr 3, poz. 46),

z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00 (OSP 2003, nr 3, poz. 36), z dnia 25

listopada 2003 r., II CK 293/02 (LexPolonica nr 405129), z dnia 24 marca 2004 r.,

I CK 505/03 (Monitor Spółdzielczy 2006, nr 6, s. 45) oraz z dnia 16 czerwca

2011 r., I UK 15/11 (OSNP 2012, nr 15-16, poz. 199) przyjęto, że do

nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu

pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdy sąd

zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów

strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub

procesowa unicestwiająca roszczenie. Podobnie w wyroku z dnia 26 stycznia

2011 r., IV CSK 299/10 (Lex nr 784969) Sąd Najwyższy przyjął, że pojęcie „istoty

sprawy”, o którym mowa w art. 386 § 4 k.p.c., dotyczy jej aspektu

materialnoprawnego i zachodzi w sytuacji, gdy sąd nie zbadał podstawy

materialnoprawnej dochodzonych roszczeń, jak też skierowanych przeciwko nim

zarzutów merytorycznych, tj. nie odniósł się do tego co jest przedmiotem sprawy

uznając,

że

nie

jest

to

konieczne

z

uwagi

na

istnienie

przesłanek

materialnoprawnych, czy procesowych unicestwiających dochodzone roszczenie.

W wyroku z dnia 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11 (Lex nr 1110971) uznano,

że nierozpoznanie istoty sprawy dotyczy niezbadania roszczenia będącego

podstawą powództwa, czy zarzutu przedawnienia, potrącenia, np. sąd oddala

powództwo z powodu przedawnienia roszczenia, które to stanowisko okazało się

nietrafne, a nie rozpoznał jego podstaw. W postanowieniu z dnia 3 czerwca 2011 r.,

III CSK 330/10 (Lex nr 885041) przyjęto natomiast, że w omawianym pojęciu nie

chodzi o niedokładności postępowania, polegające na tym, że sąd pierwszej

instancji nie wziął pod rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć

do należytego rozpoznania sprawy lub nie rozważył wszystkich okoliczności.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07 (OSNP 2009, nr 12, poz. 2) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że do nierozpoznania istoty sprawy nie dochodzi

wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie opiera się na przesłance

procesowej lub materialnoprawnej unicestwiającej, lecz wynika z merytorycznej

oceny zasadności powództwa w świetle przepisów prawa materialnego. Natomiast

w wyroku z dnia 25 listopada 2003 r., II CK 293/2002 (Lex Polonica nr 405129)

przyjęto, że okoliczność, iż sąd nie rozważył wszystkich mogących wchodzić w grę

podstaw

odpowiedzialności

pozwanego,

od

którego

powód

domaga

się

odszkodowania i nie ustalił wysokości szkody, nie stanowi nierozpoznania istoty

sprawy.

Podzielając zaprezentowane wyżej stanowisko rozumienia wskazanego

pojęcia należy uznać, że Sąd drugiej instancji dokonał błędnej oceny zaskarżonego

wyroku. Wbrew stanowisku tego sądu, Sąd pierwszej instancji rozważył zgłoszone

przez powoda żądanie (powód konsekwentnie domagał się zapłaty z tytułu

bezumownego korzystania z lokalu przez pozwanego), i tak zgłoszone żądanie

rozpoznał i zakwalifikował stosownie do swojej oceny na tle dokonanych ustaleń.

Skoro Sąd drugiej instancji stanął na stanowisku, że dokonana przez Sąd pierwszej

instancji kwalifikacja prawna zgłoszonego żądania jest błędna - mimo braku zmiany

stanowiska powoda, co do podstawy faktycznej zgłoszonego żądania - nic nie stało

na przeszkodzie, aby dokonał jej oceny. W przyjętym w polskim modelu apelacji

(apelacja pełna), postępowanie apelacyjne stanowi kontynuację postępowania

przed sądem pierwszej instancji, a jego przedmiotem jest także rozpoznanie

zgłoszonego w pozwie żądania, nie zaś wyłącznie kontrola zaskarżonego

orzeczenia (por. uchwała składu siedmiu sędziów z 31 stycznia 2008 r., III CZP

49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).

Odnosząc się do drugiej z przywołanych przez Sąd drugiej instancji podstaw

uchylenia orzeczenia, należy wskazać, że nieprzeprowadzenie przez Sąd

Okręgowy dowodów niewnioskowanych przez strony nie uzasadnia przyjęcia, iż

wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Wskazać należy, że po zmianie art. 386 § 4 k.p.c. z dniem 1 stycznia 2000 r. nawet

potrzeba znacznego uzupełnienia postępowego dowodowego nie może stanowić

podstawy do wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia kasatoryjnego; może

nią być - jak wynika jednoznacznie z obecnego brzmienia tego przepisu, oprócz

nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy - tylko konieczność

przeprowadzenie postępowania dowodowego w całości. Z okoliczności niniejszej

sprawy taka potrzeba jednak nie wynika.

Ze względu na zasadność zarzutu naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. Sąd

Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok, a orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego

pozostawił, zgodnie z art. 108 § 2 w zw. z art. 398 21 i art. 3941 § 3 k.p.c., Sądowi

Apelacyjnemu.