I CZ 56/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 56/13

POSTANOWIENIE

Dnia 19 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku M. D.

przy uczestnictwie G. D. i J. D.

o podział majątku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 19 czerwca 2013 r.,

zażalenia pełnomocnika wnioskodawczyni

na postanowienie Sądu Okręgowego w W.

z dnia 17 grudnia 2009 r.,

1. zmienia zaskarżone postanowienie w punkcie 2 (drugim)

w ten sposób, że przyznaje radcy prawnemu R. F. od

Skarbu Państwa Sądu Rejonowego w W. kwotę 1.800

(jeden tysiąc osiemset) złotych powiększoną o należny

podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu wnioskodawczyni M.

D. w postępowaniu apelacyjnym;

2. nie

obciąża

uczestników

postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

postępowania

kosztami

Postanowieniem z dnia z 17 grudnia 2009 r., Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestniczki postępowania G. D. od korzystnego dla wnioskodawczyni M. D.

postanowienia Sądu Rejonowego z 14 listopada 2008 r. oraz oddalił wniosek

pełnomocnika wnioskodawczyni z urzędu, radcy prawnego R. F., o przyznanie mu

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu przed

sądem drugiej instancji.

Sąd Okręgowy stwierdził, że wprawdzie pełnomocnik z urzędu złożył

w odpowiedzi na apelację z dnia 23 czerwca 2009 roku, wniosek o przyznanie mu

tych kosztów z oświadczeniem, że nie zostały one opłacone, jednakże na rozprawie

apelacyjnej w dniu 17 grudnia 2009 roku, składając ponownie wniosek o ich

przyznanie, nie ponowił wskazanego oświadczenia, co w świetle paragrafu

16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa

kosztów

pomocy

prawnej

udzielonej

przez

radcę

prawnego

ustanowionego z urzędu (Dz.U. z 2013 roku, poz.490 t.j.), uzasadniało, zdaniem

Sądu Okręgowego, odmowę ich przyznania.

Zażalenie pełnomocnika z urzędu na to postanowienie, skierowane do Sądu

Najwyższego, zostało odrzucone przez Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 2

czerwca 2010 r. Sąd ten, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego,

wskazał bowiem, że jest ono niedopuszczalne w świetle art. 3941 § 1 punkt 2 k.p.c.,

albowiem nie dotyczy kosztów procesu, o których po raz pierwszy orzekał Sąd

drugiej instancji (postanowienie SN z 14 grudnia 2007 r., sygn. akt III CZ 61/07,

uchwała SN z 25 czerwca 2009 r., III CZP 36/09).

Na skutek skargi kasacyjnej R. F., Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia

30 października 2012 roku, sygn. SK 20/11 (Dz.U.2012, poz.1254) orzekł, że art.

3941 § 1 pkt 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja 2012 r.,

w zakresie, w jakim nie przewidywał zażalenia na postanowienie sądu drugiej

instancji oddalające wniosek pełnomocnika ustanowionego z urzędu o przyznanie

od

Skarbu

Państwa

kosztów

nieopłaconej

pomocy

prawnej

udzielonej

w postępowaniu przed sądem drugiej instancji, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art.

176 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie

jest niezgodny z art. 32 oraz art. 78 Konstytucji.

Postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2013 roku, Sąd Okręgowy na skutek

skargi R. F. o wznowienie postępowania, uchylił postanowienie z dnia 2 czerwca

2010 r. odrzucające zażalenie i przedstawił zażalenie do rozpoznania Sądowi

Najwyższemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Orzecznictwo Sądu Najwyższego na tle art. 3941 § 1 pkt 2 k.p.c.,

w brzmieniu obowiązującym do dnia 2 maja 2012 roku, prezentowało i nadal

prezentuje konsekwentnie pogląd, zgodnie z którym, koszty nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu stronie, których przeciwnik strony korzystającej z tej

pomocy nie ma obowiązku pokryć, nie należą do kosztów procesu, o których mowa

w art. 98 § 1 i 3 k.p.c. (por. postanowienie SN z dnia 15 kwietnia 2010 r., II CZ

118/09, niepubl.).

Obowiązek ich wypłacenia pełnomocnikowi z urzędu spoczywa na Skarbie

Państwa, a jego podstawą nie są przepisy k.p.c. ani przepisy ustawy z dnia 28 lipca

2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, lecz przepisy zawarte

w ustawach o zawodach adwokata i radcy prawnego oraz aktach wykonawczych

(art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze, Dz. U.

z 2009 r. nr 146, poz. 1188, ze zm., paragrafy 19-21 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu, Dz. U. Nr 163, poz. 1348, ze zm., art. 22 3 ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych, Dz. U. z 2010 r. nr 10, poz. 65,

ze zm. oraz § 15-17 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu, Dz. U. Nr 163, poz. 1349, ze zm.). Z tych regulacji

o charakterze

ustrojowym

wynika

bowiem

subsydiarny

i

publicznoprawny

obowiązek pokrycia kosztów przez Skarb Państwa, który udzielił pełnomocnikowi

publicznoprawnego „zlecenia” do zastępowania strony w postepowaniu cywilnym.

Dostrzegając możliwość popełnienia przez sądy błędów w rozstrzyganiu

wniosków pełnomocników z urzędu o przyznanie wskazanych kosztów, Sąd

Najwyższy uznał, że pełnomocnikowi z urzędu przysługuje - na podstawie art. 394

§ 1 punkt 9 k.p.c. stosowanego w drodze analogii - zażalenie na postanowienie

sądu

pierwszej

instancji

rozstrzygające

o

ponoszonych

przez

Skarb

Państwa kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (por. uchwała

SN z 25 czerwca 2009 r., III CZP 36/09, OSNC 2010, nr 2, poz. 24, uchwała SN

z 20 maja 2011 r., III CZP 14/11, OSNC 2012, nr 1, poz. 2, uchwała SN z 8 marca

2012 roku, III CZP 2/12, OSNC 2012, nr 10, poz.115).

Odmiennie jednak i jednolicie, Sąd Najwyższy przyjmuje, że nie jest

dopuszczalne zażalenie pełnomocnika z urzędu na postanowienie sądu drugiej

instancji, oddalające wniosek pełnomocnika o przyznanie kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu, z uwagi na brak podstawy prawnej.

Nie stanowił jej bowiem art. 3941 § 1 punkt 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do

dnia 2 maja 2012 roku (por. postanowienie SN z 14 grudnia 2007 r., sygn. akt III CZ

61/07, niepubl., postanowienie SN z 17 listopada 2009 r., III CZ 53/09, OSNC 2010,

nr 5, poz. 79, postanowienie SN z dnia 15 kwietnia 2010 r., II CZ 118/09, niepubl.,

postanowienie SN z dnia 17 czerwca 2010 r., III CZ 20/10, niepubl, postanowienie

SN z dnia 11 marca 2011 r. II CZ 208/10, niepubl., postanowienie SN z dnia

21 lipca 2011 r., V CZ 28/11, niepubl.).

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 października 2012 roku, sygn.

SK 20/11 należy do orzeczeń określanych mianem zakresowych prawotwórczych.

Nie stwierdził bowiem niekonstytucyjności 3941 § 1 pkt 2 k.p.c., w brzmieniu

obowiązującym do dnia 2 maja 2012 r., skutkującej utratą jego mocy obowiązującej,

lecz zakwestionował zgodność z Konstytucją braku wskazanej w sentencji wyroku

regulacji prawnej. Wydanie przez Trybunał Konstytucyjny orzeczenia zakresowego

o charakterze prawotwórczym jest równoznaczne z negatywną oceną „pominięcia

ustawodawczego” i sygnalizuje potrzebę dokonania przez ustawodawcę stosownej

nowelizacji badanego przez Trybunał przepisu (por. postanowienie SN z dnia

29 kwietnia 2010 roku, IV CO 37/09, niepubl.).

Zważywszy, że autor zażalenia zainicjował postępowanie przed Trybunałem

Konstytucyjnym, zakończone wyrokiem z dnia 30 października 2012 roku

(SK 20/11), a zażalenie uznać należy za oczywiście uzasadnione, Sąd Najwyższy,

w składzie rozpoznającym niniejsze zażalenie, doszedł do przekonania, że należy

je uwzględnić, stosując wyjątkowo art. 3941 § 1 punkt 2 k.p.c. w drodze analogii.

Wystarczające

było

zamieszczenie

w

odpowiedzi

na

apelację

wniosku

pełnomocnika z urzędu o przyznanie mu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym, połączone z oświadczeniem, że

koszty te nie zostały pokryte w całości lub części (k. 400 akt sprawy). Z protokołu

rozprawy apelacyjnej z dnia 17 grudnia 2009 roku wynika, że pełnomocnik

wnioskodawczyni podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko zaprezentowane

w odpowiedzi na apelację, stąd przyjąć należy, że Sąd Okręgowy powinien był

przyznać w postanowieniu, kończącym postępowanie w sprawie, te koszty,

ewentualnie, o ile nasuwały się w tej kwestii wątpliwości, odebrać od pełnomocnika

oświadczenie co do ich pokrycia w całości lub części.

Należne skarżącemu wynagrodzenie wynosi, przy wskazanej w apelacji

wartości przedmiotu zaskarżenia, kwotę 1.800 zł., powiększoną o należny podatek

od towarów i usług (§ 15 punkt 1 w związku z § 6 punkt 6, § 12 ustęp 2 punkt 2 i § 2

ustęp 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa

kosztów

pomocy

prawnej

udzielonej

przez

radcę

prawnego

ustanowionego z urzędu, Dz. U. Nr 163, poz. 1349, ze zm.).

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 39816 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3

k.p.c., orzeczono jak w sentencji. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

zażaleniowego znajduje oparcie w treści art. 520 § 1 w związku z art. 3941 § 3

w związku z 39821 w związku z art.13 § 2 k.p.c.

db