I CZ 55/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 55/12

POSTANOWIENIE

Dnia 17 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta Stołecznego Warszawy,

Wojewodzie Mazowieckiemu, Ministrowi Infrastruktury, obecnie Ministrowi

Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej i Miastu Stołecznemu Warszawie

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 17 maja 2012 r.,

zażalenia powódki na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 listopada 2011 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny odrzucił skargę kasacyjną

powódki na skutek nieuiszczenia należnej od niej opłaty (art. 3986 § 2 k.p.c.).

Z

uzasadnienia

12 października

2011

orzeczenia

r.

wynika,

wymieniony

że

Sąd

postanowieniem

Apelacyjny

zwolnił

z

dnia

powódkę

częściowo od kosztów sądowych, tj. od opłaty od skargi kasacyjnej ponad kwotę

3 000 zł. Odpis tego postanowienia doręczono profesjonalnemu pełnomocnikowi

powódki w dniu 25 października 2011 r. W dniu 2 listopada 2011 r. pełnomocnik

powódki zawiadomił Sąd o wypowiedzeniu mu pełnomocnictwa procesowego.

Z pism procesowych pełnomocnika i powódki wynika zaś, że wypowiedzenia

pełnomocnictwa dokonał adwokat i powiadomił o tym powódkę w dniu 7 listopada

2011 r.

Powołując się na art. art. 112 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 90,

poz. 594 ze zm., dalej – „u.k.s.c.”) i art. 94 § 2 k.p.c., Sąd Apelacyjny uznał,

że adwokat, który powinien działać za powódkę do dnia 21 listopada 2011 r.,

nie uiścił, mimo upływu terminu z dniem 2 listopada 2011 r., 3 000 zł opłaty od

skargi kasacyjnej.

W

zażaleniu

pełnomocnik

powódki

zawarł

wniosek

o

rozpoznanie

na podstawie art. 380 w związku z art. 39821 k.p.c. postanowienia Sądu

Apelacyjnego z dnia 12 października 2011 r., zarzucając, że Sąd z naruszeniem

art. 101 ust. 1 i 102 u.k.s.c. uznał, iż powódka jest w stanie uiścić 3 000 zł opłaty od

skargi kasacyjnej bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W konkluzji

zażalenia

wniósł

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i uwzględnienie w całości wniosku powódki o zwolnienie od kosztów

sądowych.

Na żądanie Sądu Najwyższego, oparte na art. 63 ustawy z dnia 23 listopada

2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052), Sąd Apelacyjny

sporządził uzasadnienie postanowienia z dnia 12 października 2011 r. Z

uzasadnienia tego wynika, że w dołączonym do zawartego w skardze kasacyjnej

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oświadczeniu o stanie rodzinnym i

majątkowym

powódka

podała,

że

nie pozostaje

z nikim

we

wspólnym

gospodarstwie domowym, pobiera rentę w wysokości 680 zł netto, ponadto jest

użytkownikiem wieczystym nieruchomości położonej w W. przy ul. D.[…].

Z poprzednich oświadczeń powódki o stanie majątkowym wynikało jednak,

że jest ona także – poza wymienioną nieruchomością zabudowaną domem

o powierzchni 110 m2 – właścicielką mieszkania o powierzchni 147 m2 wraz

z udziałem w użytkowaniu wieczystym gruntu, a ponadto w 2009 r. czerpała

dochody z wynajmu lokali w wysokości 6 700 zł miesięcznie. W oświadczeniu

z 2010 r. powódka podała zaś, że uzyskuje dochody z najmu lokali w wysokości

1 500 zł za jedno mieszkanie, a w wypadku lokali kwaterunkowych 750 zł za jedno

mieszkanie.

Zarządzeniem z dnia 23 sierpnia 2011 r. powódka została zobowiązana –

wobec

ograniczenia

w

aktualnym

oświadczeniu

informacji

o

dochodach

przynoszonych przez nieruchomości do dochodu z nieruchomości położonej w W.

przy ul. D. […] – do wyjaśnienia stwierdzonych rozbieżności między złożonymi w

sprawie oświadczeniami. W piśmie z dnia 11 września 2011 r. pełnomocnik

procesowy podał, że powódka nadal posiada wszystkie wymienione wcześniej

nieruchomości, które przynoszą, z wyjątkiem 2010 r., okresowe dochody. Aktualne

przychody, wynoszące około 7 000 zł, powódka przeznacza na spłatę kredytów

zaciągniętych na remonty nieruchomości i na swoje utrzymanie. Ponadto płaci

miesięcznie około 1200 zł za ogrzewanie gazowe.

Podkreślając wyjątkowy charakter uprawnienia do żądania zwolnienia od

kosztów sądowych, Sąd Apelacyjny uznał, że sytuacja materialna powódki pozwala

jej ponieść koszty sądowe częściowo. Jest ona użytkownikiem wieczystym gruntu

i właścicielką nieruchomości zabudowanych domami przynoszącymi dochód.

Zdaniem Sądu już ta okoliczność wyklucza zaliczenie jej do osób uprawnionych do

korzystania z w pełnym zakresie z pomocy Skarbu Państwa w dochodzeniu praw

przed sądem. Powódka osiąga miesięczne dochody w wysokości 7 680 zł i nie ma

nikogo na utrzymaniu. Odnosząc się do wydatków z tytułu remontów nieruchomości

i spłaty kredytów, Sąd stwierdził, że powódka w 2007 r. i 2009 r. uzyskała na te cele

wysokie kredyty, z tym że w obu wypadkach mogła co najmniej 50 000 zł

przeznaczyć na dowolne cele konsumpcyjne. Wykorzystanie tych środków zależało

więc od woli powódki. W ocenie Sądu zobowiązania kredytowe nie korzystają

z pierwszeństwa

przed

kosztami

sądowymi.

Ponadto

niewiarygodne

jest

oświadczenie powódki, że w 2010 r. roku nie osiągała przychodu z nieruchomości,

ponieważ pozostaje ono w sprzeczności z oświadczeniem z 2010 r. Reasumując,

Sąd Apelacyjny uznał, że powódka jest w stanie zapłacić kwotę 3000 zł opłaty

od skargi kasacyjnej, stanowiącą znikomą część całej należnej opłaty od skargi

(61 350 zł), bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygające znaczenie do oceny zasadności zażalenia ma – wobec

niekwestionowania przez skarżącą faktu nieuiszczenia należnej od skargi

kasacyjnej opłaty – ocena zasadności postanowienia z dnia 12 października 2011 r.

o częściowym zwolnieniu skarżącej od opłaty od skargi kasacyjnej.

Zasady zwolnienia strony od kosztów sądowych zostały uregulowane w art.

100, art. 101 i art. 102 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz.594 ze zm.; dalej –

„u.k.s.c.”). Zgodnie z tymi przepisami sąd może zwolnić stronę od kosztów

sądowych w całości (art. 100 ust. 2 u.k.s.c.) albo w części, jeżeli strona jest

w stanie ponieść tylko część tych kosztów (art. 101 ust. 1 u.k.s.c.). Zwolnienia od

kosztów sądowych może się domagać osoba fizyczna, jeżeli złoży oświadczenie,

z którego wynika, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania

koniecznego dla siebie i rodziny (art. 102 ust. 1 u.k.s.c.).

W orzecznictwie przyjmuje się, że zwolnienie od kosztów sądowych powinno

być stosowane w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów

sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które ze względu na trudną

sytuację materialną nie mogą ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku

utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc winien

więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic

zabezpieczenia koniecznych środków utrzymania dla siebie i rodziny. Dopiero gdy

poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może

zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

24 września 1984 r., II CZ 104/84, z dnia 19 marca 2010 r. i z dnia 23 marca

2010 r., II PZ 2/10, niepubl.). W orzecznictwie podkreśla się też, że przejściowe

trudności materialne strony w zasadzie nie stanowią podstawy do zwolnienia od

kosztów sądowych (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 27 października

1955 r., 4 CZ 196/55, OSN 1957, nr 1, poz. 11 i postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 9 lutego 2006 r., V CZ 150/05, niepubl.).

Nie można podzielić zarzutu skarżącej, że Sąd Apelacyjny z naruszeniem

art. 101 ust. 1 i art. 102 u.k.s.c. uznał, że jest ona w stanie ponieść częściowo

opłatę od skargi kasacyjnej. Nie ma bowiem podstaw – wbrew wyrażonemu

w zażaleniu przekonaniu – do uznania, że zachodzi mająca obiektywny charakter

niemożność poniesienia przez skarżącą opłaty od skargi kasacyjnej w wysokości

3 000 zł. Mając na względzie charakter instytucji zwolnienia od kosztów sądowych

i ukształtowaną w orzecznictwie praktykę jej stosowania, Sąd Apelacyjny trafnie

uznał, że sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącej, zwłaszcza posiadanie przez nią

nieruchomości

przynoszących

z uprawnieniem

do

ich

dochód,

zdolności

częściowego

konsumpcyjne, świadczą o tym, że

do

zaciągania

wykorzystywania

na

kredytów,

dowolne

cele

była ona w stanie zgromadzić środki

pozwalające ponieść opłatę od skargi kasacyjnej w ustalonej wysokości,

stanowiącej znikomą cześć całej należnej od skargi opłaty.

W

uzupełnieniu

przedstawionych

przez

Sąd

Apelacyjny

motywów

rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych warto dodać,

że piśmiennictwie

i

orzecznictwie

przyjmuje

się,

że

opłaty

sądowe

są

rodzajem daniny publicznej. Zwolnienie od tego rodzaju danin – jak wyjaśniono

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2010 r., II PZ 34/09, niepubl.

– stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego

ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego wspomniane

zwolnienie powinno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją

uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru obciążającego daną osobę

na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa,

z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia

skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Ta zasada ma szczególne znaczenie –

jak podkreślono w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2010 r.,

II PZ 34/08 – w odniesieniu do pism procesowych obejmujących środki zaskarżenia

kierowane do Sądu Najwyższego. Konstytucyjne prawo do sprawiedliwego

i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy,

niezależny, bezstronny i niezawisły sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) dotyczy

bowiem co najmniej dwuinstancyjnego postępowania sądowego (art. 176 ust. 1

Konstytucji RP). Z tego względu, w postępowaniu kasacyjnym (niebędącym

postępowaniem toczącym się w ramach kolejnej instancji sądowej, lecz będącym

szczególnym postępowaniem realizującym głównie interes publiczny polegający na

zapewnieniu

jednolitości

orzecznictwa

sądów

powszechnych

i

kontroli

prawomocnych orzeczeń sądowych z punktu widzenia ich zgodności z prawem)

uzasadnione jest stosowanie zwiększonego rygoryzmu przy realizacji obowiązku

wnoszenia opłat sądowych.

Reasumując, podjętą przez skarżącą próbę zakwestionowania zasadności

postanowienia z dnia 12 października 2011 r. należało uznać za bezskuteczną.

W konsekwencji, nie ma podstaw do uwzględnienia zażalenia.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 39814 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.).