I CZ 55/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 55/09

POSTANOWIENIE

Dnia 5 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa H.F.

przeciwko I. Spółce z o.o.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 listopada 2009 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 lutego 2009 r., sygn. akt [...],

oddala zażalenie i przyznaje adwokatowi P.D. z Kancelarii

Adwokaci

i

Radcowie

Prawni

kwotę

zł

(dwieście

siedemdziesiąt złotych), wraz z należnym podatkiem od towarów

i usług, od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego, tytułem nie

opłaconej pomocy prawnej świadczonej powodowi z urzędu w

postępowaniu zażaleniowym przed Sądem Najwyższym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny odrzucił skargę kasacyjną

powoda H.F. wniesioną od wyroku tego Sądu wydanego w dniu 28 sierpnia 2008

roku.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że skarżący nie uiścił należnej

opłaty sądowej od wniesionej skargi kasacyjnej, a tym samym ta, jako nie opłacona,

podlega odrzuceniu na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. Zaznaczył przy tym, że w dniu

24 grudnia 2008 roku Sąd ten oddalił, zgłoszony w skardze kasacyjnej, wniosek

powoda o zwolnienie go od kosztów sądowych w postępowaniu kasacyjnym

uznając, w oparciu o dane wskazane w załączonym do wniosku oświadczeniu

o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, że uiszczenie przez

skarżącego opłaty sądowej w kwocie 600 złotych nie stanowi uszczerbku dla jego

koniecznego utrzymania. Skarżący nie ma bowiem nikogo na utrzymaniu, a jego

miesięczny stały dochód w kwocie 2.537 złotych netto jest czterokrotnie wyższy niż

wymagana opłata. Tym samym ma on możliwość dokonania oszczędności we

własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania,

a ustalenia tego nie podważa – w ocenie Sądu – fakt przeznaczania przez

skarżącego całego dochodu na koszty utrzymania i leki. Zdaniem Sądu zwolnienie

od kosztów postępowania stanowi formę pomocy państwa przeznaczoną wyłącznie

dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji majątkowej, którzy mimo dokonania

stosownych oszczędności nie są w stanie uiścić kosztów postępowania bez

uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny.

W zażaleniu na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej powód

zarzucił naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., art. 396 6 § 2 k.p.c., art. 102 ust. 1 oraz

art. 101 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 167, poz. 1398 ze zm.) podnosząc, że Sąd

Apelacyjny nie zbadał wszechstronnie zgłoszonego wniosku o zwolnienie z kosztów

postępowania kasacyjnego. W konsekwencji błędnie przyjął, iż skarżący ma

możliwość poczynienia oszczędności we własnych wydatkach umożliwiających mu

uiszczenie kosztów postępowania kasacyjnego. Powód przeznacza bowiem cały

uzyskany dochód na pokrycie kosztów utrzymania mieszkania i związanych z tym

opłat, wyżywienia oraz opłat ponoszonych celem poratowania życia i zdrowia, jak

również zapobiegania jego pogorszeniu (koszty leczenia, leków, rehabilitacji).

Pokrywa także koszty kredytów, które w sposób znaczący umniejszają możliwość

poczynienia oszczędności na pokrycie należnej opłaty sądowej. Argumentowano

także, iż odmowa zwolnienia H.F. od kosztów sądowych w postępowaniu

kasacyjnym stanowi wyraz niekonsekwencji Sądów orzekających w sprawie, gdyż

był on już częściowo zwolniony od opłaty sądowej od apelacji (postanowienie Sądu

Okręgowego w W. z dnia 6 listopada 2007 roku), a jego sytuacja materialna od tego

czasu nie uległa polepszeniu w sposób uzasadniający domniemanie, że może on

dokonać oszczędności na pokrycie opłaty sądowej od skargi kasacyjnej.

W

konkluzji

w przedmiocie

zażalenia

wniosku

skarżący

powoda

o

wniósł

o

zwolnienie

go

zmianę

od

postanowienia

kosztów sądowych

w postępowaniu kasacyjnym w całości lub części oraz uchylenie postanowienia w

przedmiocie odrzucenia skargi kasacyjnej. Nadto wniósł o zasądzenie od strony

pozwanej kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego,

według

norm

prawem

przepisanych,

względnie

przyznanie

pełnomocnikowi skarżącego kosztów nie opłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie jest zasadne.

Zgodnie z art. 3986 § 2 k.p.c. nie opłacenie lub nienależyte opłacenie skargi

kasacyjnej stanowi podstawę do jej odrzucenia przez sąd drugiej instancji.

Wniesiona przez skarżącego skarga kasacyjna nie była opłacona, a zatem słusznie

została odrzucona.

Zgodnie z art. 3941 k.p.c., w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą

z dnia 19 marca 2009 roku o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

(Dz. U. z 2009 r. Nr 69, poz. 592), Sąd Najwyższy w ramach swojej kognicji

rozpoznaje

wyłącznie

zażalenie

na

postanowienie

sądu

drugiej

instancji

odrzucające skargę kasacyjną oraz skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia (art. 3941 § 1 k.p.c.), a także – w sprawach, w których

przysługuje skarga kasacyjna – na postanowienie sądu drugiej instancji kończące

postępowanie w sprawie, z wyjątkiem postanowień o których mowa w art. 398 1 oraz

wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu drugiej instancji

(art. 3941 § 2 k.p.c.).

Na postanowienie z dnia 24 grudnia 2008 roku o oddaleniu wniosku

o zwolnienie powoda od kosztów postępowania kasacyjnego nie przysługuje

zażalenie do Sądu Najwyższego ze względu na treść art. 394 1 k.p.c., w brzmieniu

sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 marca 2009 roku. Dopuszczalne

jest natomiast wniesienie do Sądu Najwyższego zażalenia na postanowienie sądu

drugiej instancji o odrzuceniu skargi kasacyjnej (art. 3981 § 1 k.p.c.). Zawarte

w tymże zażaleniu zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., art. 396 6 § 2 k.p.c.,

art. 101 ust. 1 u.k.s.c. oraz art. 102 ust. 1 u.k.s.c. w swej istocie skierowane są

przeciwko postanowieniu Sądu Apelacyjnego z dnia 24 grudnia 2008 roku.

Postanowienie to niewątpliwie miało wpływ na wynik sprawy bowiem stanowiło

podstawę do odrzucenia skargi kasacyjnej wniesionej przez skarżącego, przy czym

nie podlegało zaskarżeniu. W judykaturze reprezentowane jest stanowisko, że

postanowienie sądu drugiej instancji, na które nie przysługuje zażalenie może być

przedmiotem kontroli Sądu Najwyższego wyłącznie na podstawie art. 380 w zw.

z art. 39821 k.p.c. (por. m.in. postanowienie SN z dnia 8 marca 2000 r., sygn. akt

l CZ 259/99, publ. Biul. SN 2000, nr 7, poz. 8; postanowienie SN z dnia 15 stycznia

2001 r.. sygn. akt II CZ 197/04, niepubl.; postanowienie SN z dnia 21 listopada

2001 r., syn. akt l CZ 165/01, OSNC 2002, nr 7-8; postanowienie SN z dnia

23 września 2004 r., sygn. akt III CZ 71/04, niepubl.). Warunkiem przeprowadzenia

stosowanej kontroli – zgodnie z dyspozycją art. 380 k.p.c. – jest jednak zawarcie

w zażaleniu wniosku o rozpoznanie tego postanowienia (por. postanowienie SN

z dnia 23 września 2004 r., sygn. akt III CZ 71/04, niepubl.; postanowienie SN

z dnia 3 marca 2005 r., sygn. akt II CZ 197/04, niepubl.). Wniosek taki, w przypadku

środków zaskarżenia wnoszonych przez profesjonalnych pełnomocników, powinien

być jednoznacznie sformułowany, gdyż nie ma podstaw do przypisywania im treści

wprost w nich nie wyrażonych (por. postanowienie z dnia 4 października 2006 r.,

sygn. akt l CZ 81/06, niepubl.).

W zażaleniu został zawarty wniosek skarżącego o przeprowadzenie, na

podstawie art. 380 k.p.c. z zw. z art. 49821 k.p.c., kontroli postanowienia sądu

drugiej instancji oddalającego wniosek skarżącego o zwolnienie go od kosztów

postępowania kasacyjnego, tym samym Sąd Najwyższy jest uprawniony do

badania jego zasadności.

W pierwszej kolejności podnieść należy, że w następstwie zmiany systemu

środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym polegającej na przekształceniu

kasacji w skargę kasacyjną będącą środkiem zaskarżenia od prawomocnego

orzeczenia sądu drugiej instancji, konieczne jest ponowne rozważenie kwestii

zwolnienia strony (uczestnika) od kosztów sądowych, po wydaniu przez ten sąd

wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie, na które

przysługuje skarga kasacyjna. Uprawomocnienie się orzeczenia kończącego

postępowanie w sprawie, równoznaczne z jego zakończeniem, oznacza bowiem

odpadnięcie

celu

przyznania

zwolnienia

od

kosztów

sądowych,

gdyż

rozstrzygnięcie przez sąd o kosztach postępowania w tym orzeczeniu powoduje

bezprzedmiotowość wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (por. uchwała SN

z dnia 5 czerwca 2008 roku, sygn. akt III CZP 142/07, publ. OSNC 2008, nr 11,

póz. 112). Zatem, Sąd rozpoznając wniosek o zwolnienie skarżącego od kosztów

sądowych w postępowaniu kasacyjnym jest zobowiązany dokonać oceny

zgłoszonego wniosku na dzień orzekania, niezależnie od tego, że wnioskodawca,

w toku postępowania w sprawie przed sądami powszechnym, korzystał ze

zwolnienia z kosztów postępowania w całości lub części.

Postępowanie sądowe jest co do zasady odpłatne, a sąd nie podejmuje

żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata

sądowa (art. 1262 § 1 k.p.c.). Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych,

stanowiąca wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, ma na celu

umożliwienie osobom ubogim realizację przysługującego im prawa do sądu (art. 45

ust. 1 Konstytucji RP). Tym samym, pomoc ta może być przyznana wyłącznie

w sytuacji, gdy niemożność poniesienia kosztów postępowania, w całości lub

części, ma charakter obiektywny, na który strona nie ma realnego wpływu

(por. postanowienie SN z dnia 31 marca 1987 r., sygn. akt l CZ 26/87, publ. OSNC

1988, nr 7-8. poz. 103; postanowienie SN z dnia 4 lutego 2005 r., sygn. akt III SPP

11/05, publ. OSNP 2005, nr 16, poz. 260). Wskazuje się przy tym w orzecznictwie,

że ze zwolnienia nie może korzystać ta osoba, która ma możliwość dokonania

stosownych oszczędności, przewidując możliwość prowadzenia postępowania

sądowego i ponoszenia z tego tytułu określonych kosztów (por. postanowienie SN

z dnia 24 lipca 1980 r., sygn. akt l CZ 99/80, niepubl.; postanowienie SN z dnia

24 września 1984 roku, sygn. akt II CZ 104/84, niepubl.; postanowienie SN z dnia

14 października 1983 roku, sygn. akt l CZ 151/83, publ. OSNC 1984, nr 5, poz. 82).

Skarżący,

będący

podmiotem

inicjującym

postępowanie

sądowe

w przedmiotowej sprawie, miał możliwość poczynienia stosownych ograniczeń

w wydatkach umożliwiających mu pokrycie wszelkich kosztów związanych

z prowadzonym przez niego sporem. Uzyskiwany bowiem przez skarżącego stały

miesięczny dochód w wysokości 2.537 złotych netto, będący czterokrotnie wyższy

niż kwota należnej opłaty sądowej (600 złotych) oraz charakter ponoszonych

wydatków daje podstawę do przyjęcia, że skarżący ma możliwość poczynienia

stosownych oszczędności bez uszczerbku dla swojego koniecznego utrzymania.

Z tych też względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

w związku z art. 3941 k.p.c. postanowił jak w sentencji.

W przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

orzeczono na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 roku – Prawo

o adwokaturze (Dz. U. z 2009 r. Nr 146, poz. 1188 ze zm.) ustalając ich wysokość

na postawie § 11 ust. 1 pkt 2 i § 19 pkt 1 i 2 w zw. z § 13 ust. 2 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 r. Nr 163,

poz. 1348 ze zm.).