I CZ 5/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 5/13

POSTANOWIENIE

Dnia 15 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa U. B.

przeciwko A. L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2013 r.,

zażalenia pozwanej na wyrok Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 17 października 2012 r.,

1. oddala zażalenie,

2. pozostawia

rozstrzygnięcie

zażaleniowego

w sprawie.

w

orzeczeniu

o

kosztach

postępowania

kończącym

postępowanie

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 18 stycznia 2012 r. oddalił powództwo

U. B. skierowane przeciwko A. K., obecnie: L., o zapłatę kwoty 200 000 zł z tytułu

obniżenia ceny sprzedaży nieruchomości.

Ustalił, że w dniu 8 marca 2008 r. strony zawarły umowę sprzedaży

zabudowanej nieruchomości położonej w W. za cenę 1 200 000 zł, a w dniu 13

marca 2008 r. pozwana przekazała powódce przedmiot sprzedaży wraz z trzema

kompletami kluczy do budynku. W dniu 26 marca 2008 r. strony ustaliły, że w

związku

z

awarią

głównego

bezpiecznika,

jaka

miała

miejsce

podczas

przekazywania nieruchomości, na koszt pozwanej zostanie dokonany przegląd

instalacji elektrycznej w celu ustalenia i usunięcia przyczyny awarii. Pozwana

zobowiązała się do usunięcia wad w terminie do dnia 20 kwietnia 2008 r., po czym

pismem z dnia 24 kwietnia 2008 r. zawiadomiła powódkę o sprawdzeniu instalacji

elektrycznej, wymianie

kotła

grzewczego

i dokonaniu przeglądu

systemu

alarmowego. Z kolei powódka pismem z dnia 12 maja 2008 r. poinformowała

pozwaną o ujawnieniu się dalszych wad budynku i wezwała do przystąpienia do ich

usunięcia w terminie do dnia 22 maja 2008 r. Pozwana zaprzeczyła twierdzeniom

o wystąpieniu nowych wad budynku.

W dniu 29 czerwca 2010 r. powódka zleciła rzeczoznawcy sporządzenie

ekspertyzy technicznej, a – po stwierdzeniu przez niego wad związanych

z posadowieniem budynku oraz błędów wykonawczych – w dniu 12 marca 2011 r.

nadała w urzędzie pocztowym pozew o zasądzenie od pozwanej kwoty 200 000 zł

z tytułu obniżenia ceny. W związku z wnioskiem o zwolnienie od kosztów

sądowych, została wezwana do usunięcia jego braków formalnych przez

uzupełnienie oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach w terminie

tygodniowym pod rygorem zwrotu wniosku. Braki te nie zostały usunięte, w związku

z czym przewodniczący w dniu 19 maja 2011 r. zarządził zwrot wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych i wezwał powódkę do uiszczenia opłaty

w kwocie 10 000 zł w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu pozwu. Wezwanie

doręczono powódce w dniu 11 czerwca 2011 r., a opłata została przez nią

uiszczona w dniu 24 czerwca 2011 r.

Sąd Okręgowy stwierdził, że, zgodnie z art. 130 § 2 k.p.c., w sprawie

powinno być wydane zarządzenie o zwrocie pozwu z powodu nieuiszczenia opłaty

w ustawowym terminie. Pismo zwrócone nie wywołuje wprawdzie żadnych skutków,

jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego do sądu, jednak w praktyce

sądowej przyjmuje się, że pismo poprawione lub uzupełnione po upływie terminu,

jeżeli nie zostało zwrócone, uważa się za wniesione w dacie uzupełnienia. Oznacza

to, że pozew w niniejszej sprawie został wniesiony w dniu 24 czerwca 2011 r. W tej

sytuacji zarzut prekluzji, wywiedziony przez pozwaną z art. 568 § 1 k.c., jest

uzasadniony, z dniem 13 marca 2011 r. bowiem upłynął przewidziany w tym

przepisie trzyletni termin, który spowodował wygaśnięcie uprawnień z tytułu

rękojmi.

Uznając, że skuteczne podniesienie zarzutu prekluzji było wystarczające

do oddalenia powództwa, Sąd Okręgowy stwierdził, że jest zwolniony od badania

i merytorycznej oceny zasadności powództwa.

Na skutek apelacji powódki, Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z dnia 17

października 2012 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania. Stwierdził, że bezskuteczny jest jedynie pozew

zwrócony, dlatego w razie uiszczenia opłaty sądowej po upływie terminu pozew

może być potraktowany jako wniesiony w dniu jej uiszczenia tylko wtedy,

gdy zarządzeniem przewodniczącego zostanie dokonany zwrot pozwu. Natomiast

pozew niezwrócony, który mimo istnienia braków formalnych lub jego nieopłacenia

zostanie

doręczony

pozwanemu,

wywołuje

skutki,

jakie

ustawa

wiąże

z wniesieniem pozwu, od chwili jego wniesienia.

Ze względu na to, że Sąd pierwszej instancji oddalił wszystkie wnioski

dowodowe i nie badał merytorycznej zasadności powództwa, błędnie uznając,

że zachodzi przesłanka unicestwiająca roszczenie, Sąd Apelacyjny z powodu

nierozpoznania istoty sprawy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania (art. 386 § 4 k.p.c.).

W złożonym zażaleniu pozwana wniosła o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego, zarzucając naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez przyjęcie, że Sąd

pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy. Zdaniem żalącej, nie można zgodzić

się z poglądem, że w razie uiszczenia przez powoda opłaty sądowej po upływie

terminu, pozew może być potraktowany jako wniesiony w dniu jej dokonania tylko

wtedy, gdy zarządzeniem przewodniczącego zostanie dokonany jego zwrot.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na treść zarzutów podniesionych przez żalącą zachodzi

potrzeba wyjaśnienia celu regulacji wprowadzonej przez art. 1 pkt 39 ustawy z dnia

16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381 – dalej: „ustawa nowelizująca”)

oraz zakresu kognicji Sądu Najwyższego przy rozpoznawaniu nowego środka

odwoławczego.

Powołanym przepisem w art. 394 1 k.p.c. nadano nowe brzmienie § 1 i 3,

a ponadto dodano § 11, zgodnie z którym zażalenie do Sądu Najwyższego

przysługuje także w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu

pierwszej

instancji

i

przekazania

sprawy

do

ponownego

rozpoznania.

Znowelizowany art. 394 1 k.p.c. stosuje się do zaskarżania orzeczeń wydanych

po dniu 3 maja 2012 r. (art. 9 ust. 6 ustawy nowelizującej).

W uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej podkreślono, że, według

założeń obecnego modelu postępowania cywilnego, druga instancja stanowi

instancję merytoryczną, w ramach której rozstrzygnięcie sprawy powinno nastąpić

ex novo i zakończyć się podjęciem merytorycznego rozstrzygnięcia kończącego

spór między stronami. Zbyt częste uciekanie się do uchylenia wyroku sądu

pierwszej instancji z równoczesnym przekazaniem sprawy do ponownego

rozpoznania prowadzi do wypaczenia tego założenia i przedłużenia postępowania,

w związku z czym celowe jest zapewnienie Sądowi Najwyższemu możliwości

kontroli tego rodzaju rozstrzygnięć (zob. Druk Sejmowy nr 4332 VI kadencji).

Postępowanie

apelacyjne

ma

rzeczywiście

charakter

merytoryczny,

co oznacza, że sąd drugiej instancji nie może ograniczyć się jedynie do oceny

zarzutów merytorycznych, lecz musi – niezależnie od ich treści – dokonać

ponownych własnych ustaleń, a następnie poddać je ocenie pod kątem prawa

materialnego ( zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Zasadne wniesienie

apelacji powinno zatem prowadzić przede wszystkim do wydania orzeczenia

reformatoryjnego, a wyjątkowo tylko orzeczenia kasatoryjnego.

Z art. 386 k.p.c. wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony

wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w trzech wypadkach:

w razie stwierdzenia nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), w razie

nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie

wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości (art. 386

§ 4 k.p.c.).

Rozważając charakter zażalenia wprowadzonego w art. 3941 § 11 k.p.c. Sąd

Najwyższy podkreślił, że kontrola dokonywana w ramach tego środka powinna mieć

charakter formalny, skupiający się na przesłankach uchylenia orzeczenia sądu

pierwszej instancji, bez wkraczania w kompetencje sądu in merito. Oznacza to,

że w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia na orzeczenie o uchyleniu

wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania

na podstawie art. 386 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy poddaje kontroli prawidłowość

stwierdzenia przez sąd drugiej instancji nieważności postępowania. Jeżeli

natomiast u podstaw orzeczenia kasatoryjnego legły przesłanki określone w art.

386 § 4 k.p.c., Sąd Najwyższy bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo pojmował

wskazane w tym przepisie przyczyny uzasadniające uchylenie orzeczenia sądu

pierwszej instancji i czy jego merytoryczne stanowisko uzasadniało taką ocenę

postępowania sądu pierwszej instancji. Innymi słowy, bada czy rzeczywiście sąd

pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy albo czy rzeczywiście wydanie

wyroku

wymaga

przeprowadzenia

postępowania

dowodowego

w

całości.

Dokonywana ocena ma jednak charakter czysto procesowy, co oznacza, że nie

może wkraczać w merytoryczne kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego

apelację. Zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest bowiem środkiem

prawnym służącym kontroli materialnoprawnej podstawy orzeczenia; kontrola taka

może być przeprowadzona wyłącznie w postępowaniu kasacyjnym. Z tej przyczyny

odmienne ujęcie zakresu kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu toczącym się

na skutek zażalenia przewidzianego w art. 394 1 § 1 1 k.p.c. trzeba uznać

za niedopuszczalne

(

zob.

postanowienia

Sądu

Najwyższego

z

dnia

25 października 2012 r., I CZ 136/12, nie publ., z dnia 25 października 2012 r.,

I CZ 139/12, nie publ., z dnia 25 października 2012 r., I CZ 143/12, nie publ., z dnia

7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, nie publ., z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ

156/12, nie publ. i z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, nie publ.).

Żaląca, błędnie pojmując charakter wniesionego środka odwoławczego,

oczekuje od Sądu Najwyższego oceny prawidłowości dokonanej przez Sąd drugiej

instancji wykładni art. 130 § 3 k.p.c., a co za tym idzie prawidłowości stanowiska

tego Sądu w kwestii biegu terminu przewidzianego w art. 568 § 1 k.c. i łączącego

się z jego upływem wygaśnięcia uprawnień z tytułu rękojmi za wady fizyczne

budynku. Z przyczyn, o których była już mowa, zarzuty te muszą pozostać poza

zakresem kontroli Sądu Najwyższego, ocenie podlegać może jedynie zarzut

naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. W przepisie tym zostały sformułowane dwie

przyczyny uchylenia wyroku z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania,

mianowicie

nierozpoznanie

przez

sąd

pierwszej

instancji

istoty

sprawy

i konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego całości. W niniejszej

sprawie u podstaw orzeczenia kasatoryjnego legła ocena Sądu Apelacyjnego,

według której Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przez nierozpoznanie

istoty

sprawy

należy

przede

wszystkim

rozumieć

niezbadanie

podstawy

merytorycznej dochodzonego roszczenia. O sytuacji takiej można mówić,

jeżeli np. sąd nie wniknął w całokształt okoliczności sprawy, ponieważ pozostając

w mylnym przekonaniu ograniczył się do zbadania jedynie kwestii legitymacji

procesowej jednej ze stron lub przedawnienia, wskutek czego przedwcześnie

oddalił powództwo albo jeżeli zaniechał zbadania merytorycznych zarzutów

pozwanego związanych z ewentualną wierzytelnością wzajemną, przysługującą

pozwanemu wobec powoda (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca

2006 r., V CSK 140/06, nie publ., z dnia 17 kwietnia 2008 r., II PK 291/07,

nie publ., z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, nie publ., z dnia 26 stycznia

2011 r., IV CSK 299/10, nie publ., z dnia 6 września 2011 r., I UK 70/11, nie publ.

i z dnia 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11, nie publ. oraz postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22,

z dnia 25 października 2012 r., I CZ 139/12, nie publ. i z dnia 9 listopada 2012 r.,

IV CZ 156/12, nie publ.).

Kontynuując dotychczasowy kierunek orzecznictwa Sądu Najwyższego

trzeba przyjąć, że w niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty

sprawy, gdyż ograniczył się tylko do oceny kwestii biegu terminu przewidzianego

w art. 568 § 1 k.c. i uznając, że – wobec upływu tego terminu uprawnienia z tytułu

rękojmi wygasły – oddalił powództwo, nie wnikając w całokształt okoliczności

sprawy. Z kolei Sąd Apelacyjny uznał, że pozew został wniesiony przed upływem

wspomnianego terminu i w związku z tym nie doszło do wygaśnięcia uprawnień

z tytułu rękojmi. Ocena prawidłowości stanowiska Sądu Apelacyjnego w tej kwestii

wykracza poza zakres kognicji w postępowaniu zażaleniowym. Przyjmując

natomiast punkt widzenia Sądu Apelacyjnego trzeba zgodzić się z oceną, że Sąd

pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy i zachodziła podstawa do wydania

orzeczenia kasatoryjnego.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w związku z art.

3941 § 3 k.p.c. oddalił zażalenie jako pozbawione uzasadnionych podstaw i zgodnie

z art. 108 § 1 zd. pierwsze w związku z art. 391 § 1 , art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.

pozostawił rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu

kończącym postępowanie w sprawie.

es