I CZ 48/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 48/13

POSTANOWIENIE

Dnia 21 czerwca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Józef Frąckowiak

w sprawie z wniosku Gminy Miasto R.

przy uczestnictwie S. C., A. B. i małoletniego K. B.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 czerwca 2013 r.,

zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu Okręgowego w R.

z dnia 31 stycznia 2013 r.,

uchyla

zaskarżone

Okręgowemu

orzeczenie

rozstrzygnięcie

zażaleniowego.

Uzasadnienie

o

pozostawiając

kosztach

Sądowi

postępowania

Postanowieniem z 31 stycznia 2013 r. Sąd Okręgowy w R. na skutek apelacji

wnioskodawcy – Gminy Miasto R. – od postanowienia Sądu Rejonowego w R. z 12

maja 2010 r., uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

W zażaleniu na postanowienie z 31 stycznia 2013 r. wnioskodawca zarzucił,

że zostało ono wydane z naruszeniem art. 386 § 4 k.p.c. oraz art. 398 20 k.p.c.,

gdyż Sąd Okręgowy błędnie uznał, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy

w związku z tym, iż nie ustalił kręgu spadkobierców ustawowych Z. C. Zdaniem

wnioskodawcy postanowienie Sądu Okręgowego jest błędne i stanowi nadużycie

możliwości wydawania orzeczeń kasatoryjnych w postępowaniu apelacyjnym.

Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W uzasadnieniu projektu nowelizacji art. 3941 § 11 k.p.c. dokonanej

ustawą z 16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381) - wskazano,

że kompetencja do uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy

do ponownego rozpoznania jest nadużywana przez sądy drugiej instancji i to także

obecnie, gdy obowiązujący model postępowania cywilnego zakłada, że druga

instancja jest instancją merytoryczną, w ramach której rozpoznanie sprawy powinno

nastąpić ex novo i prowadzić do wydania rozstrzygnięcia kończącego spór

pomiędzy stronami. Takie podejście do zakresu rozpoznania i orzekania

w postępowaniu apelacyjnym znajduje potwierdzenie w orzecznictwie. W uchwale

składu siedmiu sędziów z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07 (OSNC 2008, nr 6,

poz. 55), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na

skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi

naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia

prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania.

Zgodnie z art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. uchylenie wyroku (postanowienia co do

istoty sprawy w postępowaniu nieprocesowym) połączone z przekazaniem sprawy

do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji może nastąpić w razie

stwierdzenia

nieważności

postępowania

przed

sądem

pierwszej

instancji

i zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością, nierozpoznania

istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji oraz wtedy, gdy wydanie wyroku

wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Zażalenie na

orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji ma służyć skontrolowaniu, czy zostało

ono prawidłowo wydane w jednej z wymienionych wyżej sytuacji. Przy jego

rozpoznawaniu Sąd Najwyższy nie bada istoty sprawy, tego, co w świetle

zgłoszonego

żądania

i

jego

podstawy

faktycznej

stanowiło

przedmiot

postępowania, lecz jedynie ocenia, czy stwierdzone przez sąd odwoławczy

okoliczności są tymi, które w świetle art. 386 § 2 i § 4 k.p.c. usprawiedliwiają

wydanie orzeczenia kasatoryjnego, zamiast – co powinno być regułą –

reformatoryjnego. Środek odwoławczy unormowany w art. 394 1 § 11 k.p.c., przy

całej swojej specyfice, pozostaje zażaleniem, nie służy zatem ocenie prawidłowości

czynności procesowych sądu podjętych w celu wydania rozstrzygnięcia co do istoty

sprawy ani także zaprezentowanego przez ten sąd poglądu na temat wykładni

prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie.

Kontrola Sądu Najwyższego o tak określonych granicach nie zmierza do

oceny zasadności żądania pozwu (wniosku) ani także apelacji i nie polega na

merytorycznym badaniu stanowiska prawnego sądu drugiej instancji.

Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy, a na tę przesłankę wskazał Sąd Okręgowy w zaskarżonym

postanowieniu, to rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym jest

zbadanie, czy sąd odwoławczy prawidłowo rozumiał to pojęcie oraz czy jego

merytoryczne stanowisko w sprawie uzasadniało taką ocenę postępowania sądu

pierwszej instancji.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że do

nierozpoznania

istoty

sprawy

dochodzi

wówczas,

gdy

rozstrzygnięcie

sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy,

gdy zaniechał

on

zbadania

materialnej

podstawy

żądania

albo

merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315;

postanowienia Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97,

OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, LEX nr 50750;

z 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyroki Sądu Najwyższego

z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z 21 października

2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635.; z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP

2009, nr 1-2, poz. 2).

Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy dokonuje się po

przeanalizowaniu żądań pozwu (wniosku) i przepisów prawa materialnego

stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad

postępowania wyjaśniającego. Zakwestionowanie przez sąd odwoławczy poglądu

prawnego sądu pierwszej instancji co do podstawy prawnej rozpoznawanego

roszczenia także nie oznacza, że sąd ten nie rozpoznał istoty sprawy (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNP 2000, nr 12,

poz. 483).

2. Z akt sprawy wynika, że wnioskodawca wystąpił o stwierdzenie nabycia

spadku po Z. C. Jako uczestniczki postępowania wskazał dwie córki zmarłego.

Obie uczestniczki odrzuciły spadek, po czym A. B. wystąpiła do sądu rodzinnego o

zezwolenie na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku także imieniem jej syna

K. Sąd zezwolił jej na złożenie tego oświadczenia postanowieniem z 14

października 2009 r., ale samo oświadczenie uczestniczka złożyła dopiero na

rozprawie 12 maja 2010 r.

Postępowanie przed Sądem Rejonowym zakończyło się postanowieniem

stwierdzającym, że spadek nabył wnioskodawca. Postanowienie to wnioskodawca

zaskarżył apelacją. Sąd Okręgowy na rozprawie 14 stycznia 2011 r. (k. 49) wezwał

do udziału w sprawie K. B. i postanowieniem z 25 lutego 2011 r. apelację oddalił.

Postanowienie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez wnioskodawcę.

Postanowieniem z 25 maja 2012 r. (I CSK 414/11) Sąd Najwyższy uchylił

zaskarżone postanowienie Sądu Okręgowego i przekazał sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy ocenił zasadność skargi kasacyjnej, a jego wykładnią prawa

związany jest Sąd, któremu sprawa została przekazana (art. 398 20 k.p.c.).

W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy, któremu sprawa została przekazana do

ponownego rozpoznania na rozprawie 31 stycznia 2013 r. uzupełniająco

przesłuchał A. B. i wydał zaskarżone zażaleniem orzeczenie.

Trzeba podkreślić, że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku

konieczność wezwania do udziału w sprawie w charakterze uczestników osób

mogących dziedziczyć spadek w dalszej kolejności (w drugiej i trzeciej grupie)

ujawnia się dopiero wtedy, gdy można wykluczyć dziedziczenie spadkobierców

w pierwszej

kolejności

powołanych

do

spadku.

Sąd

pierwszej

instancji

w postanowieniu z 12 maja 2010 r. dał już wyraz swojej ocenie skuteczności

oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego przez rodziców K. B. z uchybieniem

terminowi. Uczynił to także Sąd Okręgowy, a następnie do poglądów obu tych

Sądów - w związku z zarzutami skargi kasacyjnej - odniósł się Sąd Najwyższy. W

chwili obecnej ostateczna ocena skuteczności tego oświadczenia należy do Sądu

Okręgowego, bo temu Sądowi, a nie Sądowi Rejonowemu, sprawa została

przekazana do ponownego rozpoznania.

W postanowieniu zaskarżonym zażaleniem Sąd Okręgowy uchylił się od

wykonania obowiązku oceny skuteczności oświadczenia o odrzuceniu spadku

imieniem małoletniego, nie ustalił, jakie okoliczności miały tłumaczyć spóźnione

złożenie tego oświadczenia i nie ocenił tych okoliczności, podczas gdy od poglądu

dotyczącego tej kwestii zależy, czy zaistnieje potrzeba wzywania do udziału

w sprawie dalszych potencjalnych spadkobierców Z. C. Nie można wykluczyć, że

Sąd Rejonowy, któremu sprawa została przekazana uzna, że oświadczenie K. B. o

odrzuceniu spadku zostało złożone nieskutecznie i ta osoba dziedziczy spadek po

Z. C. W takim przypadku nie istniałaby konieczność wzywania kogokolwiek z

dalszych spadkobierców do udziału w sprawie. To postanowienie oczywiście byłoby

zaskarżalne apelacją, ale trudno sobie wyobrazić, żeby Sąd Okręgowy po raz

kolejny mógł ją rozpoznać uchylając się od wyrażenia poglądu na temat

skuteczności oświadczenia o odrzuceniu spadku złożonego przez przedstawicieli

ustawowych imieniem K. B. Gdyby ta ocena wypadła odmiennie, to dopiero

wówczas zaszłaby konieczność wezwania do udziału w sprawie dalszych

spadkobierców Z. C. Nie ma przeszkód, by czynności tej dokonał Sąd drugiej

instancji już teraz, po tym, jak oceni skuteczność oświadczenia o odrzuceniu

spadku złożonego imieniem K. B. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 kwietnia 2010 r., III CZP 112/09, OSNC 2010, nr 7-8, poz. 98,

wyrażony został pogląd, że niewzięcie przez zainteresowanego udziału w sprawie

rozpoznawanej w postępowaniu nieprocesowym nie powoduje nieważności

postępowania. Tym bardziej, samo przez się, nie powoduje jej wezwanie go do

udziału w sprawie w postępowaniu przed sądem drugiej instancji. Trzeba zresztą

odnotować, że K. B. wezwał do udziału w sprawie dopiero Sąd Okręgowy w

postępowaniu apelacyjnym, nie obawiając się zarzutu nieważności postępowania.

Reasumując, skoro Sąd Najwyższy po rozpoznaniu skargi kasacyjnej od

poprzedniego postanowienia Sądu Okręgowego wydanego w postępowaniu

apelacyjnym uchylając to postanowienie przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania temu Sądowi, nie zaś Sądowi Rejonowemu, a w sprawie nie ujawniły

się żadne takie okoliczności faktyczne i prawne, które nie byłyby znane Sądowi

Najwyższemu i mogłyby uzasadniać ocenę, że zmieniła się istota rozpoznawanej

sprawy, to Sąd Okręgowy w ponownie prowadzonym postępowaniu apelacyjnym

powinien zmierzać do wydania orzeczenia reformatoryjnego.

Skoro trafne okazały się zarzuty zażalenia, to – na podstawie art. 39415 § 1

zdanie pierwsze k.p.c. w zw. z 3941 § 3 i art. 108 § 2 oraz art. 39821 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok, pozostawiając Sądowi drugiej instancji

rozstrzygnięcie o kosztach postepowania zażaleniowego.