I CZ 47/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 31 sierpnia 2006 r., I CZ 47/06

Zażalenie do Sądu Najwyższego, sporządzone i wniesione w imieniu

Skarbu Państwa przez radcę prawnego po dniu wejścia w życie ustawy z dnia

8 lipca 2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 169, poz.

1417 ze zm.), podlega odrzuceniu (art. 373 w związku z art. 39821 i 3941 § 3

k.p.c.).

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Jacek Gudowski

Sędzia SN Mirosława Wysocka

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Karola S. przeciwko Skarbowi

Państwa reprezentowanemu przez Ministra Gospodarki o zapłatę, po rozpoznaniu

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 31 sierpnia 2006 r. zażalenia

strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 25 maja

2006 r.

odrzucił zażalenie i zasądził od pozwanego Skarbu Państwa – Ministra

Gospodarki na rzecz powoda Karola S. kwotę 3600 zł z tytułu zwrotu kosztów

postępowania przed Sądem Najwyższym.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 25 maja 2006 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie odrzucił

apelację pozwanego Skarbu Państwa – Ministra Gospodarki od wyroku Sądu

Okręgowego w Warszawie z dnia 8 listopada 2005 r.

W zażaleniu, wniesionym dnia 7 czerwca 2006 r., Skarb Państwa – Minister

Gospodarki domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia. Zażalenie

sporządził i wniósł pełnomocnik strony pozwanej będący radcą prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasady zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym określa art. 87 1

k.p.c., który ustanawia regułę, że postępowanie przed Sądem Najwyższym, a także

czynności procesowe związane z tym postępowaniem podejmowane przed sądem

niższej instancji objęte są przymusem adwokacko-radcowskim. Przymus ten nie

obowiązuje jedynie w wypadkach określonych w § 2 k.p.c. Istota przymusu

adwokacko-radcowskiego sprowadza się do wyłączenia w postępowaniu przed

Sądem Najwyższym zdolności postulacyjnej strony, jej organu, przedstawiciela

ustawowego i pełnomocników niebędących adwokatami lub radcami prawnymi.

W konsekwencji, czynności podejmowane samodzielnie przez podmioty

niezaliczające się do kręgu adwokatów lub radców prawnych są bezskuteczne.

Przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu przed Sądem Najwyższym

obowiązywał również Skarb Państwa. Do zasadniczej zmiany w tym zakresie

doszło w wyniku wejścia w życie – z dniem 15 marca 2006 r. – ustawy z dnia 8 lipca

2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 169, poz. 1417 ze zm.

– dalej: "ustawa"). Celem utworzenia Prokuratorii Generalnej było zapewnienie

należytej ochrony prawnej praw i interesów Skarbu Państwa przez powierzenie

odrębnej i wyspecjalizowanej instytucji zastępstwa procesowego tego podmiotu.

Wykonywanie zastępstwa przez Prokuratorię Generalną jest co do zasady zależne

od jej decyzji. Jedynie w postępowaniach o szczególnym znaczeniu ze względu na

wartość przedmiotu sporu lub przedmiot sprawy zastępstwo przez Prokuratorię jest

obowiązkowe (art. 8 ust. 1 i 2 ustawy), w odniesieniu natomiast do postępowania

przed Sądem Najwyższym zastępstwo Skarbu Państwa przez Prokuratorię

Generalną jest wyłączne (art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy). Zastępstwo to wyłączone

zostało jedynie sprawach rozpoznawanych w postępowaniu wieczystoksięgowym,

w przedmiocie wpisu do właściwego rejestru, rozpoznawanych w postępowaniu

upadłościowym lub naprawczym oraz w postępowaniu egzekucyjnym (art. 4 ust. 4

ustawy).

Zgodnie z ogólnie respektowaną prawie cywilnym procesowym regułą

bezpośredniego działania ustawy nowej (zob. uzasadnienia uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, mającej moc

zasady prawnej, OSNC 2001, nr 4, poz. 53 i wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9

lipca 2003 r., IV CKN 310/01, nie publ.), przepisy ustawy o Prokuratorii Generalnej

o charakterze procesowym powinny być stosowane od chwili jej wejścia w życie. W

odniesieniu do postępowania przed Sądem Najwyższym wyjątek od wskazanej

zasady przewidziany został w art. 83 ust. 3 ustawy, stanowiącym, że sprawy przed

Sądem Najwyższym, w których zgodnie z przepisami ustawy, po dniu jej wejścia w

życie, zastępstwo procesowe Skarbu Państwa przez Prokuratorię Generalną jest

wyłączne, są prowadzone na dotychczasowych zasadach, jeżeli przed dniem

wejścia w życie ustawy zostały w sprawie podjęte czynności procesowe przed

Sądem Najwyższym lub czynności procesowe związane z postępowaniem przed

Sądem Najwyższym, podejmowane przed sądem niższej instancji. W

rozpoznawanej sprawie zażalenie do Sądu Najwyższego wniesione zostało w dniu

7 czerwca 2006 r., a więc po wejściu w życie ustawy o Prokuratorii Generalnej,

dlatego należy uznać, że jej przepisy znajdują zastosowanie do zastępstwa

skarżącego Skarbu Państwa w postępowaniu przed Sądem Najwyższym.

Ustawą o Prokuratorii Generalnej dodano również do kodeksu postępowania

cywilnego art. 871 § 3, zgodnie z którym przepisu art. 871 § 1 nie stosuje się także

wtedy, gdy w postępowaniu przed Sądem Najwyższym zastępstwo procesowe

Skarbu Państwa jest wykonywane przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa.

Wykładnia językowa przytoczonego przepisu może prowadzić do wniosku, że gdy

zastępstwo procesowe Skarbu Państwa jest wykonywane przez Prokuratorię

Generalną Skarbu Państwa, to przymus adwokacko-radcowski nie obowiązuje.

W wypadkach natomiast, gdy Prokuratoria Generalna nie wykonuje tego

zastępstwa, np. wskutek niezawiadomienia jej o toczącym się postępowaniu,

przymus ten w dalszym ciągu obowiązuje, a adwokaci i radcowie prawni mogą

zastępować Skarb Państwa. Takiego rezultatu wykładni językowej art. 87 1 § 3 k.p.c.

nie można jednak zaakceptować, gdyż pozostawałby w sprzeczności z regulacją

zawartą w ustawie o Prokuratorii Generalnej. Przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 tej ustawy

stanowi, że do zadań Prokuratorii Generalnej należy wyłączne zastępstwo

procesowe Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym.

Istotą tego unormowania jest przyznanie jej funkcjonariuszom (radcom i

starszym radcom, a także Prezesowi i wiceprezesom) wyłącznego uprawnienia do

zastępowania Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym. Należy zatem przyjąć,

że z art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o Prokuratorii Generalnej, mającego charakter

ustrojowy, wynika również norma o charakterze procesowym. Przepis ten przyznaje

zdolność postulacyjną przed Sądem Najwyższym wyłącznie Prokuratorii

Generalnej, pozbawiając jednocześnie tej zdolności adwokatów i radców prawnych.

Z tego względu czynności podejmowane przed Sądem Najwyższym przez podmioty

inne niż Prokuratoria Generalna są pozbawione skuteczności również wówczas,

gdy Prokuratoria nie wykonuje w sposób czynny zastępstwa procesowego Skarbu

Państwa. Innymi słowy, art. 871 § 3 k.p.c. należy interpretować w ten sposób, że w

sprawach, w których obowiązuje wyłączne zastępstwo Skarbu Państwa przez

Prokuratorię Generalną, nie jest dopuszczalne zastępowanie go przez jakikolwiek

inny podmiot.

Należy podkreślić, że z art. 12 ust. 2 ustawy wynika, iż w wypadku wyłącznego

zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym, niezwłocznie po powzięciu

wiadomości o zaistnieniu okoliczności, które mogą uzasadniać podjęcie czynności

przed Sądem Najwyższym, podmiot reprezentujący Skarb Państwa obowiązany jest

przekazać Prokuratorii Generalnej informacje i dokumenty zgromadzone w sprawie

wraz ze swoim stanowiskiem dotyczącym zasadności podjęcia czynności przed

Sądem Najwyższym, szczegółowymi informacjami o przedmiocie postępowania

oraz dowodami w sprawie. Z akt sprawy nie wynika, aby pozwany Minister

Gospodarki będący podmiotem reprezentującym pozwany Skarb Państwa wykonał

ten obowiązek.

Przytoczony art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy przyznaje Prokuratorii Generalnej

kompetencję do wyłącznego zastępstwa Skarbu Państwa przed Sądem

Najwyższym. Przepis ten nie precyzuje jednak, czy wyłączne zastępstwo obejmuje

tylko czynności podejmowane przed Sądem Najwyższym, czy również czynności

związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym realizowane przed sądem

niższej instancji, w praktyce najczęściej przed sądem drugiej instancji.

Rozstrzygając tak ujęte zagadnienie należy w pierwszej kolejności zauważyć,

że w postępowaniu przed Sądem Najwyższym regułą jest rozpoznawanie środków

zaskarżenia na posiedzeniach niejawnych, a zatem bez udziału stron. W

odniesieniu do skargi kasacyjnej zasadę tę wyraża art. 39811 § 1 k.p.c., w

odniesieniu do zażalenia – art. 397 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., natomiast w

odniesieniu do skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia – art. 42410 k.p.c. Aktywność stron w postępowaniu przed Sądem

Najwyższym ogranicza się zatem nierzadko do czynności podejmowanych tylko

przed sądem niższej instancji, takich jak wniesienie środka zaskarżenia lub

odpowiedzi na taki środek. Przyjęcie, że czynności te nie są objęte wyłącznym

zastępstwem Prokuratorii Generalnej, nie tylko nie pozwalałoby tej instytucji

należycie chronić praw i interesów Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym, ale

wręcz czyniłoby jej rolę w tych postępowaniach zupełnie iluzoryczną. Przemawia to

za uznaniem, że wyłączne zastępstwo przez Prokuratorię Generalną obejmuje

również czynności związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym,

podejmowane przed sądem niższej instancji. Stanowisko to znajduje mocne oparcie

w treści art. 871 k.p.c.

Zgodnie z art. 871 § 3 k.p.c., przepisu § 1 tego artykułu nie stosuje się, gdy

zastępstwo procesowe Skarbu Państwa jest wykonywane przez Prokuratorię

Generalną. Trzeba podkreślić, że art. 871 § 3 k.p.c. odnosi się do całej zawartości

normatywnej art. 871 § 1 k.p.c., a zatem do obu zdań składających się na ten

przepis. Prowadzi to do wniosku, że w sytuacjach objętych hipotezą art. 87 1 § 3

k.p.c. przymus adwokacko-radcowski jest wyłączony w postępowaniu przed Sądem

Najwyższym również w zakresie czynności procesowych podejmowanych przed

sądem niższej instancji. Jeżeli więc głównym motywem zniesienia przymusu

adwokacko-radcowskiego było przekazanie zastępstwa Skarbu Państwa

Prokuratorii Generalnej, to w zakresie, w jakim przymus ten jest zniesiony,

obowiązuje wyłączne zastępstwo przez Prokuratorię Generalną.

Jak zaznaczono, rozpoznawane zażalenie Skarbu Państwa – Ministra

Gospodarki wniesione zostało w dniu 7 czerwca 2006 r. Jego wniesienie stanowiło

czynność procesową związaną z postępowaniem przed Sądem Najwyższym,

podjętą przed sądem drugiej instancji. Jakkolwiek czynność ta objęta była

wyłącznym zastępstwem Prokuratorii Generalnej, to dokonał jej reprezentujący

Skarb Państwa radca prawny, czyli osoba niemająca zdolności postulacyjnej. Z

tego powodu zażalenie podlegało odrzuceniu jako niedopuszczalne.

Z podanych względów, na podstawie art. 373 w związku z art. 398 21 i 3941 § 3

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.