I CZ 45/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 45/06

POSTANOWIENIE

Dnia 31 sierpnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jacek Gudowski

SSN Mirosława Wysocka

w sprawie z powództwa małoletniej M. K.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę […] oraz J. D. i

J. D.

o zapłatę i ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 31 sierpnia

2006 r.,

zażalenia pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody […]

na postanowienie Sądu Apelacyjnego w [..]

z dnia 17 maja 2006 r.,

odrzuca zażalenie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 17 maja 2006 r. Sąd Apelacyjny odrzucił apelację

pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody […] od wyroku Sądu Okręgowego w W. z

dnia 8 marca 2005 r.

W zażaleniu wniesionym dnia 22 maja 2006 r. Skarb Państwa – Wojewoda

[…] domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia. Zażalenie sporządził i

wniósł pełnomocnik strony pozwanej będący radcą prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasady zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym określa art. 871

k.p.c. Przepis art. 871 § 1 k.p.c. ustanawia regułę, że postępowanie przed Sądem

Najwyższym, a także czynności procesowe związane z tym postępowaniem

podejmowane przed sądem niższej instancji objęte są przymusem adwokackoradcowskim. Przymus ten nie obowiązuje jedynie w wypadkach określonych w art.

871 § 2 k.p.c. Istota przymusu adwokacko-radcowskiego sprowadza się do

wyłączenia w postępowaniu przed Sądem Najwyższym zdolności postulacyjnej

strony, jej organu, przedstawiciela ustawowego i pełnomocników nie będących

adwokatami lub radcami prawnymi. W konsekwencji, czynności podejmowane

samodzielnie przez podmioty nie zaliczające się do kręgu adwokatów lub radców

prawnych są bezskuteczne.

Przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu przed Sądem Najwyższym

obowiązywał również Skarb Państwa. Do zasadniczej zmiany w tym zakresie

doszło w wyniku wejścia w życie - z dniem 15 marca 2006 r. - ustawy z dnia 8 lipca

2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz.U. Nr 169, poz. 1417 ze zm.;

dalej zwaną ustawą). Celem utworzenia Prokuratorii Generalnej było zapewnienie

należytej ochrony prawnej praw i interesów Skarbu Państwa przez powierzenie

odrębnej i wyspecjalizowanej instytucji zastępstwa procesowego tego podmiotu.

Wykonywanie zastępstwa przez Prokuratorię Generalną jest co do zasady zależne

od jej decyzji. Jedynie w postępowaniach o szczególnym znaczeniu ze względu na

wartość przedmiotu sporu lub przedmiot sprawy zastępstwo przez Prokuratorię jest

obowiązkowe (art. 8 ust. 1 i 2 ustawy). W odniesieniu natomiast do postępowania

przed Sądem Najwyższym zastępstwo Skarbu Państwa przez Prokuratorię

Generalną jest wyłączne (art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy). Zastępstwo to wyłączone

zostało

jedynie

w

sprawach

wieczystoksięgowym,

w

rozpoznawanych

postępowaniu

w

rozpoznawanych

przedmiocie

wpisu

do

upadłościowym

w

postępowaniu

właściwego

lub

rejestru,

naprawczym

oraz

rozpoznawanych w postępowaniu egzekucyjnym (art. 4 ust. 4 ustawy).

Zgodnie z ogólnie respektowaną prawie procesowym cywilnym regułą

bezpośredniego działania ustawy nowej (zob. uzasadnienia uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, mającej moc

zasady prawnej, OSNC 2001, nr 4, poz. 53 i wyroku Sądu Najwyższego z dnia

9 lipca 2003 r., IV CKN 310/01, niepubl.), przepisy ustawy o Prokuratorii

Generalnej o charakterze procesowym powinny być stosowane od daty jej wejścia

w życie. W odniesieniu do postępowania przed Sądem Najwyższym wyjątek od

wskazanej zasady przewidziany został w art. 83 ust. 3 ustawy o Prokuratorii

Generalnej. Przepis ten stanowi, że sprawy przed Sądem Najwyższym, w których

zgodnie z przepisami ustawy, po dniu jej wejścia w życie, zastępstwo procesowe

Skarbu Państwa przez Prokuratorię Generalną jest wyłączne, są prowadzone na

dotychczasowych zasadach, o ile przed dniem wejścia w życie ustawy zostały

w sprawie podjęte czynności procesowe przed Sądem Najwyższym lub czynności

procesowe związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, podejmowane

przed sądem niższej instancji. W rozpoznawanej sprawie zażalenie do Sądu

Najwyższego wniesione zostało w dniu 22 maja 2006 r., a więc po wejściu w życie

ustawy o Prokuratorii Generalnej. Dlatego też należy uznać, że jej przepisy

znajdują

zastosowanie

do

zastępstwa

skarżącego

Skarbu

Państwa

w postępowaniu przed Sądem Najwyższym.

Ustawą o Prokuratorii Generalnej dodano również do kodeksu postępowania

cywilnego art. 871 § 3, w myśl którego, przepisu art. 871 § 1 nie stosuje się także

wtedy, gdy w postępowaniu przed Sądem Najwyższym zastępstwo procesowe

Skarbu Państwa jest wykonywane przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa.

Wykładnia językowa przytoczonego przepisu mogłaby prowadzić do wniosku,

że w sytuacjach, gdy zastępstwo procesowe Skarbu Państwa jest wykonywane

przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa, to przymus adwokacko-radcowski

nie obowiązuje. W wypadkach natomiast, gdy Prokuratoria Generalna nie wykonuje

tego zastępstwa, np. wskutek niezawiadomienia jej o toczącym się postępowaniu,

przymus ten w dalszym ciągu obowiązuje, a adwokaci i radcowie prawni mogą

zastępować Skarb Państwa. Takiego rezultatu wykładni językowej art. 87 1 § 3 k.p.c.

nie można jednak zaakceptować, gdyż pozostawałby w sprzeczności z regulacją

zawartą w ustawie o Prokuratorii Generalnej. Przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 tej ustawy

stanowi przecież, że do zadań Prokuratorii Generalnej należy wyłączne zastępstwo

procesowe Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym. Zastępstwo to – jak już

nadmieniono - nie obejmuje jedynie niektórych spraw (art. 4 ust. 4 ustawy).

Istotą unormowania zawartego w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o Prokuratorii

Generalnej jest przyznanie jej funkcjonariuszom (radcom i starszym radcom,

a także Prezesowi i wiceprezesom) wyłącznego uprawnienia do zastępowania

Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym. Należy zatem przyjąć, że z przepisu

tego, mającego charakter ustrojowy, wynika również norma o charakterze

procesowym.

Przepis

ten

przyznaje

zdolność postulacyjną przed

Sądem

Najwyższym wyłącznie Prokuratorii Generalnej, pozbawiając jednocześnie tej

zdolności adwokatów i radców prawnych. Z tego względu czynności podejmowane

przed Sądem Najwyższym przez podmioty inne niż Prokuratoria Generalna są

pozbawione skuteczności również wówczas, gdy Prokuratoria nie wykonuje

w sposób czynny zastępstwa procesowego Skarbu Państwa. Innymi słowy, art. 87 1

§ 3 k.p.c. należy interpretować w ten sposób, że w sprawach, w których

obowiązuje wyłączne zastępstwo Skarbu Państwa przez Prokuratorię Generalną,

nie jest dopuszczalne zastępowanie go przez jakikolwiek inny podmiot.

Podkreślić należy, że z art. 12 ust. 2 ustawy o Prokuratorii Generalnej

wynika, iż w wypadku wyłącznego zastępstwa procesowego przed Sądem

Najwyższym, niezwłocznie po powzięciu wiadomości o zaistnieniu okoliczności,

które mogą uzasadniać podjęcie czynności przed Sądem Najwyższym, podmiot

reprezentujący Skarb Państwa obowiązany jest przekazać Prokuratorii Generalnej

informacje i dokumenty zgromadzone w sprawie wraz ze swoim stanowiskiem

dotyczącym

zasadności

podjęcia

czynności

przed

Sądem

Najwyższym,

szczegółowymi

informacjami

o

przedmiocie

postępowania

oraz

dowodami

w sprawie. Z akt rozpoznawanej nie wynika, ażeby pozwany Wojewoda będący

podmiotem

reprezentującym

pozwany

Skarb

Państwa

zadośćuczynił

tej powinności.

Przytoczony art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o Prokuratorii Generalnej przyznaje tej

instytucji kompetencję do wyłącznego zastępstwa Skarbu Państwa „przed Sądem

Najwyższym”. Przepis ten nie precyzuje jednak, czy wyłączne zastępstwo obejmuje

tylko czynności podejmowane przed Sądem Najwyższym, czy również czynności

związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym realizowane przed sądem

niższej instancji, w praktyce najczęściej przed sądem drugiej instancji.

Rozstrzygając tak ujęte zagadnienie, należy w pierwszej kolejności

zauważyć,

że

w

postępowaniu

przed

Sądem

Najwyższym

regułą

jest

rozpoznawanie środków zaskarżenia na posiedzeniach niejawnych, a zatem bez

udziału stron. W odniesieniu do skargi kasacyjnej zasadę tę wyraża art. 398 11 § 1

k.p.c., w odniesieniu do zażalenia – art. 397 § 1 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.,

natomiast w odniesieniu do skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem – art.

42410 k.p.c. Aktywność stron w postępowaniu przed Sądem Najwyższym ogranicza

się zatem nierzadko do czynności podejmowanych tylko przed sądem niższej

instancji, takich jak wniesienie środka zaskarżenia lub odpowiedzi na taki środek.

Przyjęcie, że czynności te nie są objęte wyłącznym zastępstwem Prokuratorii

Generalnej, nie tylko nie pozwalałoby tej instytucji należycie chronić praw

i interesów Skarbu Państwa przed Sądem Najwyższym, ale wręcz czyniłoby jej rolę

w tych postępowaniach zupełnie iluzoryczną. Przemawia to za uznaniem,

że wyłączne

zastępstwo

przez

Prokuratorię

Generalną

obejmuje

również

czynności związane z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, podejmowane

przed sądem niższej instancji. Stanowisko to znajduje mocne oparcie w treści art.

871 k.p.c. Ustanowiony w art. 871 § 1 k.p.c. przymus adwokacko-radcowski

obejmuje także omawiane czynności, co wyrażone zostało expressis verbis

w zdaniu drugim tego przepisu.

Zgodnie z art. 871 § 3 k.p.c., przepisu § 1 tego artykułu, nie stosuje się, gdy

zastępstwo procesowe Skarbu Państwa jest wykonywane przez Prokuratorię

Generalną. Trzeba podkreślić, że art. 871 § 3 k.p.c. odnosi się do całej zawartości

normatywnej art. 871 § 1 k.p.c., a zatem do obu zdań składających się na ten

przepis. Prowadzi to do wniosku, że w sytuacjach objętych hipotezą art. 871 § 3

k.p.c. przymus adwokacko-radcowski jest wyłączony w postępowaniu przed Sądem

Najwyższym również w zakresie czynności procesowych podejmowanych przed

sądem niższej instancji. Jeżeli więc głównym motywem wyłączenia przymusu

adwokacko-radcowskiego

było

przekazanie

zastępstwa

Skarbu

Państwa

Prokuratorii Generalnej, to w zakresie, w jakim przymus ten jest wyłączony,

obowiązuje wyłączne zastępstwo przez Prokuratorię Generalną.

Już zaznaczono, rozpoznawane zażalenie Skarbu Państwa – Wojewody […]

wniesione zostało w dniu 22 maja 2006 r. Wniesienie tego zażalenia stanowiło

czynność procesową związaną z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, z tym

że podjętą przed sądem drugiej instancji. Aczkolwiek czynność ta objęta była

wyłącznym zastępstwem Prokuratorii Generalnej, to dokonał jej reprezentujący

Skarb Państwa radca prawny, czyli osoba niemająca zdolności postulacyjnej. Z

tego powodu zażalenie podlegało odrzuceniu jako niedopuszczalne.

Z podanych względów, na podstawie art. 373 w zw. z art. 398 21 i 3941 § 3

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

jz