I CZ 44/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 44/09

POSTANOWIENIE

Dnia 3 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa E.C.

przeciwko E.S.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 3 września 2009 r.,

zażalenia pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 marca 2009 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Powódka wniosła o zobowiązanie pozwanych, Wydawnictwa „S.” – spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością i E.S., redaktor naczelnej „[...]”, do ogłoszenia

określonego

oświadczenia,

w

oznaczony

sposób

w

dwóch

wskazanych

czasopismach i jednej rozgłośni radiowej oraz o zasądzenie od pozwanych

solidarnie kwoty 40 000 zł na rzecz Hospicjum Onkologicznego.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 2 października 2008 r. nakazał pozwanym

opublikowanie

z wymienionych

na

w

swój

koszt,

pozwie

w

sposób

czasopism,

a

bliżej

oznaczony,

mianowicie:

„[...],

w

jednym

oświadczenia

następującej treści:

„Wykonując wyrok Sądu Okręgowego w

W., E.S. – Redaktor Naczelny

dziennika „[...]” oraz wydawca dziennika „[...]” „S.” sp. z o.o. składają wyrazy

ubolewania z powodu bezprawnego naruszenia dóbr osobistych Redaktor E.C.

przez opublikowanie materiałów prasowych w dzienniku „[...]” zatytułowanych „[...]”

(z dnia 5 marca 2007 r.), „[...]” (z dnia 5 marca 2007 r.), „[...]” (z dnia 14 marca 2007

r.), zawierających nieprawdziwe informacje i nie uprawnione oceny, iż E.C. w

publikowanych na łamach „[.,..]” artykułach zamieszcza kłamstwa, dopuszcza się

świadomych manipulacji oraz pogardza swoimi czytelnikami, które to nieprawdziwe

informacje i nieuprawnione oceny godzą w dobre imię i podważają wiarygodność

zawodową E.C., a także narażają ją na utratę zaufania niezbędnego dla

wykonywania zawodu dziennikarza”.

Jednocześnie Sąd Okręgowy upoważnił powódkę do opublikowania

powyższego oświadczenia na koszt pozwanych, gdyby nie uczynili tego

dobrowolnie w wyznaczonym terminie. W pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Pozwani reprezentowani przez tego samego pełnomocnika procesowego

zaskarżyli wyrok Sądu Okręgowego w zakresie uwzględniającym powództwo

apelacją, od której uiścili opłatę w wysokości 600 zł.

Po przekazaniu sprawy Sądowi Apelacyjnemu, zarządzeniem z dnia 26

lutego 2009 r. pełnomocnik pozwanych został wezwany do wyjaśnienia

w zakreślonym terminie: w imieniu którego z pozwanych wnoszących apelację

została uiszczona opłata w wysokości 600 zł. Odpowiadając na to wezwanie,

w piśmie z dnia 12 marca 2009 r. wskazał, że opłatę tę wniósł w imieniu obojga

pozwanych,

występujących

w toczącym

się postępowaniu w charakterze

współuczestników materialnych. Jednocześnie na wypadek niepodzielenia jego

argumentacji zaznaczył z ostrożności procesowej, że opłata została wniesiona

przez pozwanego wydawcę.

Postanowieniem z dnia 30 marca 2009 r. Sąd Apelacyjny odrzucił apelację

pozwanej E.S. ze względu na jej nie opłacenie (art. 373 k.p.c.). W uzasadnieniu

wyjaśnił, odwołując się do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2007

r., I CZ 56/07, (LEX nr 286759), że pozwani, składając apelację, skarżącą wyrok w

zakresie rozstrzygnięcia o roszczeniu niemajątkowym, występowali w charakterze

współuczestników formalnych i powinni ją opłacić oddzielnie; każdy w wysokości

600 zł.

Skarżąc to postanowienie pozwana E.S. zarzuciła Sądowi Apelacyjnemu

naruszenie art. 4 ust. 1 w związku z art. 26 ust. 1 pkt 3 i art. 18 ustawy z dnia 28

lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. nr 167, poz. 1398

ze zm. – dalej: „u.k.s.c.”) oraz naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu

zażalenia podniosła, że

treść zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w

jednakowym stopniu odnosi się do każdego z pozwanych, co potwierdza wspólny

charakter nałożonego na pozwanych obowiązku. Wskazała przy tym, że wykonanie

w stosunku do niej wyroku Sądu Okręgowego pozbawiłoby w istocie drugiego

pozwanego szansy rozpoznania jego apelacji w obiektywnych warunkach lub nawet

spowodowałoby, że rozpoznanie apelacji w stosunku do niego stałoby się

bezprzedmiotowe. Ponadto powołała się na to, że jej pełnomocnik, reprezentujący

także pozwane wydawnictwo, uiszczając opłatę od apelacji w wysokości 600 zł,

działał w zaufaniu do Sądu Okręgowego, który w swym wyroku ujął przedmiot

procesu jako wspólny dla obojga pozwanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 4 ust. 1 u.k.s.c., odnoszącego się zgodnie z art. 18 tej ustawy

także do apelacji, pismo wnoszone przez kilka osób podlega jednej opłacie; jeżeli

jednak przedmiotem sprawy są roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju

oparte na jednakowej podstawie faktycznej oraz prawnej (współuczestnictwo

formalne), każdy współuczestnik uiszcza opłatę oddzielnie, stosownie do swojego

roszczenia lub zobowiązania. To czy pozwani powinni wnieść jedną opłatę od

apelacji, czy też każdy z nich powinien wnieść odrębną opłatę od apelacji, zależy

zatem – tak jak przyjął Sąd Apelacyjny - od rodzaju występującego między nimi

współuczestnictwa: czy ma ono charakter materialny (art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c.) – jak

twierdzi skarżąca - czy też formalny (art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c.) – jak uznał Sąd

Apelacyjny.

Według art. 72 § 1 k.p.c., współuczestnictwo kilku osób po jednej stronie

procesu ma charakter materialny wtedy, gdy przedmiot sporu stanowią prawa lub

obowiązki im wspólne lub oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej,

a charakter formalny - wtedy, gdy przedmiot sporu stanowią roszczenia lub

zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej

i prawnej. W świetle przytoczonej regulacji, o materialnym lub formalnym

charakterze współuczestnictwa rozstrzyga więc treść żądania pozwu i jego ocena

w świetle właściwych przepisów prawa materialnego.

W orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 2007 r., I CZ 56/07,

powołanym w zaskarżonym postanowieniu, oraz w zbieżnym z nim orzeczeniu

Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2008 r., IV CZ 74/08 (LEX nr 461739),

wymienione w art. 38 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. – Prawo prasowe (Dz. U.

nr 5, poz. 24 ze zm. – dalej: „p.p.”) osoby odpowiedzialne za spowodowane

opublikowaniem materiału prasowego naruszenie prawa zostały dlatego uznane za

współuczestników formalnych w zakresie dochodzonego od nich roszczenia

o złożenie oświadczenia o przeproszeniu za naruszenie dóbr osobistych, że w tym

zakresie nie są one dłużnikami solidarnymi, a przy tym każda z nich odpowiada

jedynie za swoje własne, odrębne od innych działanie.

To, że osoby wymienione w art. 38 p.p. zawsze, a więc nie tylko wtedy, gdy

dochodzone są od nich roszczenia niemajątkowe, ale i wtedy, gdy dochodzone są

od nich roszczenia majątkowe, ponoszą odpowiedzialność, o której mowa w tym

przepisie, za swoje własne działania, nie powinno budzić wątpliwości. Według art.

37 p.p., do odpowiedzialności za naruszenie prawa spowodowane opublikowaniem

materiału prasowego stosuje się zasady ogólne, chyba że ustawa stanowi inaczej.

W związku z tym odpowiedzialność wymienionych osób za naruszenie dóbr

osobistych spowodowane opublikowaniem materiału prasowego oparta jest

obecnie w zasadzie na art. 24 § 1 lub art. 448 k.c., a gdy wskutek naruszenia tych

dóbr została ponadto wyrządzona szkoda majątkowa – także na przepisach

kodeksu

cywilnego

uzasadniających

obowiązek

naprawienia

tej

szkody

(por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 8 lutego 1990 r., II CR 1303/89, OSNC

1991, nr 8-9, poz. 108, z dnia 7 grudnia 1993 r., III CZP 160/93, „Wokanda” 1994,

nr 2, s. 1, z dnia 8 stycznia 2004 r., I CK 40/03, niepubl., z dnia 20 lutego 2004,

I CK 339/03, LEX nr 196605, z dnia 15 kwietnia 2004 r., IV CK 275/03, niepubl.,

z dnia 15 lipca 2004 r., V CK 675/03, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 135, z dnia 16

lutego 2005 r., IV CK 519/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 165). Dopełnienia czynności

potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia dobra osobistego, w szczególności

złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, można więc

domagać się od osoby wymienionej w art. 38 p.p. o tyle tylko, o ile jej działanie,

kwalifikujące

się jako spowodowanie opublikowania materiału prasowego, było

bezprawne, a ściślej – jeżeli osoba ta nie obaliła domniemania bezprawności

swego działania. Zapłaty zaś odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia

pieniężnego na rzecz pokrzywdzonego lub na wskazany cel społeczny można się

od tej osoby domagać tylko wtedy, gdy to jej działanie było ponadto zawinione

(por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 września

2008 r., III CZP 31/08, OSNC 2009, nr 3, poz. 36). Podobnie przesłanka winy

(por. art. 415 k.c.) warunkuje dochodzenie od tej osoby naprawienia szkody

majątkowej wyrządzonej wskutek naruszenia dobra osobistego. Pomijając normy

dotyczące sprostowania lub odpowiedzi (art. 31-33 i 39 p.p.), na tle których

powstały wątpliwości, czy publikacja sprostowania lub odpowiedzi jest wyrazem

odpowiedzialności za zagrożenie lub naruszenie dobra osobistego (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2008 r., I CSK 338/07, OSNC-ZD 2008, nr D,

poz. 110), znaczenie przepisów prawa prasowego w zakresie odpowiedzialności

osób wymienionych w art. 38 p.p. przejawia się głównie w doprecyzowaniu

przesłanek ich odpowiedzialności opartej na art. 24 § 1 i art. 448 k.c. oraz

przepisach

kodeksu

cywilnego

normujących

odpowiedzialność

za

szkodę

majątkową (por. np. wyłączenia odpowiedzialności przewidziane w art. 42 p.p. lub

obowiązki nałożone na dziennikarza w art. 12 p.p.). Przy tak ukształtowanych

podstawach

odpowiedzialności

wspomnianych

osób

nie

powinno

budzić

wątpliwości, że ocena poszczególnych przesłanek ich odpowiedzialności powinna

być dokonywana oddzielnie w stosunku do każdej z tych osób.

Okoliczność, że osoby wymienione w art. 38 p.p. ponoszą na podstawie art.

24 § 1 i art. 448 k.c. oraz przepisów dotyczących naprawienia szkody majątkowej

odpowiedzialność za swoje własne działania, nie wyklucza jednak kwalifikowania

tych osób jako współuczestników materialnych we wszystkich sprawach, których

przedmiotem jest ich odpowiedzialność za spowodowane opublikowaniem

materiału prasowego naruszenie dóbr osobistych.

W odniesieniu do spraw, w których chodzi o odpowiedzialność majątkową,

art. 38 p.p. przesądza to wyraźnie, stanowiąc, że w tym zakresie wspomniane

osoby odpowiadają solidarnie. Według jednolitego stanowiska piśmiennictwa oraz

orzecznictwa (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2005 r.,

III CZP 13/05, OSNC 2006, nr 3, poz. 46), osoby pozwane w charakterze dłużników

solidarnych są współuczestnikami materialnymi ze względu na łączącą się

z solidarnością bierną wspólność obowiązków dłużników (art. 366 k.c.). Należy przy

tym zwrócić uwagę, ze względu na eksponowanie w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 30 maja 2007 r., I CZ 56/07, tego, że osoby wymienione w art.

38 p.p. odpowiadają za swoje własne, odrębne działania, iż zobowiązanie może

być solidarne, chociażby każdy z dłużników był zobowiązany w sposób odmienny

(art. 368 k.c.).

Warto przy tym zauważyć, że nadanie w art. 38 p.p. solidarnego charakteru

odpowiedzialności majątkowej osób w nim wymienionych stanowiło wyraźne

wysłowienie tego, co i tak wynikałoby już z art. 441 § 1 k.c. Po wejściu w życie

Prawa prasowego podstawę odpowiedzialności majątkowej tych osób mógł

stanowić art. 40 p.p. i, zgodnie z założeniami uchwały pełnego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 1973 r., III CZP 37/73 (OSNCP 1974, nr 9,

poz. 145), art. 448 k.c. w pierwotnym brzmieniu, oraz – w zakresie naprawienia

szkody majątkowej wyrządzonej wskutek naruszenia dóbr osobistych – art. 415 k.c.

W literaturze przedmiotu trafnie sprzeciwiono się w ogóle stosowaniu konstrukcji

solidarności biernej w odniesieniu do odpowiedzialności statuowanej w art. 448 k.c.

w pierwotnym brzmieniu ze względu na specyfikę tej odpowiedzialności, zwłaszcza

ze względu na przypisywaną jej funkcję represyjną, w dwóch jednak pozostałych

przypadkach odpowiedzialności majątkowej osób wymienionych w art. 38 p.p.

(art. 40 p.p. i art. 415 k.c.) nie było ku temu przeszkód i art. 441 § 1 k.c. mógłby

w nich mieć zastosowanie (co do zastosowania konstrukcji solidarności biernej

w odniesieniu do odpowiedzialności przewidzianej w art. 40 p.p. por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 września 2002 r., III CKN 1037/00, LEX nr 56905).

Po uchyleniu art. 40 p.p. i znowelizowaniu art. 448 k.c. nastąpiła zmiana polegająca

– jak wiadomo – na tym, że podstawę odpowiedzialności majątkowej osób

wymienionych w art. 38 p.p. mogą stanowić art. 448 k.c. w nowym brzmieniu oraz

– w zakresie naprawienia szkody majątkowej wyrządzonej wskutek naruszenia dóbr

osobistych – art. 415 k.c. W obu tych przypadkach nie byłoby przeszkód do

zastosowania art. 441 § 1 k.c. (co do zastosowania konstrukcji solidarności biernej

w odniesieniu do odpowiedzialności przewidzianej w art. 448 k.c. w nowym

brzmieniu por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2002 r., I CKN

1032/00, LEX nr 78885), jakkolwiek pewne wątpliwości co do możliwości

posłużenia się konstrukcją solidarności w odniesieniu do odpowiedzialności opartej

na art. 448 k.c. w nowym brzmieniu może wywoływać przyjęta w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2008 r., III CZP 31/08,

wykładnia dopuszczająca kumulację roszczeń przewidzianych w tym przepisie.

Nadanie solidarnego charakteru odpowiedzialności osób wymienionych

w art. 38 p.p. w odniesieniu do roszczeń niemajątkowych nie wchodziło rzecz jasna

w grę z oczywistych względów (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28

kwietnia 2005 r., III CZP 13/05), niemniej i w tym zakresie występują czynniki

uzasadniające silny związek odpowiedzialności tych osób, któremu art. 38 p.p. dał

także wyraz. Dobra osobiste narusza treść opublikowanego niezgodnie z prawem

materiału prasowego. Spowodowanie jego opublikowania jest współcześnie

zazwyczaj wynikiem złożonego procesu wydawniczego. Publikacja materiału

prasowego o treści naruszającej dobra osobiste może być więc rezultatem

bezprawnych,

a

przy

tym

także

zawinionych,

działań

różnych

osób,

w szczególności autora, redaktora i wydawcy. W związku z tym wyłoniła się istotna

kwestia, czy w takim razie wszystkie te osoby są odpowiedzialne za naruszenie

dóbr osobistych, a jeśli tak, to w jakim zakresie. W art. 38 p.p. rozstrzygnięto tę

kwestię, przyjmując odpowiedzialność wszystkich osób, których zachowanie,

spełniające przesłanki właściwych przepisów (art. 24 § 1, 448, 415 k.c.), tj.

bezprawne lub ponadto zawinione, mogło mieć wpływ na treść opublikowanego

materiału. Jednocześnie współodpowiedzialność tę w zakresie obejmującym

obowiązki majątkowe ujęto – jak wiadomo - jako solidarną, a w zakresie

obejmującym obowiązki niemajątkowe jako mającą prowadzić do naprawienia

całego rekompensowanego w ten sposób uszczerbku niemajątkowego. Innymi

słowy, jeżeli chodzi o naprawienie przez wspomniane osoby uszczerbku

niemajątkowego w sposób przewidziany w art. 24 § 1 k.c., to - według art. 38 p.p. „tylko złożenie stosownego oświadczenia przez każdą z nich naprawi wyrządzoną

szkodę niemajątkową” (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2005 r.,

III CZP 13/05). Niemniej art. 38 p.p. nie wymaga od poszkodowanego, aby pozwał

o złożenie stosownego oświadczenia wszystkie osoby, których bezprawne działanie

mogło mieć wpływ na treść opublikowanego materiału. Może on pozwać o złożenie

tego oświadczenia tylko niektóre z nich. Mówiąc obrazowo, złożenie stosownego

oświadczenia woli przez osoby, które swym bezprawnym działaniem spowodowały

opublikowanie materiału prasowego o treści naruszającej dobra osobiste, jest jakby

świadczeniem podzielnym, tj. może być dochodzone tylko w części, od niektórych

z wspomnianych osób.

Przedstawione ujęcie odpowiedzialności niemajątkowej osób wymienionych

w art. 38 p.p. mogłoby skłaniać do uznania dochodzonego od nich przeproszenia

za naruszenie dóbr osobistych za wyraz obowiązku wspólnego, z wszystkimi tego

konsekwencjami – także możliwością zastosowania art. 378 § 2 k.p.c. (co do celu

tego przepisu por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., II CZ

17/06, niepubl.). Skoro okoliczność, że osoby te odpowiadają za swoje własne,

odrębne zachowanie, nie stoi na przeszkodzie nadawaniu charakteru obowiązku

wspólnego ich odpowiedzialności majątkowej, to okoliczność ta nie powinna stać na

przeszkodzie

także

nadawaniu

charakteru

obowiązku

wspólnego

ich

odpowiedzialności niemajątkowej, charakteryzującej się tym, że oświadczenie

każdego z nich o przeproszeniu za naruszenie dóbr osobistych współtworzy

czynność stanowiącą całkowitą rekompensatę uszczerbku niemajątkowego.

W takiej sytuacji naturalne wydaje się - czego wyrazem jest także, jak trafnie

zwróciła uwagę skarżąca, wyrok w sprawie Sądu Okręgowego - ujmowanie jako

wspólnych wszystkich obowiązków, a nie tylko obowiązków majątkowych; wyraźne

nadanie wspólnego charakteru obowiązkom majątkowym powinno skłaniać raczej

do wywodzenia stąd w odniesieniu do obowiązków niemajątkowych wniosków

opartych na analogii, a nie przeciwieństwie. Gdyby dochodzony w sprawie

obowiązek nie był wspólny i pozwanych łączyło tylko współuczestnictwo formalne,

w sentencji wyroku powinny być oddzielnie sformułowane teksty oświadczeń

pozwanych o przeproszeniu za naruszenie dóbr osobistych. W przeciwnym w razie,

w wypadku uprawomocnienia się wyroku w odniesieniu do jednego z pozwanych

powstawałyby problemy, na które trafnie zwraca uwagę zażalenie. W uchwale

z dnia 28 kwietnia 2005 r., III CZP 13/05, Sąd Najwyższy odrzucił jednak możliwość

uznania obowiązku złożenia przez wydawcę, autora i redaktora oświadczenia

przepraszającego poszkodowanego za obowiązek wspólny w rozumieniu art. 72

§ 1 pkt 1 in principio i art. 378 § 2 k.p.c.

Podzielając jednak nawet zajęte w tej uchwale stanowisko, wymienione

w art. 38 p.p. osoby, pozwane o przeproszenie za naruszenie dóbr osobistych

można i należy uznać za współuczestników materialnych z tego tylko powodu,

że przedmiotem procesu są w takim razie obowiązki oparte na tej samej podstawie

faktycznej i prawnej (art. 72 § 1 pkt 1 in fine k.p.c.). W orzecznictwie, a także

piśmiennictwie, przyjmuje się, że współuczestnictwo materialne oparte na tej samej

podstawie faktycznej i prawnej, bez zachodzącej jednocześnie wspólności

obowiązków, występuje zawsze przy dochodzeniu świadczeń podzielnych (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 1967 r., I PZ 10/67, OSNC 1967,

nr 10, poz. 179). W przypadku pozwania osób wymienionych w art. 38 p.p.

o przeproszenie

za

naruszenie

dóbr

osobistych

nie

chodzi

oczywiście

o świadczenie podzielne w ścisłym tego słowa znaczeniu (por. art. 379 § 2 k.c.),

niemniej – jak wcześniej wyjaśniono – art. 38 p.p. ujmuje relację pomiędzy

czynnościami

wymienionych

w

nim

osób,

potrzebnymi

do

usunięcia

niemajątkowych skutków naruszenia dóbr osobistych, na wzór relacji zachodzących

między zachowaniami dłużników składającymi się na świadczenie podzielne.

W sytuacji, w której dotychczasowe orzecznictwo odrzuca możliwość uznania

obowiązku

złożenia

przez

wydawcę,

autora

i

redaktora

oświadczenia

przepraszającego poszkodowanego za obowiązek wspólny w rozumieniu art. 72

§ 1 pkt 1 in principio, daleko idące podobieństwo przedmiotu obowiązku wydawcy,

autora i redaktora do świadczenia podzielnego uzasadnia uznanie tych osób, na

wzór pozwanych, od których dochodzone jest świadczenie podzielne, za

współuczestników materialnych z tego właśnie powodu, że przedmiotem procesu

są wówczas obowiązki oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej.

Należy przypomnieć, że zasadniczym elementem stanu faktycznego jest w takim

razie w odniesieniu do wszystkich tych osób treść tego samego materiału

prasowego, a podstawą prawną ich odpowiedzialności art. 24 § 1 k.c.

W związku z odwołaniem się w zażaleniu także do postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 19 marca 2009 r., III CZP 8/09 (niepubl.), przedstawiającego

do rozstrzygnięcia powiększonemu składowi Sądu Najwyższego pytanie czy

w sprawie o ochronę dóbr osobistych pobiera się jedną, stałą opłatę sądową

określoną w art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. bez względu na niemajątkowy lub

majątkowy charakter dochodzonych w niej roszczeń, należy wskazać ponadto, że

podzielenie sugerowanej w tym postanowieniu odpowiedzi pozytywnej na to pytanie

musiałoby się łączyć z uznaniem pozwanych w sprawie o ochronę dóbr osobistych

obejmującej

zarówno

roszczenia

niemajątkowe,

jak

i

majątkowe,

za

współuczestników materialnych w stosunku do wszystkich tych roszczeń.

W przeciwnym razie sugerowana odpowiedź

prowadziłaby do paradoksalnych

rezultatów. Przede wszystkim nieosiągnięty zostałby cel przyświecający udzieleniu

takiej odpowiedzi: obciążenie podmiotów wnoszących pisma procesowe jedną tylko

opłatą. Poza tym, wyższe byłyby koszty dochodzenia roszczeń niemajątkowych

niż majątkowych, np. w razie pozwania trzech osób o złożenie stosownego

oświadczenia zawierającego przeproszenie za naruszenie dóbr osobistych i zapłatę

solidarnie zadośćuczynienia w kwocie 100 000

zł powód wnosiłby jedną stałą

opłatę od dochodzonego roszczenia majątkowego w wysokości 600 zł i trzy takie

opłaty od dochodzonych roszczeń niemajątkowych.

W

ocenie Sądu Najwyższego w obecnym składzie, zapatrywanie,

że w sprawie o ochronę dóbr osobistych należy pobierać jedną, stałą opłatę

sądową bez względu na niemajątkowy lub majątkowy charakter dochodzonych

roszczeń, nie ma jednak uzasadnionych podstaw. Przede wszystkim nie można się

zgodzić z tym, że zapatrywanie to ma oparcie w jednoznacznym wyniku wykładni

językowej art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. Znanym zjawiskiem w dziedzinie prawa jest

wieloznaczność terminów zarówno języka prawniczego (doktryny), jak i prawnego

(ustawy). Wieloznaczne są także terminy użyte w wymienionym przepisie.

Przez sprawy o ochronę dóbr osobistych rozumie się niewątpliwie zawsze sprawy,

w których dochodzoną są roszczenia określone w art. 24 § 1 k.c., a niekiedy nawet

tylko takie sprawy – tak jest np. w art. 2 pkt 7 rządowego projektu ustawy o zmianie

ustawy – Prawo prasowe i niektórych innych ustaw z 2008 r., nr druku: 845,

w którym proponuje się dodanie art. 7551 § 1 k.p.c., stanowiącego, że:

„Jeżeli przedmiotem zabezpieczenia jest roszczenie o ochronę dóbr osobistych sąd

udziela zabezpieczenia w taki sposób, jaki stosownie do okoliczności uzna za

odpowiedni, nie wyłączając sposobów przewidzianych do zabezpieczenia roszczeń

pieniężnych”. Ale przez sprawy o ochronę dóbr osobistych rozumie się także

sprawy, w których dochodzone są roszczenia służące ochronie dóbr osobistych,

bez względu na ich niemajątkowy (art. 24 § 1 k.c.) lub majątkowy charakter

(art. 445 § 1 i oraz art. 448 k.c.). Niekiedy jednak sprawy, w których dochodzone są

roszczenia majątkowe określone w art. 445 i 448 k.c. nazywane są również

sprawami o odszkodowanie - dotyczy to zwłaszcza spraw o zadośćuczynienie

pieniężne za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia dochodzone wraz

z odszkodowaniem za szkodę majątkową - ponieważ według dominującego

poglądu, w świetle kodeksu cywilnego, pojęcie szkody obejmuje także uszczerbek

w dobrach osobistych. Nasuwającego się pytania, które z tych znaczeń zwrotu

„sprawy o ochronę dóbr osobistych” jest właściwe w świetle art. 26 ust. 1 pkt 3

u.k.s.c., brzmienie tego przepisu nie rozstrzyga. Zapatrywanie, że brzmienie tego

przepisu jednoznacznie wskazuje na sprawy, w których dochodzone są roszczenia

służące ochronie dóbr osobistych, bez względu na ich niemajątkowy lub majątkowy

charakter, jest więc w istocie dowolne.

Nie przekonuje też twierdzenie, że za taką wykładnią art. 26 ust. 1 pkt 3

u.k.s.c., przemawia jego zestawienie z przepisami art. 26 ust. 1 pkt 4, 5 i 6 u.k.s.c.,

zastrzegającymi opłatę stałą w sprawach o ochronę niemajątkowych praw

autorskich, sprawach o ochronę niemajątkowych praw wynikających z uzyskania

patentu na wynalazek, prawa ochronnego na wzór użytkowy, prawa z rejestracji

wzoru przemysłowego lub zdobniczego, prawa ochronnego na znak towarowy,

prawa z rejestracji na oznaczenie geograficzne, prawa z rejestracji topografii

układów scalonych, prawa z rejestracji wzoru zdobniczego, i sprawach o ochronę

innych praw niemajątkowych. Twierdzenie to jest oparte na wyprowadzanym z tych

przepisów wniosku a contrario, a ten rodzaj argumentacji jest uznawany za bodaj

najbardziej zawodny w dziedzinie prawa cywilnego. Wnioskować na tej zasadzie

z określonego przepisu można pewnie jedynie wtedy, gdy racje leżące u podstaw

przyjętego w nim rozwiązania są doniosłe tylko i wyłącznie w stosunku do objętych

nim sytuacji (por. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1969 r.,

III CZP 8/69, OSNC 1970, nr 6, poz. 97), trudno zaś wykazać niemożność

pogodzenia racji, przemawiających za ustanowieniem w przepisach art. 26 ust. 1

pkt 4, 5 i 6 u.k.s.c. opłaty stałej jedynie w sprawach o roszczenia niemajątkowe,

z podobnym, a więc odnoszącym się też jedynie do roszczeń niemajątkowych,

ograniczeniem opłaty stałej w sprawach, w których dochodzone są roszczenia

służące ochronie dóbr osobistych. Można natomiast w przepisach tych dostrzegać

wyraz myśli ogólniejszej, zachowującej doniosłość także w odniesieniu do spraw

normowanych w art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c.

Poza tym art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. interpretowany tak, jak zaproponowano

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2009 r., III CZP 8/09,

zmieniałby radykalnie dotychczasowy stan prawny (por. postanowienie Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 8 grudnia 1994 r., I ACz 297/94, OSA 1997,

nr 3, poz. 14) w niezwykle doniosłej dla praktyki materii, można by więc oczekiwać

świadomego wprowadzenia tej zmiany, brak jednak potwierdzenia, aby zamiar jej

wprowadzenia przyświecał projektodawcom omawianej regulacji (por. K. Gonera,

Komentarz do ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Warszawa

2006, s. 153). Niezwykle ważny, podniesiony w powołanym postanowieniu Sądu

Najwyższego wzgląd na stabilność i pewność prawa w dziedzinie opłat sądowych

przemawia więc nie za zaproponowaną w nim wykładnią art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c.,

lecz przeciwko niej.

Nie można też racjonalnie objaśnić skutku, jaki by się łączył z proponowaną

wykładnią, w razie dochodzenia z powodu uszkodzenia ciała w jednym

postępowaniu roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę

i roszczenia o naprawienie szkody majątkowej: każde z tych roszczeń pieniężnych

podlegałoby wówczas opłacie sądowej na istotnie różnych zasadach.

Podsumowując, choć nie można podzielić wykładni art. 26 ust. 1 pkt 3

u.k.s.c. proponowanej w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 19 marca

2009 r., III CZP 8/09, zażalenie zasługiwało na uwzględnienie ze względu na

łączące pozwanych - z konsekwencjami określonymi m.in. w art. 4 ust. 1 w związku

z art. 26 ust. 1 pkt 3 i art. 18 u.k.s.c – współuczestnictwo materialne, spowodowane

tym, że dochodzone od pozwanych obowiązki, zasądzone przez Sąd Okręgowy

w wyroku z dnia z dnia 2 października 2008 r., są oparte na tej samej podstawie

faktycznej i prawnej (art. 72 § 1 pkt 1 in fine k.p.c.). Mając powyższe na względzie,

Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.

jak w sentencji.