I CZ 4/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 4/07

POSTANOWIENIE

Dnia 21 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z wniosku M. G.

przy uczestnictwie Gminy L., K. G, Z. G.

i Skarbu Państwa - Starosty R.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 marca 2007 r.,

zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu Okręgowego w R.

z dnia 19 września 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

W dniu 27 lutego 2006 r. wnioskodawcy doręczono odpis postanowienia

Sądu Rejonowego w R. z dnia 19 stycznia 2006 r. oddalającego wniosek

o stwierdzenie zasiedzenia własności określonej nieruchomości. W dniu 13 marca

2006

r.

wnioskodawca

–

reprezentowany przez pełnomocnika

będącego

adwokatem – wniósł apelację od tego postanowienia. Od apelacji skarżący uiścił

opłatę w wysokości 40 zł, zamieszczając w niej jednocześnie wniosek o zwolnienie

w całości od opłaty od apelacji. Pismem z dnia 31 maja 2006 r. wnioskodawca

cofnął wniosek o zwolnienie od tej opłaty.

Postanowieniem z dnia 19 września 2006 r. Sąd Okręgowy w R. odrzucił

apelację wnioskodawcy jako nieopłaconą.

W zażaleniu skarżący zarzucił naruszenie art. 102 w zw. z art. 149 ustawy

z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167,

poz. 1398 ze zm.), wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew stanowisku skarżącego, Sąd drugiej instancji trafnie przyjął, że

zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych.

Podstawową zasadą prawa międzyczasowego w dziedzinie procesu

cywilnego jest zasada bezpośredniego działania ustawy nowej. Zasada ta

wyrażona została w art. XV § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Przepisy

wprowadzające Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 297 ze zm.).

Innymi słowy, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, przy wykonywaniu czynności

procesowych stosuje się prawo, które obowiązuje w czasie dokonywania czynności.

Wymieniona zasada ma zatem znaczenie ogólne w zakresie prawa procesowego

cywilnego (por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

17 stycznia 2001 r. – zasadę prawną, III CZP 49/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 53,

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2003 r., IV CKN 310/01, niepubl.) i znajduje

również zastosowanie w odniesieniu do przepisów ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, skoro mają one charakter przepisów

prawa procesowego.

Istotny wyjątek od zasady bezpośredniego działania ustawy nowej

przewidziany został w art. 149 ust. 1 powołanej ustawy. Przepis ten stanowi, że

w sprawach wszczętych przed dniem wejścia w życie ustawy stosuje się, do czasu

zakończenia postępowania w danej instancji, dotychczasowe przepisy o kosztach

sądowych. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji kończy się wydaniem

przez ten sąd orzeczenia kończącego postępowanie w tej instancji (por.

niepublikowane uchwały Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2007 r., III CZP

124/06, z dnia 22 listopada 2006 r., III CZP 86/06, oraz z dnia 25 października 2006

r., III CZP 74/06), a nie – jak uznał skarżący – z chwilą przekazania akt sądowi

drugiej instancji. W rozpoznawanej sprawie orzeczenie takie wydane zostało przez

Sąd Rejonowy dnia 19 stycznia 2006 r., a zatem przed wejściem w życie ustawy

o kosztach sądowych. Jej wejście w życie nastąpiło natomiast przed rozpoczęciem

postępowania przed sądem drugiej instancji. Postępowanie to inicjuje bowiem

dopiero wniesienie apelacji, które – mimo że jest czynnością podejmowaną przed

sądem pierwszej instancji – stanowi co do zasady pierwszą czynność

postępowania apelacyjnego. Jeżeli zatem wnioskodawca wniósł apelację w czasie

obowiązywania nowej ustawy o kosztach sądowych, to – zgodnie z zasadą

bezpośredniego działania ustawy nowej – w rachubę wchodzą tu przepisy tej

ustawy. Tym samym zawarty w zażaleniu zarzut naruszenia art. 149 ust. 1 nowej

ustawy o kosztach sądowych okazał się bezzasadny.

W myśl art. 40 w zw. z 18 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych, od apelacji w sprawie z wniosku o stwierdzenie nabycia własności

nieruchomości przez zasiedzenie pobiera się opłatę stałą w wysokości 2.000 zł. Od

apelacji wnioskodawcy uiszczono tymczasem opłatę sądowej w kwocie jedynie 40

zł. Sąd Okręgowy uznał zatem trafnie, że apelacja nie została należycie opłacona.

Niemniej jednak, zastosowanie przez ten Sąd sankcji określonej w art. 130 2 § 3

k.p.c. nie znajdowało uzasadnienia.

W pierwszej kolejności należy uznać, że – mimo istotnej zmiany przepisów

o kosztach sądowych – nie stracił aktualności pogląd, że obowiązek uiszczenia

opłaty przy wniesieniu do sądu pisma jej podlegającego nie ogranicza prawa

żądania zwolnienia od kosztów sądowych. Niedopuszczalne jest zatem odrzucenie

nieopłaconego

środka

zaskarżenia

wniesionego

przez

profesjonalnego

pełnomocnika, jeżeli domagał się on jednocześnie w imieniu strony zwolnienia jej

od kosztów sądowych w zakresie obejmującym ten środek. Należy jednak

rozważyć, czy sankcja taka może być zastosowana w sytuacji, gdy wniosek

o zwolnienie od kosztów został następnie skutecznie cofnięty przez skarżącego.

Hipoteza art. 1302 § 3 k.p.c. obejmuje jedynie wypadki wniesienia przez

profesjonalnych pełnomocników nienależycie opłaconych środków zaskarżenia

i środków odwoławczych. O nienależytym opłaceniu takiego środka mówić można

jedynie wówczas, gdy w chwili jego wniesienia istnieje obowiązek uiszczenia opłaty,

przy czym – co należy podkreślić – miarodajny jest tu moment wniesienia pisma

podlegającego opłacie. Jak już wskazano, złożenie wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych wyłącza obowiązek uiszczenia opłaty od pisma objętego

wnioskiem. Nie ma natomiast podstaw do uzależnienia takiego skutku od dalszych

losów procesowych wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Stanowiłoby to

bowiem w istocie rozszerzenie hipotezy art. 1302 § 3 k.p.c., co jest niedopuszczalne

ze względu na jego wyjątkowy charakter. W konsekwencji za nietrafne należy

uznać założenie przyjęte przez Sąd drugiej instancji, że odrzuceniu na podstawie

art. 1302 § 3 k.p.c. podlega nienależycie opłacona apelacja podlegająca opłacie

stałej, wniesiona przez profesjonalnego pełnomocnika, do której dołączono wniosek

o zwolnienie od opłaty sądowej, nawet jeżeli wniosek ten został następnie cofnięty.

W tym miejscu określić trzeba dalszy tryb postępowania po cofnięciu

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Zagadnienie to nie było jeszcze

przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego. Należy jednak zauważyć, że

podobna sytuacja procesowa występuje po oddaleniu wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych. Według stanowiska utrwalonego w orzecznictwie i praktyce

sądowej na gruncie dotychczasowych przepisów o kosztach sądowych, zgłoszenie

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie, w której pismo wniesione

przez stronę osobiście lub przez jej pełnomocnika podlega opłacie w postaci wpisu

stałego lub stosunkowego, zobowiązuje sąd w razie odmownego załatwienia tego

wniosku do wezwania o uiszczenie opłaty na zasadach ogólnych (zob. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1976 r., III CZP 11/76, OSNC 1976, nr 7-8,

poz. 162, oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r., I CKN

1461/98, OSNC 1999, nr 11, poz. 196, i z dnia 31 maja 2006 r., IV CZ 40/06,

niepubl.). Stanowisko to zachowało aktualność na gruncie nowych przepisów

o kosztach sądowych. Tym samym, nadal trafne jest dotychczasowe zapatrywanie,

że – mutatis mutandis – w razie oddalenia zgłoszonego przez pełnomocnika strony

będącego adwokatem (radcą prawnym lub rzecznikiem patentowym) wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie poniesienia należnej od środka

odwoławczego lub środka zaskarżenia opłaty w wysokości stałej lub stosunkowej,

przewodniczący wzywa pełnomocnika do opłacenia tych środków w terminie

tygodniowym (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2006

r., I CZ 81/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 36). Ze względu na podobieństwo sytuacji

występującej po oddaleniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i sytuacji

istniejącej po cofnięciu tego wniosku, należy uznać, że również w tym ostatnim

wypadku przewodniczący powinien wezwać pełnomocnika do opłacenia apelacji

w terminie tygodniowym. Sąd drugiej instancji odrzucił tymczasem apelację

wnioskodawcy bez uprzedniego wezwania do uiszczenia wymaganej opłaty.

Naruszył tym samym art. 1302 § 3 k.p.c., co skutkuje uchyleniem zaskarżonego

orzeczenia.

Powyższej konkluzji nie zmienia okoliczność, że w omawianej sytuacji

zbyteczne w ogóle było uruchamianie przez przewodniczącego w Sądzie pierwszej

instancji

postępowania

naprawczego

w

związku

ze

złożonym

wnioskiem

o zwolnienie od kosztów sądowych. Z art. 102 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wynika wszak, że wniosek

o zwolnienie od kosztów sądowych strony reprezentowanej przez adwokata lub

radcę prawnego złożony bez dołączenia oświadczenia, o którym mowa w ust. 2

tegoż artykułu, podlega zwrotowi bez wzywania o usunięcie braków formalnych.

Niemniej jednak należy przyjąć, że również w razie zastosowania sankcji zwrotu

wniosku o zwolnienie od kosztów powstaje obowiązek przewodniczącego

wezwania strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego do

uiszczenia należnej opłaty sądowej. Za przyjęciem takiego stanowiska przemawiają

te

same

względy,

które

przedstawiono

w

rozważaniach

związanych

konsekwencjami cofnięcia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

Z podanych względów, na podstawie art. 398 15 § 1 w zw. z art. 3941 § 3

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.