I CZ 36/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 36/13

POSTANOWIENIE

Dnia 8 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. G.

przeciwko D. J.

o zachowek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 maja 2013 r.,

zażalenia pozwanego na wyrok Sądu Okręgowego w P.

z dnia 20 grudnia 2012 r.,

uchyla

zaskarżony

wyrok,

pozostawiając

Sądowi

Okręgowemu w P. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

zażaleniowego.

Uzasadnienie

Powódka B. G. domagała się zasądzenia od pozwanego D. J. kwoty 57.500

złotych z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu tytułem zachowku po

zmarłym w dniu 22.12.2008 roku ojcu H. J. Wyrokiem z dnia 12.10.2012 roku Sąd

Rejonowy w J. oddalił powództwo i obciążył powódkę kosztami procesu. Sąd ustalił,

że postanowieniem z dnia 29 czerwca 2009 r. Sąd Rejonowy w J. stwierdził, że

spadek po W. J. na podstawie ustawy nabyły jej dzieci B. G. i D. J. po ½ części,

natomiast spadek po H. J. na podstawie testamentu nabył jego syn D. J. w całości.

Sąd ustalił skład i wartość spadku oraz wartość darowizn poczynionych przez H. J.

na rzecz córki i syna i doszedł do wniosku, że darowizna dokonana przez

spadkodawcę na rzecz powódki w kwocie 100.000 złotych przekracza wartość

należnego jej zachowku, co prowadziło do oddalenia roszczeń powódki.

Po rozpoznaniu apelacji powódki od powyższego wyroku Sąd Okręgowy

w P. wyrokiem z dnia 20.12.2012 roku uchylił wyrok Sądu I instancji w części

dotyczącej żądania zasądzenia kwoty 35.417 zł i przekazał sprawę w tym zakresie

Sądowi Rejonowemu w J. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania apelacyjnego. W uzasadnieniu Sąd Okręgowy wskazał, że Sąd I

instancji nie rozpoznał istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. ze względu na

wskazanie jedynie bardzo lakonicznej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, co

uniemożliwiało prawidłowe ustalenie wysokości zachowku.

W zażaleniu na wskazane orzeczenie Sądu II instancji pozwany zarzucił

naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na treść rozstrzygnięcia,

tj. art. 378 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie przez Sąd Okręgowy granic

zaskarżenia, art. 386 § 4 k.p.c. poprzez uchylenie wyroku Sądu I instancji pomimo,

że nie zachodziła podstawa nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd, naruszenie

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez brak dokładnego wskazania

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i art. 386 § 6 k.p.c. w zw. z art. 229 k.p.c. i art.

230 k.p.c. poprzez nakazanie Sądowi I instancji przeprowadzenia dowodów na

okoliczności, które co do części były niesporne z uwagi na ich przyznanie przez

strony.

Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia przez oddalenie

apelacji powódki w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c. - w brzmieniu nadanym ustawą z dnia

16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381), która weszła w życie z dniem

3 maja 2012 r. - zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje stronie także w razie

uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Obowiązujący aktualnie model apelacji pełnej zakłada, że sąd drugiej

instancji rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia, dokonuje własnych ustaleń

faktycznych, bazując na materiale zebranym w pierwszej instancji i prowadząc

w razie potrzeby własne postępowanie dowodowe oraz stosuje właściwe przepisy

prawa materialnego. Postępowanie apelacyjne powinno więc co do zasady

zakończyć się wydaniem merytorycznego orzeczenia rozstrzygającego definitywnie

spór między stronami. Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., poza wypadkami określonymi

w § 2 i 3, sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę

do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia

postępowania dowodowego w całości.

Przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie jest skierowane przeciwko

uchyleniu przez Sąd II instancji wyroku lub postanowienia co do istoty sprawy

i przekazaniu

sprawy

do

ponownego

rozpoznania,

a

więc

ocenie

Sądu

Najwyższego może być poddany jedynie ewentualny błąd sądu odwoławczego przy

kwalifikowaniu określonej sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej

podstawie orzeczenia kasatoryjnego. Ustawowe przesłanki uchylenia orzeczenia

Sądu i instancji zostały zakreślone wąsko, stąd w przypadku wniesienia zażalenia

kognicja Sądu Najwyższego ogranicza się do skontrolowania, czy istotnie doszło

do nierozpoznania istoty sprawy lub też, czy faktycznie istnieje w realiach

rozpoznawanej sprawy konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości.

W

orzecznictwie

zgodnie z którym

do

Sądu

Najwyższego

nierozpoznania

ugruntowane

istoty

sprawy

jest

stanowisko,

dochodzi

wówczas,

gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było

przedmiotem sprawy, gdy zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania

albo merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje

przesłanka

materialnoprawna

lub

procesowa

unicestwiająca

roszczenie

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r. II CKN 897/97,

OSNC 1999/1/22, z dnia 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, LEX nr 50750; z dnia

3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z dnia 21 października

2005 r. III CK 161/05, LEX nr 178635.; z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07,

OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2). Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas,

gdy sąd pierwszej instancji: rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy lub

zaniechał w ogóle zbadania materialnej podstawy żądania; pominął całkowicie

merytoryczne zarzuty zgłoszone przez stronę; rozstrzygnął o żądaniu powoda na

innej podstawie faktycznej niż zgłoszona w pozwie; nie uwzględnił (nie rozważył)

wszystkich zarzutów pozwanego dotyczących kwestii faktycznych czy prawnych

rzutujących na zasadność roszczenia powoda (por. postanowienie SN z dnia

26.11.2012 roku, III SZ 3/12, Lex nr 1232797).

W niniejszej sprawie Sąd I instancji, wbrew stanowisku Sądu Okręgowego,

rozpoznał

tak

rozumianą

istotę

sporu

między

stronami,

albowiem

po

przeprowadzeniu postępowania dowodowego dotyczącego składu i wartości

spadku (w tym dowodów z opinii biegłego sądowego) oraz poczynionych przez

spadkodawcę darowizn na rzecz stron dokonał wyboru i zastosowania (subsumcji)

przepisów prawa materialnego odnoszących się do zachowku, dochodząc do

przekonania, że powódce nie służy dochodzone roszczenie, ponieważ darowizna

dokonana przez spadkodawcę na rzecz powódki w kwocie 100.000 złotych

przekracza wartość należnego jej zachowku.

Sąd Rejonowy odniósł się więc niewątpliwie do podstawy faktycznej żądania

i wchodzących w grę przepisów prawa materialnego. Inną natomiast kwestią jest,

czy uczynił to prawidłowo, a więc zgodnie z prawem procesowym i materialnym,

czy

należycie

ustalił

stan

faktyczny

i

dokonał

jego

prawidłowej

oceny

materialnoprawnej. Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy,

dokonuje się na podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego

stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad

postępowania prowadzącego do wydania zaskarżonego apelacją orzeczenia.

Przypomnieć należy, że Sąd II instancji orzeka, zgodnie z art. 382 k.p.c.,

na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz

w postępowaniu

apelacyjnym,

stąd

też

istnieje

możliwość

uzupełnienia

postępowania dowodowego, o ile strony złożą stosowne twierdzenia faktyczne

i wnioski dowodowe dopuszczalne w świetle art. 381 k.p.c. Sąd Odwoławczy może

także na podstawie art. 232 zdanie 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. dopuścić

z urzędu dowód nie wskazany przez stronę.

Powyższe

rozważania

przemawiają

za

zasadnością

sformułowanego

w zażaleniu pozwanego zarzutu nieuzasadnionego uchylenia przez Sąd II instancji

wyroku Sądu Rejonowego i skierowania sprawy do ponownego rozpoznania

z uwagi na brak przewidzianej w art. 386 § 4 k.p.c. przesłanki uchylenia.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 3941 § 3 w zw. z art.

39815 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. orzekł jak w sentencji, pozostawiając

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego orzeczeniu kończącemu

postępowanie w sprawie.