I CZ 34/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 34/13

POSTANOWIENIE

Dnia 8 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku A.Polska Spółki z o.o. w D.

przy uczestnictwie S. Spółki z o.o. w K.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 maja 2013 r.,

zażalenia uczestnika postępowania

na postanowienie Sądu Okręgowego w R.

z dnia 5 października 2012 r.,

oddala zażalenie i zasądza od uczestnika postępowania na

rzecz wnioskodawcy kwotę 300 (trzysta) złotych tytułem

kosztów postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 5 października 2012 r. Sąd Okręgowy w R. odrzucił

skargę kasacyjną uczestnika postępowania S. Spółki z o.o. w K. od postanowienia

tegoż Sądu z dnia 12 lipca 2012 r. w sprawie z wniosku A.Polska Spółki z o.o. w D.

o wpis zmian w KRS polegających na wpisie oddziału wnioskodawcy w K. pod firmą

A.Polska Sp. z o.o. Oddział S. w K. Odrzucenie skargi nastąpiło ze względu na

niespełnienie przesłanki dopuszczalności skargi kasacyjnej określonej w art. 519 1 §

3 k.p.c., ponieważ oddział spółki z o.o. nie ma odrębności prawnej od spółki i nie

ma w związku z tym samodzielnej podmiotowości rejestrowej.

W zażaleniu uczestnika zarzucone zostało zaskarżonemu postanowieniu

naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 5191 § 3 k.p.c. przez błędne przyjęcie,

że oddział spółki z o.o. nie jest podmiotem podlegającym rejestracji oraz, że skarga

kasacyjna w przedmiocie wpisu do rejestru oddziału spółki z o.o. nie stanowi skargi

kasacyjnej na postanowienie o wpis podmiotu podlegającego rejestracji, przez

co jest niedopuszczalna. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia

w całości i zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.

W odpowiedzi na zażalenie wnioskodawca wniósł o oddalenie zażalenia

w całości i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozstrzygnięcie sprawy wywołanej zażaleniem zależy od określenia

charakteru prawnego oddziału krajowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Nie chodzi jednak o to, co akcentuje uczestnik w punkcie pierwszym zażalenia,

czy oddział spółki z o.o. jest podmiotem podlegającym rejestracji w rozumieniu

art. 5191 § 3 k.p.c., tylko o to, czy oddział podlega rejestracji w rozumieniu

przepisów, stanowiących o statusie oddziału przedsiębiorcy i o obowiązku

rejestrowym wynikającym z przepisów ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym.

Przepisy te mają swoje źródło w celu, jakiemu służy rejestrowanie podmiotów

prawa mających osobowość prawną i nawet uzależniają powstanie tej osobowości

(osoby prawnej) od wpisu do odpowiedniego rejestru (art. 37 k.c.). Z kolei, jednostki

organizacyjne stanowiące niepełne (ułomne) osoby prawne, zgodnie z art. 33 1 k.c.

uzyskują zdolność prawną wraz z zarejestrowaniem, o którym stanowią

przepisy szczególne

statuujące

takie

podmioty,

co

w

przypadku

spółek

handlowych osobowych, na podstawie Kodeksu spółek handlowych wiąże się

z wpisem do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS).

Zdolność rejestrowa nie jest zatem oderwana od podmiotowości prawnej jednostki

podlegającej rejestracji tak dalece, żeby prowadziło to, jak zdaje się twierdzić

uczestnik postępowania, do całkiem odrębnej klasyfikacji podmiotowości prawnej

uprawniającej i najczęściej też zobowiązującej do dokonania wpisu w rejestrze

od podmiotowości rejestrowej, której miałby w szczególności podlegać oddział

przedsiębiorcy i to również wtedy, gdy sam jest spółką z ograniczoną

odpowiedzialnością, podlegającą samodzielnej rejestracji.

Nie ulega wątpliwości, że spółka z o.o. jako osoba prawna, będąca

najczęściej przedsiębiorcą w rozumieniu art. 2 i 4 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.

o swobodzie działalności gospodarczej (dalej jako u.s.dz.g.) oraz w rozumieniu art.

431 k.c. może wyodrębnić oddziały, zwane także filiami (zakładami) i że są to

w miarę samodzielne organizmy gospodarcze, pozostające wszakże częściami

przedsiębiorcy. W praktyce takie wyodrębnienie następuje ze względu na różne

dziedziny działalności gospodarczej, jakimi zajmuje się spółka, nieraz w postaci

kilku przedsiębiorstw jednej spółki oraz ze względu na położenie takiej

wyodrębnionej

jednostki

lub

jednostek

organizacyjnych

w

różnych

miejscowościach, czasem nawet odległych od siebie. Znalazło to odbicie

w określeniu oddziału przedsiębiorcy, najpierw w Prawie działalności gospodarczej

- ustawie z dnia 19 listopada 1999 r., a następnie w art. 5 pkt 4 u.s.dz.g.

Według powołanego przepisu oddział stanowi wyodrębnioną i samodzielną

organizacyjnie część działalności gospodarczej, wykonywaną przez przedsiębiorcę

poza

jego

siedzibą

lub

głównym

miejscem

wykonywania

działalności,

co w poprzednich przepisach nazywano wprost zakładem głównym. Jest możliwe,

że gdyby w u.s.dz.g. pozostawiono termin „zakład główny”, to nie byłoby

wątpliwości, jak dalece wyodrębnienie i samodzielność organizacyjna może

decydować o samodzielności prawnej oddziału przedsiębiorcy, co stało się

przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie.

Przede wszystkim sprzeciwić się należy poglądom, które utożsamiają

utworzenie oddziału przedsiębiorcy krajowego z utworzeniem jakby nowego

przedsiębiorcy. Przemawiać za tym miałoby w szczególności użycie sformułowania

w art. 436 k.c., że „Firma oddziału osoby prawnej zawiera pełną nazwę tej osoby

oraz określenie „oddział” ze wskazaniem miejscowości, w której oddział ma

siedzibę” oraz w art. 437 zdanie pierwsze k.c. o tym, że „Zmiana firmy wymaga

ujawnienia w rejestrze”. Posłużenie się przez składającego zażalenie argumentami

z powołanych przepisów jest chybione i świadczy o przyznaniu przesadnego

znaczenia brzmieniu tych przepisów. Z ich brzmienia, w powiązaniu z art. 43 2 i art.

435 k.c. wynika jedynie, że osoba prawna, która jest przedsiębiorcą i zatem ma

firmę, tworząc oddział ma w nazwie umieścić pełną nazwę tej osoby prawnej

i określenie „oddział”, a gdy nazwa się zmieni, to trzeba to ujawnić. Połączenie tych

obowiązków z siedzibą oddziału (art. 436 in fine) jest zapewne przypadkowym

pomieszaniem siedziby (miejscowości) z adresem, jako że siedzibę może mieć

tylko podmiot prawa, a oddział osoby prawnej takim podmiotem prawa nie

jest. Przyznaje to sam uczestnik w uzasadnieniu zażalenia, podkreślając (s. 3),

że nigdy nie kwestionował faktu, iż oddział osoby prawnej nie posiada

podmiotowości prawnej.

Argumentem za zdolnością rejestrową oddziału nie jest także przytaczana

przez uczestnika możliwość udzielenia prokury oddziałowej (art. 109 5 k.c.), jako

że jest to rodzaj prokury, ograniczonej zakresem tylko do oddziału przedsiębiorcy

(błędnie określonego w tym przepisie mianem przedsiębiorstwa). W rejestrze

przedsiębiorców są wpisani przedsiębiorcy i w tym samym rejestrze oznaczają oni

także utworzone oddziały, tam też wskazana jest ustanowiona prokura oddziałowa.

Wbrew stanowisku uczestnika za jednolitym rejestrem przemawia również art. 38

pkt 1d ustawy o KRS, stanowiąc o tym, że w dziale pierwszym rejestru

przedsiębiorców oznacza się utworzone przez przedsiębiorcę oddziały wraz z ich

umiejscowieniem (siedzibą, czyli miejscowością i adresem).

Całkiem chybione są argumenty skarżącego, odwołujące się do oddziału

przedsiębiorcy

zagranicznego

i

jego

zdolności

rejestrowej.

Przedsiębiorca

zagraniczny ma swoje ustawowe określenie w art. 5 pkt 3 u.s.dz.g., jako osoby

zagranicznej wykonującej działalność gospodarczą za granicą oraz obywatela

polskiego wykonującego działalność gospodarczą za granicą. Z tych względów

przewidziane

zostały

dwie

formy

prawne

funkcjonowania

przedsiębiorcy

zagranicznego w Polsce, to znaczy poprzez oddział takiego przedsiębiorcy lub

przedstawicielstwo. Tylko oddział przedsiębiorcy zagranicznego może prowadzić

działalność gospodarczą i to tylko w zakresie przedmiotu działalności samego

przedsiębiorcy, natomiast przedstawicielstwo działalności gospodarczej nie może

prowadzić (art. 85 i nast. oraz art. 93 i nast. u.s.dz.g.). Z tych przyczyn oddział

przedsiębiorcy zagranicznego w Polsce, uważany przez niektórych przedstawicieli

doktryny za przedsiębiorcę w rozumieniu prawa polskiego, a przez innych za quasiprzedsiębiorcę musi się zarejestrować w rejestrze przedsiębiorców KRS (art. 36 pkt

14 ustawy o KRS). Od zarejestrowania zależy prawna możliwość rozpoczęcia przez

oddział przedsiębiorcy zagranicznego prowadzenia działalności gospodarczej

w Polsce (art. 88 zdanie pierwsze u.s.dz.g.). Gdyby takiego wymagania nie było,

oddział przedsiębiorcy zagranicznego nie miałby w ogóle żadnego prawnego

sposobu ujawnienia w Polsce swojej działalności, a to przede wszystkim godziłoby

w ochronę prawną jego polskich kontrahentów.

Takiej sytuacji nie mają oddziały polskich przedsiębiorców, ujawnionych

w KRS, stosownie do formy prawnej prowadzonej działalności, więc nie może być

mowy

o

tożsamości

sytuacji

prawnej

oddziału

przedsiębiorcy

polskiego

i zagranicznego, a tym bardziej, jak twierdzi się w zażaleniu, nie ma żadnych

przesłanek dyskryminowania przedsiębiorców i ich oddziałów w zależności od tego,

czy

są

przedsiębiorcami

polskimi,

a

więc

rzekomo

dyskryminowanymi,

czy zagranicznymi. Przytoczone przez uczestnika orzecznictwo Sądu Najwyższego

(zwłaszcza postanowienie z dnia 9 maja 2007 r., II CSK 25/07, OSNC 2008, nr 5,

poz. 52) dotyczy sytuacji prawnej oddziału przedsiębiorcy zagranicznego

i nie ma żadnego powodu, aby stanowisko w nim wyrażane było drogą analogii

stosowane do oddziałów przedsiębiorców krajowych, albo też w ogóle dotyczy

innych sytuacji prawnych i może łączyć się, co najwyżej tylko pośrednio

z zagadnieniami, których dotyczy zażalenie (s. 5 uzasadnienia zażalenia).

W każdym razie z powołanych względów oddział przedsiębiorcy krajowego,

będącego osobą prawną nie posiada własnej podmiotowości rejestrowej, a wpis

takiego oddziału do rejestru przedsiębiorców w KRS nie jest wpisem podmiotu

podlegającego rejestracji w rozumieniu art. 5191 § 3 k.p.c. To sprawia, że od

prawomocnego orzeczenia w przedmiocie wpisu oddziału przedsiębiorcy krajowego

do rejestru nie przysługuje temu oddziałowi skarga kasacyjna.

Mając to na uwadze należało na podstawie art. 398 14 w związku z art. 3941

§ 3 k.p.c. oddalić zażalenie, a na podstawie art. 98 w związku z art. 391 § 1 i art. 13

§ 2 oraz art. 39821 k.p.c. rozstrzygnąć o kosztach postępowania zażaleniowego.