I CZ 33/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 33/13

POSTANOWIENIE

Dnia 8 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Z. N.

przeciwko S. N.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 maja 2013 r.,

zażalenia pozwanego na wyrok Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 stycznia 2013 r.,

uchyla

zaskarżony

Apelacyjnemu

zażaleniowego.

wyrok,

rozstrzygnięcie

o

pozostawiając

kosztach

Sądowi

postępowania

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 6.06.2012 roku w sprawie […] Sąd Okręgowy w R. oddalił

powództwo Z. N. przeciwko S. N. o zapłatę kwoty 140.000 złotych z odsetkami

ustawowymi

tytułem

zwrotu,

na podstawie

przepisów

o

bezpodstawnym

wzbogaceniu, nakładów poczynionych z majątku odrębnego powódki na majątek

odrębny pozwanego w okresie pozostawania stron w konkubinacie. Sąd ustalił, że

związek ten trwał w latach1981 - 1989 i w jego trakcie konkubenci rozpoczęli

budowę domu mieszkalnego na działce gruntu stanowiącej własność pozwanego.

W 1989 roku strony zawarły związek małżeński. W dacie ślubu budynek mieszkalny

znajdował się w stanie surowym zamkniętym. Po zawarciu małżeństwa strony

kontynuowały budowę, w 1994 r. zamieszkały ze wspólnymi dziećmi w budynku

jeszcze niewykończonym i taki stan trwał do października 2004 roku, to jest do

momentu opuszczenia domu przez powódkę. Wyrokiem z dnia 4 listopada 2005 r.

Sąd Okręgowy w R. rozwiązał małżeństwo stron przez rozwód, zaś Sąd Rejonowy

w R. wyrokiem z dnia 30 października 2006 r. (w sprawie […]) orzekł eksmisję Z. N.

z budynku mieszkalnego przy ul. S. w R., stanowiącego własność pozwanego.

Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2007 r. ([…]) Sąd Rejonowy w R. dokonał

podziału majątku wspólnego stron. Ustalając, iż strony z majątku wspólnego

poniosły nakłady na majątek osobisty pozwanego obejmujący działkę nr 1029/1

o powierzchni 23 ary w postaci nakładów na dom, garaż i ogrodzenie w łącznej

kwocie 100.500 zł, Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 50.298,80

zł tytułem dopłaty.

Sąd I instancji oddalił powództwo Z. N. o zapłatę, uznając, że powódka nie

udowodniła rodzaju oraz wysokości nakładów poczynionych przez nią w czasie

trwania konkubinatu na majątek odrębny pozwanego, tym samym nie wykazała

przesłanek kondykcyjnych uzasadniających żądanie pozwu. Wskazał również, że

alternatywne

żądanie

powódki

zwrotu

przez

pozwanego

na

jej

rzecz

bezpodstawnego wzbogacenia polegającego na nieodpłatnym korzystaniu przez

pozwanego

z mieszkania

jej matki w czasie

trwania

konkubinatu oraz

zaoszczędzeniu przez pozwanego wydatków na utrzymanie wspólnych dzieci stron

w kwocie 162.250 złotych stanowi w istocie roszczenie regresowe z art. 140 k.r.o.,

które uległo przedawnieniu z upływem trzech lat. Sąd Rejonowy nie znalazł także

podstaw do zastosowania w niniejszej sprawie art. 322 k.p.c.

W apelacji od powyższego wyroku powódka Z. N. zarzuciła naruszenie

prawa materialnego, tj. art. 405 k.c. przez przyjęcie, że pozwany nie wzbogacił się

jej kosztem, art. 140 k.r. i o. przez przyjęcie, że jej nakłady na utrzymanie dzieci i

domu nie były nakładami osoby zobowiązanej do alimentacji oraz art. 5 k.c. przez

uwzględnienie zarzutu przedawnienia roszczenia podniesionego przez pozwanego.

Zarzuciła także naruszenie prawa procesowego, tj. art. 233 k.p.c. w zw. z art. 316 §

1 k.p.c. przez brak rozważenia całego materiału dowodowego oraz art. 217 § 1

k.p.c. i art. 227 k.p.c. przez pominięcie dowodu z opinii biegłego w celu ustalenia

wartości nakładów na majątek pozwanego poczynionych przez powódkę w okresie

konkubinatu, Zarzuciła także naruszenie art. 328 § 1 k.p.c. przez niewskazanie w

uzasadnieniu wyroku motywów rozstrzygnięcia oraz art. 322 k.p.c. przez jego

niezastosowanie w sprawie.

Po rozpoznaniu apelacji powódki od powyższego wyroku Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 24.01.2013 roku uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał

Sądowi Okręgowemu w R. do ponownego rozpoznania wskazując w uzasadnieniu,

że cyt. „zważywszy na podniesione w apelacji zarzuty zastanowić się należało, czy

powódka istotnie nie udowodniła, jakie poniosła nakłady na majątek odrębny

pozwanego w okresie konkubinatu”. Sąd wskazał, że cyt. „trzeba przyznać, że

okoliczności podane przez powódkę w pozwie i pismach procesowych okazały się

zbyt ogólne i niewystarczające do dokonania wyliczenia wartości poniesionych

przez nią nakładów na budowę budynku mieszkalnego”. Sąd II instancji uznał dalej,

że aczkolwiek przyjęcie przez Sąd I instancji przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu jako podstawy materialnoprawnej żądania powódki dotyczących

rozliczenia stosunków majątkowych między konkubentami „zdaje się być trafne”,

to jednak cyt. „konieczne będzie w pierwszej kolejności wyegzekwowanie od

powódki jednoznacznego stanowiska co do tego, czy domaga się rozliczenia

nakładów na budowę domu, czy rozliczenia kosztów poniesionych przez nią w

związku

z

utrzymaniem

i

wychowaniem

wspólnych

dzieci

stron

oraz zamieszkiwaniem i korzystaniem przez pozwanego z mieszkania jej matki”.

Z tą motywacją Sąd wydał orzeczenie kasatoryjne, które zaskarżył zażaleniem

pozwany zarzucając naruszenie przepisów postępowania przez niewłaściwe

zastosowanie przepisu art. 386 § 4 k.p.c. oraz wnosząc o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c. - w brzmieniu nadanym ustawą z dnia

16 września 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381), która weszła w życie z dniem

3 maja 2012 r. - zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje stronie także w razie

uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Obowiązujący aktualnie model apelacji pełnej zakłada, że sąd drugiej instancji

rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia, dokonuje

własnych ustaleń

faktycznych, bazując na materiale zebranym w pierwszej instancji i prowadząc

w razie potrzeby własne postępowanie dowodowe oraz stosuje właściwe przepisy

prawa materialnego. Postępowanie apelacyjne powinno więc co do zasady

zakończyć się wydaniem merytorycznego orzeczenia rozstrzygającego definitywnie

spór między stronami. Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., poza wypadkami określonymi

w § 2 i 3, sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę

do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia

postępowania dowodowego w całości.

Przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie jest skierowane przeciwko

uchyleniu wyroku lub postanowienia co do istoty sprawy i przekazaniu sprawy do

ponownego rozpoznania, stąd też ocenie Sądu Najwyższego może być poddany

jedynie ewentualny błąd sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej

sytuacji

procesowej

jako

odpowiadającej

powołanej

podstawie

orzeczenia

kasatoryjnego. Ustawowe przesłanki uchylenia orzeczenia Sądu I instancji zostały

zakreślone wąsko, stąd w przypadku wniesienia zażalenia kognicja Sądu

Najwyższego ogranicza się do skontrolowania, czy faktycznie Sąd I instancji nie

rozpoznał istoty sprawy lub też, czy faktycznie dla wydania wyroku konieczne jest

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Przenosząc te ogólne rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać

należy, że w zaskarżonym wyroku Sąd II instancji nie wskazał expressis verbis,

czy uchylenie

wyroku

i

przekazanie

sprawy

do

ponownego

rozpoznania

Sądowi I instancji jest spowodowane nie rozpoznaniem przez Sąd Okręgowy w R.

istoty

sprawy,

czy

też

koniecznością

przeprowadzenia

postępowania

dowodowego w całości.

Utrudnia to w znacznym stopniu kontrolę zaskarżonego postanowienia,

niemniej jednak przypomnieć należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego

ugruntowane jest stanowisko, zgodnie z którym do nierozpoznania istoty sprawy

dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do

tego, co było przedmiotem sprawy, gdy zaniechał on zbadania materialnej

podstawy żądania lub merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując,

że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r. II CKN 897/97,

OSNC 1999/1/22, z dnia 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, LEX nr 50750; z dnia

3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z dnia 21 października

2005 r. III CK 161/05, LEX nr 178635.; z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07,

OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2). Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas, gdy

sąd pierwszej instancji: rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy;

zaniechał w ogóle zbadania materialnej podstawy żądania; pominął całkowicie

merytoryczne zarzuty zgłoszone przez stronę; rozstrzygnął o żądaniu powoda na

innej podstawie faktycznej niż zgłoszona w pozwie; nie uwzględnił (nie rozważył)

wszystkich zarzutów pozwanego dotyczących kwestii faktycznych, czy prawnych

rzutujących na zasadność roszczenia powoda (por. postanowienie SN z dnia

26.11.2012 roku, III SZ 3/12, Lex nr 1232797).

W niniejszej sprawie Sąd I instancji rozpoznał tak rozumianą istotę sporu

między stronami, skoro przeprowadził postępowanie dowodowe, ustalił stan

faktyczny, a także dokonał wyboru i zastosowania właściwych w ocenie Sądu dla

dochodzonych roszczeń norm prawa materialnego (regulującego bezpodstawne

wzbogacenie oraz roszczenie regresowe z art. 140 k.r.o.). W konsekwencji oddalił

powództwo Z. N. jako niezasadne.

Sąd Rejonowy odniósł się więc niewątpliwie do podstawy faktycznej żądania

Z. N. i wchodzących w grę przepisów prawa materialnego. Inną natomiast kwestią

jest, czy uczynił to prawidłowo, a więc zgodnie z prawem procesowym i

materialnym, czy należycie ustalił stan faktyczny i dokonał jego prawidłowej oceny

materialnoprawnej.

Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się na

podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego stanowiących

podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania

prowadzącego do wydania zaskarżonego apelacją orzeczenia. Przypomnieć

należy, że rozpoznając zarzuty apelacji dotyczące właśnie wskazanych wyżej

uchybień Sądu I instancji, Sąd II instancji orzeka, zgodnie z art. 382 k.p.c.,

na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz

w postępowaniu

apelacyjnym,

stąd

też

istnieje

możliwość

uzupełnienia

postępowania dowodowego, o ile strony złożą stosowne twierdzenia faktyczne

i wnioski dowodowe dopuszczalne w świetle art. 381 k.p.c. Sąd Odwoławczy może

także na podstawie art. 232 zdanie 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. dopuścić

z urzędu dowód nie wskazany przez stronę. W tym kontekście należy

także stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do przyjęcia,

by zachodziła

w całości,

konieczność

skoro

Sąd

przeprowadzenia

Okręgowy

postępowania

przeprowadził

postępowanie

dowodowego

dowodowe,

w oparciu o które orzekł o żądaniach powódki.

W tym stanie rzeczy, wobec zasadności zażalenia pozwanego, Sąd

Najwyższy na podstawie art. 3941 § 3 w zw. z art. 39815 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.

orzekł jak w sentencji, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

zażaleniowego orzeczeniu kończącemu postępowanie w sprawie.