I CZ 25/01 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 10 kwietnia 2001 r., I CZ 25/01

Od postanowienia sądu apelacyjnego co do istoty sprawy w sprawach

określonych w art. 80 ust. 2 ustawy z dnia 27 września 1990 r. o wyborze

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (jedn. tekst: Dz.U. 2000 r. Nr 47, poz.

544) kasacja nie przysługuje.

Przewodniczący Sędzia SN Zbigniew Strus (sprawozdawca)

Sędziowie SN: Bronisław Czech, Barbara Myszka

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Komitetu Wyborczego Kandydata na

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Mariana K. przy uczestnictwie Ryszarda K. o

nakazanie dokonania czynności i zasądzenie odszkodowania w trybie art. 80

ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, po rozpoznaniu w Izbie

Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 kwietnia 2001 r. zażalenia uczestnika

postępowania na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 4 grudnia

2000 r.,

oddalił zażalenie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny w Warszawie odrzucił kasację

uczestnika postępowania, wszczętego na skutek wniosku Komitetu Wyborczego

kandydata na Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Mariana K., od postanowienia

tego Sądu z dnia 5 października 2000 r., którym, po rozpoznaniu sprawy, na skutek

zażalenia wnioskodawcy, zmieniono postanowienie Sądu Okręgowego

w Warszawie przez nakazanie uczestnikowi postępowania ogłoszenia

i opublikowania za pośrednictwem wymienionej w sentencji stacji radiowej

i czasopisma (dziennika) oświadczenia prostującego nieprawdziwą informację,

przeproszenia kandydata na Prezydenta Mariana K. i jego Komitetu Wyborczego

oraz wpłacenia kwoty 20 000 zł na rzecz Caritas Polska. Jako podstawę prawną

tego rozstrzygnięcia Sąd wskazał art. 80 ustawy z dnia 27 września 1990 r o

wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej (jedn. tekst: Dz.U. 2000 r. Nr 47,

poz. 544 – dalej "ustawa") oraz przepisy art. 386 § 1 w związku z art. 397 § 1 i 2 i

art. 13 § 2 k.p.c.

Uczestnik postępowania wniósł zażalenie na postanowienie odrzucające

kasację. Zarzucił naruszenie przepisów art. 80 ustawy z dnia 27 września 1990 r. o

wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 392 § 1 i 519 -1 k.p.c. i

domagał się uchylenia tego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadniając zażalenie skarżący wyraził pogląd, że ocena dopuszczalności

kasacji w sprawie z zakresu ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej nie może być dokonywana na podstawie art. 519-1 § 1 k.p.c., którego

zastosowanie ogranicza się do postępowań uregulowanych w księdze II części I

kodeksu postępowania cywilnego i nie obejmuje "spornego" z istoty postępowania z

zakresu art. 80 ustawy. Wskazano też na sformułowanie zawarte w art. 80 ust. 2

in fine nie wymieniające kasacji, co w związku z domniemaniem racjonalnego

działania ustawodawcy nie pozwala uznać wyłączenia tego środka odwoławczego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kampania wyborcza w demokratycznym ustroju wyłaniania władz służy

nakłanianiu wyborców do określonych decyzji wyborczych. Przepis art. 80 ust. 1

ustawy z dnia 27 września 1990 r. o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

ogranicza dowolność sposobu agitacji i propagandy przedwyborczej, dając

zainteresowanym ochronę przed informacjami i danymi nieprawdziwymi. Ratio legis

unormowania tkwi w dążeniu do zapewnienia wyborcom nie tylko proceduralnej, ale

i materialnej wolności wyboru, która może być zakłócona w razie sugestywnego

(przy użyciu wszelkich form propagandy i agitacji) przedstawiania nieprawdziwych

stanów i zdarzeń stanowiących przesłanki dokonywania wyboru wśród kandydatów.

Treść art. 80 ust. 1 in principio ustanawia wysoki standard ochrony wyborców, skoro

hipoteza przepisu odwołuje się do prawdziwości (a więc kryterium obiektywnego),

nie ograniczając się tylko do kłamstw, jako świadomego zniekształcania prawdy.

Powierzając sądom realizację tego społecznie ważnego zadania,

ustawodawca musiał się liczyć z dynamiką kampanii wyborczej, terminami tzw.

kalendarza wyborczego oraz nieodwołalnością aktu głosowania, a także

z wymaganiami procedury sądowej, które w typowym przebiegu postępowania

prowadziłyby do uprawomocnienia się orzeczenia po zakończeniu wyboru, przez co

zamierzony cel regulacji nie zostałby osiągnięty. Dlatego przepis zawiera istotne

odstępstwa od reguł postępowania przewidzianych dla spraw ze stosunków

z zakresu prawa cywilnego. Dotyczą one przykładowo terminów rozpoznania

wniosku i zażalenia, wyłączających stosowanie art. 149 § 2 in fine lub art. 395 § 1

k.p.c.

Odmiennie niż w art. 394 § 2 i 518 k.p.c. unormowano też sposób, środek i

termin zaskarżenia postanowienia orzekającego co do istoty sprawy. Przepis art. 80

ust. 3 ustawy stanowi, że środkiem odwoławczym od postanowienia (w brzmieniu

pierwotnym: sądu rejonowego) orzekającego co do istoty sprawy jest zażalenie,

a nie apelacja. Wprowadzono i utrzymano w mocy, mimo kilkakrotnych zmian

ustawy, szczególnie krótkie terminy dla czynności sądów i czynności procesowych

uczestników.

Powierzając sądom rozpoznanie spraw o ochronę merytorycznej

prawidłowości przebiegu kampanii wyborczej ustawodawca rozstrzygnął tryb

postępowania. Ustawa już w brzmieniu pierwotnym w art. 80 ust. 2 stanowiła, że

sąd rozpoznaje wniosek, o którym mowa w ust. 1, w postępowaniu nieprocesowym.

Przytoczone jednoznaczne unormowanie nie pozwala uznać zasadności sugestii

wyrażanych w zażaleniu, jakoby rozpoznawana sprawa z istoty miała charakter

"sporny", w związku z czym podlegała (przynajmniej w odniesieniu do środka

odwoławczego od postanowienia sądu drugiej instancji) regułom ustanowionym dla

procesu.

Wybór trybu postępowania wobec płynności kryteriów podziału między

procesem i postępowaniem nieprocesowym należy ostatecznie do ustawodawcy.

Można jedynie wskazać, że sprawy z zakresu prawa wyborczego cechuje trudny do

przewidzenia krąg podmiotów zainteresowanych oraz takie nasycenie interesem

publicznym, że skierowanie spraw uregulowanych w art. 80 ust. 1 do trybu

nieprocesowego było uzasadnioną decyzją legislacyjną. Nie został przy tym

wyłączony tryb procesu w zakresie dotyczącym ochrony pokrzywdzonych osób na

zasadach ogólnych (art. 82).

Zmiana ustawy o wyborze Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej dokonana w

art. 1 pkt 77 ustawy z dnia 28 kwietnia 2000 r. o zmianie ustawy o wyborze

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43,

poz. 488), przenosząca na wyższy szczebel właściwość rzeczową sądu pierwszej

instancji uzupełniła art. 80 ust. 2 stwierdzeniem, że od postanowienia sądu

apelacyjnego nie przysługuje środek prawny.

Skarżący zmierza do odmówienia temu przepisowi zastosowania przy ocenie

dopuszczalności kasacji, wskazując na różnice między "środkiem odwoławczym",

jakim jest kasacja, a nieznanym kodeksowi postępowania cywilnego "środkiem

prawnym". Stanowisko takie nie uwzględnia jednak kontekstu analizowanego

sformułowania. Zwrot ustawowy o nieprzysługiwaniu środków prawnych w art. 80

ust. 2 wyczerpuje unormowania dotyczące zaskarżania orzeczeń w sprawach z

zakresu naruszenia zasad kampanii wyborczej na Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej, wymagających posługiwania się prawdą. Trafne jest zatem stanowisko

Sądu Apelacyjnego, że analizowane pojęcie oznacza środki odwoławcze służące

uczestnikom w toku instancji (kasacja, zażalenie) oraz nadzwyczajne środki

zaskarżenia (skarga o wznowienie postępowania). Taka wykładnia odpowiada

również paradygmatowi racjonalnego ustawodawcy, który regulując szczególny tok

postępowania musi poszukiwać rozwiązań realistycznych, uwzględniających cele

danej instytucji prawnej (kontroli kampanii wyborczej) i nie łamiących zasad

postępowania. Zgadzając się co do zasady ze stanowiskiem skarżącego, że regułą

polskiego systemu postępowania cywilnego jest dopuszczalność kasacji, nie

sposób nie dostrzegać licznych wyjątków. Względna krótkotrwałość kampanii

wyborczej (art. 7 ust. 1 i art. 76b z uwzględnieniem jednak art. 40 ust. 3 ustawy)

tłumaczy racje, dla których ustawodawca uznał, że nie jest możliwe dopuszczenie

kasacji w sprawach wszczętych na skutek wniosku, o którym mowa w art. 80 ust. 1,

przed upływem terminu wyborów bez naruszenia zasad wnoszenia tego środka

odwoławczego.

Przytoczone okoliczności wystarczająco uzasadniają trafność zaskarżonego

postanowienia Sądu Apelacyjnego. Na marginesie dodać można, że do takiego

samego wniosku o niedopuszczalności kasacji prowadzi analiza przepisów

kodeksowych, w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 lipca 2000 r.

Dopuszczalność kasacji w sprawach rozpoznawanych w trybie

nieprocesowym została uregulowana w art. 519-1 k.p.c. Przepis ten w § 1 określa

rodzaje postanowień, od których przysługuje kasacja, dzieląc je na dwie grupy –

kończące postępowanie w sposób formalny (w przedmiocie odrzucenia wniosku

i umorzenia postępowania) oraz kończące je merytorycznie, tj. postanowienia co do

istoty sprawy. W rozpoznawanej sprawie chodzi o orzeczenie co do istoty, co

jednak nie jest wystarczającą przesłanką, gdyż w przepisie wymaga się nadto, aby

zostało ono wydane w określonej kategorii spraw (z zakresu prawa osobowego,

rzeczowego, lub spadkowego). Jest oczywiste, że żądanie ochrony przed agitacją

lub propagandą nieprawdziwą nie należy do żadnej z wymienionych kategorii.

Przepis art. 519-1 k.p.c. zawiera wyczerpującą regulację dopuszczalności

kasacji od postanowień wydanych w postępowaniu nieprocesowym. Dlatego nie

można jej wywodzić z treści art. 392 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Przytoczone wyżej rozważania uzasadniają oddalenie zażalenia z mocy art.

393-18 § 1 k.p.c. oraz art. 397 § 2 w związku z art. 385 k.p.c.