I CZ 24/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 24/13

POSTANOWIENIE

Dnia 8 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku J. K. i K. K.

przy uczestnictwie W. K., J. B., J. K., E.

K., C. K. i S. K.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości na podstawie ustawy z dnia

26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 maja 2013 r.,

zażalenia wnioskodawców na postanowienie Sądu Okręgowego w T.

z dnia 13 grudnia 2012 r.,

uchyla

zaskarżone

postanowienie,

pozostawia

Sądowi

Okręgowemu w T. rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

zażaleniowego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w T. postanowieniem z dnia 13 grudnia 2012 r. uchylił

postanowienie Sądu Rejonowego w K. oddalające wniosek K. K. i J. K. o

stwierdzenie nabycia własności nieruchomości i przekazał sprawę do ponownego

rozpoznania

temu

sądowi,

pozostawiając

mu

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania apelacyjnego.

Sąd

Okręgowy

wskazał,

że

podstawy

prawnej,

w przeciwieństwie

do

uzupełnienia.

szczególności,

W

przeprowadzenia

dowodu

z

podstawa

nie

zdaniem

przesłuchania

faktyczna

rozstrzygnięcia,

jest

kompletna

Sądu

odwoławczego,

stron

niemożliwa

i

jest

wymaga

bez

ocena

wiarygodności zeznań poszczególnych świadków i weryfikacja sprzecznych z nimi

twierdzeń zainteresowanych odnoszących się do samoistności posiadania w dacie

4 listopada 1971 r. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy przyjął, że braki w zakresie

ustaleń faktycznych z niemożliwością ich weryfikacji muszą być traktowane jako

uchybienie w postaci nierozpoznania istoty sprawy. Jako podstawę rozstrzygnięcia

Sąd wskazał art. 386 § 4 k.p.c.

Zażalenie

na

powyższe

postanowienie

Sądu

Okręgowego

wnieśli

wnioskodawcy K. K. i J. K. Wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w

całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania,

oraz

zasądzenie

kosztów

postepowania

zażaleniowego

skarżący

zarzucili

naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 299 k.p.c. w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. Wnioskodawcy wskazali na błędną wykładnię pojęcia nierozpoznanie

istoty sprawy i pominięcie, że dowód z przesłuchania stron ma charakter

pomocniczy.

Sąd Najwyższy zważył:

Zażalenie na orzeczenie uchylające przez sąd drugiej instancji wyrok sądu

pierwszej

instancji

i

przekazujące

sprawę

do

ponownego

rozpoznania,

wprowadzone ustawą z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks

postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381),

stanowi dewolutywny i suspensywny środek odwoławczy (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 marca 2013r., II CZ 193/12, niepubl.) o wyraźnie określonym

spektrum

zastosowania.

W

uzasadnieniu

projektu

wskazanej

nowelizacji

podkreślono, że instytucja uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji wraz

z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania jest nadużywana, zaś obecny

model postępowania cywilnego zakłada, iż druga instancja stanowi instancję

merytoryczną, w ramach której rozstrzygnięcie sprawy powinno nastąpić ex novo

i zakończyć spór między stronami (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

7 grudnia 2012 r ., II CZ 128/12, niepubl.). Wykładnia celowościowa i aksjologia

leżąca u podstaw instytucji procesowej określonej w art. 386 § 4 k.p.c. prowadzą do

wniosku, że obecnie co do zasady podstawowym sposobem rozstrzygnięcia

w wypadku zasadności zarzutów apelacji powinno być orzeczenie reformatoryjne

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2012 r., IV CZ 124/12,

niepubl.).

Przyjmuje się, że w ramach art. 3941 § 11 k.p.c. kontrola Sądu Najwyższego

określona jest wąsko i umożliwia jedynie zbadanie prawidłowości zakwalifikowania

przez sąd drugiej instancji określonej sytuacji procesowej jako odpowiadającej

przyjętej podstawie orzeczenia kasatoryjnego mając przy tym charakter formalny

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12,

niepubl., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2012 r., II CZ 141/12,

niepubl., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2013 r., IV CZ 5/13,

niepubl., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CZ

139/12, niepubl., postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2013 r.,

III CZ 1/13, niepubl.).

Ustawodawca przewidział w art. 386 § 4 k.p.c. dwie alternatywne przesłanki

uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji, tj. nierozpoznanie istoty sprawy albo

konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Zakres

pojęcia nierozpoznanie istoty sprawy, w rozumieniu wskazanego przepisu, oznacza

brak rozstrzygnięcia co do przedmiotu sprawy, wyznaczonego treścią i materialnoprawną podstawą żądania powoda, materialno-prawnymi, bądź będącymi ich

następstwem, procesowymi zarzutami pozwanego. Do nierozpoznania dochodzi

zatem wówczas, gdy sąd zaniechał ich zbadania bezpodstawnie przyjmując, że

istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie.

Ma to miejsce m.in. wtedy, gdy sąd odmawia dalszego prowadzenia sprawy

przyjmując brak legitymacji procesowej stron, skuteczność twierdzenia lub zarzutu

wygaśnięcia

bądź

umorzenia

zobowiązania,

upływ

terminów

zawitych,

przedwczesność powództwa czy też nie rozpoznał żądań w aspekcie wszystkich

twierdzeń powoda lub zarzutów pozwanego bezpodstawnie przyjmując, że nie

zostały one zgłoszone lub zostały zgłoszone, ale są objęte prekluzją procesową.

Sąd Najwyższy podziela, co do powyższej wykładni, poglądy przedstawione m.in.

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936,

poz. 315, postanowieniach Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II CKN

897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, z dnia 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, z dnia

3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 23 września

1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22, z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN

486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36, z dnia 14 maja 2002 r., V CKN 357/00, z dnia

25 listopada 2003 r., II CK 293/02, z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05,

z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2, z dnia

26 stycznia 2011 r., IV CSK 299/10, z dnia 3 czerwca 2011 r., III CSK 330/10,

z dnia 12 stycznia 2012 r., II CSK 274/11, z dnia 9 listopada 2012 r., IV CZ

156/12,– nie publ. Za trafny uznaje także ugruntowany pogląd judykatury, że

niewyjaśnienie okoliczności faktycznych nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem

istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 19 grudnia 2012r., II CZ 172/12, niepubl., postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 listopada 2012r., IV CZ 156/12, niepubl.).

Sąd Okręgowy powołał jako podstawę wydanego orzeczenia kasatoryjnego

nierozpoznanie istoty sprawy przez Sąd pierwszej instancji. Z uzasadnienia wynika

jednak, że pojęcie powyższe mylnie utożsamione zostało z zaniechaniem

przeprowadzenia

dowodu

z

przesłuchania

uczestników

postępowania,

co

uniemożliwiać miało weryfikację materiału dowodowego i kontrolę prawidłowości

podstawy

faktycznej

rozstrzygnięcia,

opartej

na

obszernym

postępowaniu

dowodowym przeprowadzonym przez Sąd Rejonowy. W przyjętym przez krajowego

ustawodawcę systemie apelacji pełnej postępowanie drugoinstancyjne obejmuje

merytoryczne rozpoznanie sprawy, a sąd odwoławczy - jako uprawniony do

samodzielnego skonstruowania podstawy faktycznej (z tym, że w granicach

zarzutów apelacyjnych odnoszących się do naruszenia prawa procesowego, za

wyjątkiem nieważności postępowania) i prawnej swego rozstrzygnięcia - rozpoznaje

sprawę na nowo w zasadzie w sposób nieograniczony (art. 378 § 1 i art. 382

k.p.c.). Potrzeba uzupełnienia postępowania dowodowego we wskazanym zakresie

w żadnym razie nie może być zakwalifikowana jako nierozpoznanie istoty sprawy

w znaczeniu przyjętym w art. 386 § 4 k.p.c. Odnoszenie się do kolejnego zarzutu

zażalenia dotyczącego błędnej wykładni art. 299 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

wobec podzielenia pierwszej ze wskazanych podstaw zaskarżenia, jest zbędne

i niecelowe.

Z

tych

względów

zaskarżone

orzeczenie

nie

może

się

ostać

i Sąd Najwyższy, przyjmując zasadność zarzutu naruszenia art. 386 § 4 k.p.c.,

uchylił zaskarżone postanowienie oraz pozostawił rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania

zażaleniowego

sądowi

wydającemu

orzeczenie

kończące

postępowanie w sprawie (art. 3941 § 3 w zw. z art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c., art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 394 1 § 3 w zw. z art. 39821 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c.).