I CZ 22/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 22/09

POSTANOWIENIE

Dnia 20 maja 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Stanisław Dąbrowski

w sprawie z wniosku M. Spółki z o.o.

przy uczestnictwie Banku G. i Z. Spółki z o.o. w upadłości

o wpis w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 maja 2009 r.,

zażalenia uczestnika postępowania Z. Spółki z o.o. w upadłości

na postanowienie Sądu Okręgowego w W.

z dnia 28 sierpnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Wnioskodawca – M. wniósł o dokonanie wpisu zmiany wierzyciela odnośnie

do trzech hipotek wpisanych w księdze wieczystej [...], prowadzonej przez Sąd

Rejonowy w W.

wierzytelności.

na rzecz Banku G., powołując się na umowę sprzedaży

Referendarz

sądowy

dokonał

wpisu

zgodnie

z wnioskiem.

Od powyższego wpisu skargę na orzeczenie referendarza sądowego złożył dłużnik

„Z.” Spółka z o.o.

w upadłości. Uwzględniając skargę, Sąd Rejonowy

uchylił

zaskarżony wpis i wniosek oddalił. Postanowienie to zaskarżył apelacją

wnioskodawca. Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z dnia 28.08.2008 r. zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego przez odrzucenie skargi na orzeczenie

referendarza sądowego. Podniesiono, że w następstwie ogłoszenia upadłości

uczestnik postępowania spółka z o.o. „Z.” nie mógł skutecznie wnieść skargi na

orzeczenie referendarza sądowego, bowiem został pozbawiony prawa wszczynania

i prowadzenia postępowań sądowych i administracyjnych. Na postanowienie Sądu

Okręgowego zażalenie wniósł uczestnik postępowania „Z.” spółka z o.o. w

upadłości. Uczestnik zarzucił naruszenie:

-

art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c. w związku z art. 70, 71, 199 § 2, 379 pkt 2, 386 § 2

i 6 i art. 13 § 2 k.p.c. przez błędne zastosowanie przez odrzucenie skargi na

orzeczenie

referendarza

zmierzającej do

sądowego

usunięcia

braku

mimo

w zakresie

niepodjęcia

czynności

zdolności procesowej

uczestnika;

-

art. 199 § 1 pkt 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 139 ust. 1 Prawa

upadłościowego i naprawczego przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie

braku zdolności procesowej po stronie uczestnika;

-

art. 199 § 1 pkt 3 w związku z art. 379 pkt 5, 386 § 2 i 6 i 13 § 2 k.p.c. przez

odrzucenie skargi przy jednoczesnym zaniechaniu zniesienia postępowania

jako dotkniętego nieważnością;

-

art. 61 w związku z art. 62, 65, 179 ust. 1 Prawa upadłościowego

i naprawczego przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że upadły nie

jest legitymowany do wniesienia skargi na orzeczenie referendarza;

-

art. 95 ust. 4 i 5 Prawa bankowego przez ich niezastosowanie.

Wskazując na te zarzuty uczestnik postępowania domagał się uchylenia

zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowe znaczenie w sprawie ma kwestia dopuszczalności zażalenia do

Sądu Najwyższego. Zgodnie z art. 5191 § 1 k.p.c. od wydanego przez sąd drugiej

instancji postanowienia co do istoty sprawy oraz od postanowienia w przedmiocie

odrzucenia

wniosku

i

umorzenia

postępowania

kończących

postępowanie

w sprawie – w sprawach z zakresu osobowego, rzeczowego i spadkowego przysługuje skarga kasacyjna, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

W świetle tego przepisu jest niewątpliwe, że w niniejszej sprawie nie przysługuje

skarga kasacyjna od skarżonego postanowienia Sądu Okręgowego, skoro jego

przedmiotem nie jest odrzucenie wniosku lub umorzenie postępowania, jak również

nie jest to postanowienie co do istoty sprawy. Przedmiotem skarżonego

postanowienia

jest

bowiem

odrzucenie

skargi

wniesionej

na

orzeczenie

referendarza, zaś gdy chodzi o istotę sprawy to jest nią wpis w księdze wieczystej.

Tak rozumianej istoty sprawy skarżone postanowienie nie rozstrzyga.

Kwestie

dopuszczalności

zażalenia

w

niniejszej

sprawie

rozstrzyga

natomiast art. 3941 § 2 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem, w sprawach w których

przysługuje skarga kasacyjna, zażalenie przysługuje także (czyli oprócz zażalenia

na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej oraz skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia sądowego - art. 3941 § 1 k.p.c.)

na postanowienie sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie,

z wyjątkiem postanowienia o odrzuceniu wniosku i umorzeniu postępowania,

a także postanowień wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie

sądu pierwszej instancji. Z treści tego przepisu wynika więc, że zażaleniem do

Sądu Najwyższego objęte są postanowienia, które kończą postępowanie

w sprawie, ale nie są postanowieniami w przedmiocie odrzucenia pozwu (wniosku)

lub umorzenia postępowania, a także nie są postanowieniami wydanymi w wyniku

rozpoznania

zażalenia na postanowienie sądu pierwszej instancji. Ponadto

zażalenie przysługuje tylko w sprawach, w których przysługuje skarga kasacyjna.

Powstaje pytanie, czy skarżone orzeczenie jest postanowieniem kończącym

postępowanie w sprawie. Zgodnie przyjmuje się, że taki charakter mają

postanowienia kończące postępowanie w sprawie jako pewnej całości poddanej

pod osąd. Sąd wydaje je zatem, gdy orzeka o całości postępowania, a nie

zachodzą warunki do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy oraz jeżeli oczywiście

w sprawie dopuszczalna jest skarga kasacyjna co do zasady. W szczególności

występuje to w przypadkach, gdy merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy jest

niedopuszczalne lub zbędne. Te wymagania spełnia skarżone orzeczenie, skoro

niewątpliwie kończy ono postępowanie w sprawie, w której, co do zasady, skarga

kasacyjna przysługuje. Dopuszczalność zażalenia nie budzi więc zastrzeżeń.

Przechodząc do oceny jego merytorycznej zasadności podnieść należy,

że niewątpliwie podstawową kwestią jest rozstrzygnięcie, czy istotnie upadły

tj. spółka z o.o. „Z.” nie był legitymowany do złożenia skargi na orzeczenie

referendarza sądowego. To legło przecież u podstaw zmiany postanowienia sądu

pierwszej instancji i odrzucenia skargi. Na marginesie należy jedynie zauważyć, że

nawet przy założeniu trafności stanowiska Sądu Okręgowego, wskazanie art. 199 §

1 pkt 3 k.p.c. jako podstawy prawnej odrzucenia skargi było nieprawidłowe. Upadły

ma bowiem zdolność sądową i procesową, natomiast nie ma legitymacji

procesowej odnośnie do wszczynania i prowadzenia postępowań sądowych i

administracyjnych

dotyczących

masy

upadłości

(art.139

ust.

Prawa

upadłościowego i naprawczego). Jeśli więc przyjąć, że upadły nie był podmiotem

legitymowanym do wniesienia skargi na orzeczenie referendarza sądowego, to

podstawą odrzucenia skargi wniesionej przez podmiot nie mający legitymacji byłby

art. 39823 § 2 w związku z art. 397 § 2 i art. 370 k.p.c. (skarga niedopuszczalna

z innych przyczyn). Pomijając jednak tę okoliczność przypomnieć trzeba, że

wniosek wieczystoksięgowy dotyczy zmiany wpisu w dziale IV księgi wieczystej [...].

W dziale tym wpisana była hipoteka zabezpieczająca wierzytelność Banku G.

przysługująca od upadłego. Jest poza sporem, że umową z dnia 29.01.2007 r.

nastąpiła sprzedaż tej wierzytelności na rzecz M. spółka z o.o. Zgodnie z ust. 5 art.

95 ustawy z dnia 29.08.1997 r. - Prawo bankowe (Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665

ze zm.), do przeniesienia hipoteki w związku ze zbyciem wierzytelności bankowej,

stosuje się odpowiednio ust. 1 – 4 art. 95 tego Prawa. Oznacza to, że wymagane

jest złożenie przez właściciela nieruchomości stosownego oświadczenia (zgody) na

przeniesienie

hipoteki

w

związku

ze

zbyciem

wierzytelności

bankowej.

Oświadczenie to wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności. Takiej zgody

(oświadczenia) nie złożył właściciel nieruchomości tj. upadły i z tego względu Sąd

Rejonowy uwzględniając skargę na orzeczenie referendarza, uchylił wpis i wniosek

oddalił. Takie oświadczenie złożył w toku postępowania apelacyjnego zarządca

masy upadłości. Powstaje więc pytanie, kto jest – w świetle

przepisów Prawa

upadłościowego i naprawczego – legitymowany do złożenia takiego oświadczenia.

Odpowiedzi w tym względzie należy poszukiwać w art. 139 ust. 1, art. 182 – 188,

a nadto w art. 68, 69, 132, 168, 169, 180, 176, 177, 194, 245 i n., 364 i 365 Prawa

upadłościowego i naprawczego. W szczególności zarządca niezwłocznie po

powołaniu obejmuje zarząd masy upadłości, zabezpiecza ją przed zniszczeniem,

uszkodzeniem lub zabraniem przez osoby trzecie oraz sporządza spis inwentarza

i sprawozdanie finansowe (art. 182 ust. 1). Zgodnie z art. 183 ust. 1, zarządca jest

obowiązany sprawować zarząd zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki, zaś

stosownie do art. 184 Prawa upadłościowego i naprawczego – zarządca dokonuje

wszelkich

czynności

zarządu

związanych

z

bieżącym

prowadzeniem

przedsiębiorstwa upadłego oraz zachowaniem w stanie niepogorszonym masy

upadłości, przy czym na zbycie części majątku, która nie jest związana z

działalnością gospodarczą upadłego, jak również na obciążenie składników majątku

ograniczonymi prawami rzeczowymi oraz zaciągnięcie kredytów i pożyczek,

wymagana jest zgoda wierzycieli. Ten właśnie przepis określa uprawnienia i

obowiązki zarządcy w stosunku do zarządzanego mienia, polegające na:

-

dokonywaniu czynności zarządu;

-

ograniczeniu

uprawnień

zarządcy

w

dokonywaniu

czynności

rozporządzających i obciążających majątek upadłego.

Dopiero w tym kontekście należy odwołać się do treści art. 139 ust. 1 Prawa

upadłościowego i naprawczego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli upadły

pozbawiony został prawa zarządu masy upadłości, postępowania sądowe

i administracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone

wyłącznie przez zarządcę. Odrzucenie skargi na orzeczenie referendarza

sądowego, wniesionej przez samego upadłego oznacza, iż Sąd Okręgowy uznał,

iż postępowanie wieczystoksięgowe dot. wpisu przeniesienia hipoteki w związku

ze zbyciem wierzytelności zabezpieczonej hipoteką dotyczy masy upadłości, a tym

samym wszczęcie i prowadzenie tego postępowania jako dotyczącego masy

upadłości

należy

wyłącznie

do

zarządcy.

Konsekwentnie,

zarządca

jest

legitymowany do wyrażenia zgody na przeniesienie hipoteki związanej ze zbyciem

wierzytelności bankowej. Poglądu tego nie można podzielić. Nie uwzględnia on

treści art. 61 Prawa upadłościowego i naprawczego. Zgodnie z tym przepisem,

z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości. W skład

masy upadłości wchodzi majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia

upadłości oraz nabyty w toku postępowania upadłościowego, z wyłączeniem

składników, o których mowa w art. 63-67. Zgodnie przyjmuje się, iż wprawdzie

pojęcie „majątek” ma bądź szersze znaczenie (obejmuje aktywa i pasywa) bądź

węższe znaczenie (obejmuje tylko aktywa), to z uwagi na charakter masy

upadłości, która ma służyć zaspokojeniu wierzycieli, w jej skład wchodzą tylko

aktywa upadłego. Tym samym w skład masy upadłości nie wchodzą pasywa. Jeśli

tak, to w skład masy upadłości nie weszły długi upadłego m.in. te, których

wierzycielem był Bank G. Wierzytelność ta była zabezpieczona hipoteką na

nieruchomości, która weszła w skład masy upadłości, której właścicielem był i

pozostał upadły. Czynność w postaci oświadczenia o wyrażeniu zgody na zmianę

wierzyciela (przeniesienie hipoteki związane ze zbyciem wierzytelności bankowej)

dokonuje właściciel nieruchomości, czynność ta nie dotyczy masy upadłości, lecz

długów nie wchodzących do masy upadłości. Jeśli więc do wpisu zmiany

wierzyciela wymagana jest zgoda właściciela nieruchomości, który zgody tej nie

udzielił, to nie sposób odmówić mu legitymacji do wniesienia skargi na orzeczenie

referendarza sądowego, który dokonał wpisu zmiany wierzyciela.

Tak też postąpił Sąd Rejonowy, zasadnie przyznając legitymację materialną

do wniesienia skargi przez upadłego. Z tych względów zaskarżone postanowienie

podlega uchyleniu (art. 3941 § 3 k.p.c. w związku z art. 39815 k.p.c.).