I CZ 172/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 172/12

POSTANOWIENIE

Dnia 5 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku M. Spółki z o.o.

przy uczestnictwie Banku Gospodarstwa Krajowego w W. i Z. J. Spółki z o.o. w

upadłości likwidacyjnej

o wpis zmiany wierzyciela hipotecznego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia 2012 r.,

zażalenia wnioskodawcy

na postanowienie Sądu Okręgowego w W.

z dnia 24 lipca 2012 r.,

oddala zażalenie i wnioski zainteresowanych o zasądzenie

kosztów postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

M. - Spółka z o.o. złożyła w Sądzie Rejonowym wniosek o dokonanie w

księgach wieczystych nr /…/, w których jako właściciel nieruchomości figuruje „Z.

J." - sp. z o.o. w upadłości z siedzibą w W., wpisów w działach IV w zakresie

ujawnienia w miejsce dotychczasowego wierzyciela, tj. Banku Gospodarstwa

Krajowego – M. sp. z o.o. w odniesieniu do hipotek zabezpieczających

wierzytelności nabyte przez wnioskodawcę umową notarialną z dnia 29 stycznia

2007 r.

W dniu 18 czerwca 2007 r. referendarz sądowy dokonał wpisu zgodnie

z wnioskiem w księdze wieczystej …. Na wpis ten złożyła skargę spółka „Z. J." w

upadłości. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 20 grudnia 2007 r. uwzględnił tę

skargę, tj. uchylił zaskarżony wpis i wniosek oddalił. Wskazał, że skarżący nie

wyraził zgody na zmianę wierzyciela, a art. 95 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm., dalej:

„pr. bank.") stanowi, że zarówno do ustanowienia jak i do przeniesienia hipoteki w

związku ze zbyciem wierzytelności bankowej wymagane jest oświadczenie

właściciela

nieruchomości,

z

zachowaniem

formy

pisemnej

pod

rygorem

nieważności, którego brak.

Od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 20 grudnia 2007 r. złożyła

apelację wnioskodawczyni. Sąd Okręgowy, rozpoznając ją, postanowieniem z dnia

23 kwietnia 2009 r., zmienił postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 20 grudnia

2007 r. w ten sposób, że odrzucił skargę spółki „Z. J." na wpis dokonany przez

referendarza w dniu 18 czerwca 2007 r. Wskazał, że postanowieniem z dnia 24

września 2004 r. Sąd Rejonowy ogłosił upadłość „Z. J." sp. z o.o. z możliwością

zawarcia układu, pozbawiając upadłego sprawowania zarządu nad majątkiem i tym

samym utracił on zdolność do wszczynania oraz prowadzenia postępowań

administracyjnych i sądowych w sprawach dotyczących masy upadłości (art. 139

ust 1 i 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U.

Nr 60, poz. 535 ze zm., dalej: „p.u.n.").

Według oceny Sądu drugiej instancji, sprawa dotyczy masy upadłości, gdyż

jej przedmiotem jest nieruchomość wchodząca w skład masy, a wniosek dotyczy

obciążenia ograniczonym prawem rzeczowym nieruchomości upadłego. W związku

z tym uznał, że „Z. J." sp. z o.o. w upadłości pozbawiona została legitymacji do

samodzielnego uczestnictwa w postępowaniu, a zatem nie mogła samodzielnie

wnieść skargi na wpis dokonany przez referendarza sądowego.

Na postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 23 kwietnia 2009 r. wniosła

zażalenie do Sądu Najwyższego spółka „Z. J.", która między innymi odwołała się do

rozstrzygnięcia odrębnej sprawy pomiędzy tymi samymi stronami w analogicznym

stanie faktycznym dotyczącej innej księgi wieczystej, w której Sąd Najwyższy

postanowieniem z dnia 20 maja 2009 r. I CZ 22/09, uchylił zaskarżone

postanowienie. Wskazał w nim, że przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu drugiej

instancji nie było odrzucenie wniosku, ani umorzenie postępowania i nie było to

orzeczenie co do istoty sprawy, gdyż jest nią wpis do księgi wieczystej, a zatem nie

przysługiwała od niego skarga kasacyjna. Skoro jednak postanowienie Sadu drugiej

instancji kończyło postępowanie w sprawie, w której co do zasady dopuszczalna

jest skarga kasacyjna to przysługiwało od niego zażalenie.

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 6 listopada 2009 r. I CZ 60/09, uchylił

zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu podniósł, że zgodnie z art. 95 ust. 4 i 5

pr. bank. do przeniesienia wierzytelności zabezpieczonej hipoteką wymagana jest

zgoda właściciela nieruchomości, na której została ona ustanowiona, a była nim „Z.

J." sp. z o.o. i to że spółka ta znajduje się w upadłości nie przekreśliło jej prawa do

wyrażenia zgody na zmianę wierzyciela hipotecznego. Wyraził także pogląd, że

zgodnie z art. 61 p.u.n., z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się

masą upadłości, niemniej w jego skład wchodzą tylko aktywa, a nie długi. Z tego

względu

wyrażona

w

art.

p.u.n.

zasada,

że

upadły

zostaje

pozbawiony zarządu nie dotyczy wyrażenia zgody na zmianę wierzyciela

upadłego. W rezultacie dług związany z tą wierzytelnością nie jest składnikiem

masy upadłości i brak wobec tego podstaw aby uznać, że w postępowaniu

wieczystoksięgowym, dotyczącym wpisu zmiany wierzyciela tego długu, powinien

występować zarządca masy upadłości.

Następnie spółka „Z. J." w piśmie z dnia 22 marca 2010 r. cofnęła skargę na

orzeczenie referendarza z dnia 18 czerwca 2007 r. i wniosła o uchylenie

postanowienia, Sądu Rejonowego z dnia 20 grudnia 2007 r. oraz o umorzenie

postępowania wywołanego jej wniesieniem.

Postanowieniem z dnia 24 marca 2010 r., V Ca 281/10 Sąd Okręgowy

oddalił apelację wnioskodawcy - M. z ograniczoną odpowiedzialnością od

postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 20 grudnia 2007 r. Odwołując się do

stanowiska wyrażonego w sprawie przez Sąd Najwyższy wskazał, że „Z. J." sp. z

o.o. nie złożyła skutecznej zgody na zmianę wierzyciela hipotecznego. Czynność ta

jako niedotycząca masy upadłości powinna być dokonana nie przez zarządcę, czy

syndyka masy upadłości. Z tego względu pozbawiona była znaczenia dla

rozstrzygnięcia zgoda zarządcy masy upadłości, a także nie był trafny zarzut

nieważności postępowania, gdyż upadła spółka w tym zakresie miała zdolność do

czynności prawnych i zdolność procesową, a zatem jej pełnomocnik był w sprawie

należycie umocowany. Wyraził też zapatrywanie, że w sprawie miał zastosowanie

art. 95 ust. 4 w brzmieniu nadanym mu przez ustawę z dnia 1 kwietnia 2004 r. o

zmianie ustawy Prawo bankowe oraz o zmianie innych ustaw (Dz.U. Nr 98, poz.

870), gdyż zdarzeniem prawnym, które wywołało skutki prawne podlegające ocenie

była cesja wierzytelności i to ten moment rozstrzyga o porządku prawnym jaki

znajduje zastosowanie.

Od tego orzeczenia skargę kasacyjną wniosła uczestniczka „Z. J." sp. z o.o. i

dołączyła miedzy innymi odpis postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego

2011 r. (I CZ 10/11) dotyczącego analogicznej sprawy między tymi samymi

stronami, w którym został wyrażony pogląd, że cofnięcie skargi na orzeczenie

referendarza jest niemożliwe w tych przypadkach, w których jej wniesienie

powoduje utratę mocy prawnej orzeczenia referendarza (art. 398 22 § 2 in principio

k.p.c.). Skarga na dokonany przez referendarza wpis w księdze wieczystej nie

powoduje jednak utraty mocy prawnej tego wpisu (art. 518 1 § 3 k.p.c.). Jeżeli zaś

wniesienie skargi na orzeczenie referendarza nie powoduje utraty mocy prawnej

zaskarżonego orzeczenia, cofnięcie skargi wniesionej na orzeczenie referendarza

nie napotyka co do zasady przeszkód. Stwierdził też, że skoro postępowanie o wpis

w księdze wieczystej zmierza do zarejestrowania zaistniałego zdarzenia prawnego

nie ma potrzeby uzależnienia skuteczności cofnięcia skargi na orzeczenie

referendarza od zgody pozostałych uczestników postępowania (art. 512 § 1 i art.

203 § 3 w zw. z 13 § 2 k.p.c.). Z tego też względu przyjął, że jej cofnięcie nie

podlega kontroli sądu z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 203 § 4

k.p.c. w zw. z 13 § 2 k.p.c.

Na skutek skargi kasacyjnej uczestnika od tego postanowienia, Sąd

Najwyższy postanowieniem z dnia 21 września 2011 r., I CSK 652/10 uchylił

zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w W. do

ponownego rozpoznania. Podniósł że w dniu 23 marca 2010 r., tj. przed wydaniem

zaskarżonego postanowienia, wpłynęło pismo spółki „Z. J." o cofnięciu skargi na

wpis dokonany przez referendarza sądowego wraz z wnioskiem o uchylenie

postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 20 grudnia 2007 r., uchylającego ten wpis

oraz o umorzenie postępowania wywołanego wniesieniem tej skargi i w rezultacie

uznał za uzasadniony zarzut obrazy art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i 13 § 2 k.p.c.

W piśmie z dnia 29 listopada 2011 r., wnioskodawca cofnął apelację.

Postanowieniem z dnia 29 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy umorzył postępowanie

apelacyjne w sprawie.

Uczestnik „Z. J." spółka z o.o. w upadłości wniosła zażalenie na

to postanowienie. Sąd Najwyższy, postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2012 r., I CZ

33/12 uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podniósł, że w aktach sprawy

znajduje się oświadczenie żalącego o cofnięciu skargi na wpis dokonany przez

referendarza sądowego, który to wniosek powinien był być rozpoznany,

a do którego Sąd Okręgowy się nie odniósł. Wskazał, że dopiero ewentualne

przyjęcie, że pismo żalącego z dnia 23 marca 2010 r. nie wywołuje konsekwencji

prawnych uzasadniałoby podjęcie decyzji procesowej w związku z cofnięciem

apelacji przez wnioskodawcę.

Po kolejnym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 24

lipca 2012 r. uchylił zaskarżone postanowienie z dnia 20 grudnia 2007 r. i

postępowanie zainicjowane skargą na orzeczenie referendarza sądowego umorzył;

umorzył także postępowanie apelacyjne i orzekł o kosztach postępowania.

Podniósł, że skarga na orzeczenie referendarza sądowego jest środkiem

zaskarżenia i dlatego uzasadnione jest analogiczne stosowanie do niej zasad

dotyczących cofnięcia apelacji, a zatem nie podlega ono kontroli sądu.

Oświadczenie zatem spółki „Z. J." o cofnięciu skargi na orzeczenie referendarza z

dnia 23 marca 2010 r. wywołało skutek prawny a zatem postępowanie nią

zainicjowane stało się bezprzedmiotowe i należało je umorzyć (art. 386 § 3 k.p.c.

oraz art. 355 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Z kolei cofnięcie apelacji

skutkowało umorzeniem postępowania apelacyjnego na podstawie art. 391 § 2

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Zażaleniem

z

dnia

sierpnia

2012

r.

wnioskodawca

zaskarżył

postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 24 lipca 2012 r., wnosząc o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący podniósł obrazę art.

386 § 5 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c. oraz art. 379 pkt 4 k.p.c.

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. prowadzącą do nieważności postępowania, a ponadto

obrazę art. 355 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., art. 512 § 1 k.p.c. w zw. z art.

203 § 4 k.p.c. oraz w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według skarżącej wnioskodawczyni stosownie do zasady unormowanej

w art. 386 § 5 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c. przy każdym

kolejnym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w W. miał obowiązek rozpoznawać ją

w innym składzie. Tymczasem w składzie tego Sądu wydającego zaskarżone

postanowienie w dniu 24 lipca 2012 r. uczestniczyła SSO A. F., która orzekała

także przy wydawaniu postanowienia z dnia 23 kwietnia 2009 r., którym zostało

zmienione zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 20 grudnia 2009 r.

„poprzez odrzucenie skargi na wpis referendarza sądowego", uchylone następnie

przez Sąd Najwyższy. Z tego względu, jej zdaniem, SSO A. F. z mocy ustawy

wyłączona była od ponownego orzekania w sprawie i naruszenie wskazanych

przepisów o składzie sądu skutkowało nieważnością postępowania na podstawie

art. 379 pkt 4 k.p.c.

Zarzut ten nie jest trafny. Rzeczywiście po wprowadzeniu do kodeksu

postępowania cywilnego unormowania zawartego w art. 386 § 5 k.p.c. w literaturze,

a nawet w orzecznictwie, pojawiały się różne zapatrywania czy ma ono

zastosowanie w postępowaniu zażaleniowym. Bliższe przedstawienie tych

poglądów jest zbędne, skoro powołała je skarżąca spółka. Stanowisko judykatury

ujednoliciła uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2006 r., III CZP 56/06

(OSNC 2007, nr 3, poz. 43), w której został wyrażony pogląd, że art. 386 § 5 k.p.c.

nie ma zastosowania w postępowaniu toczącym się na skutek zażalenia. Pogląd

ten został potwierdzony między innymi w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

19 października 2007 r., V CSK 181/07 (OSNC 2008, nr 3, poz. 85). Została ona

zaaprobowana w piśmiennictwie. Trzeba podkreślić, że orzeczenia podlegające

kontroli zażaleniowej, nawet jeżeli należą do kończących postępowanie, zwykle

pozbawione są elementu merytorycznego. Odpada więc w tym wypadku

przesłanka, która legła u podstaw wprowadzenia zakazu ponownego rozstrzygania

sprawy przez sąd w tym samym składzie, tj. ewentualna skłonność ludzka do

nieprzyznawania się do błędów i uchybień oraz uprzedzenia się do już poprzednio

rozpoznawanej sprawy, co mogłoby wywoływać wątpliwość u stron procesu co do

bezstronności sędziego. Przy formalnym charakterze orzeczenia stosowanie

obowiązku zmiany składu przy ponownym rozpoznaniu sprawy prowadziłoby do

trudnej do zaakceptowania sytuacji, kiedy sąd orzekający w postępowaniu głównym

nie miałby kompetencji do rozstrzygania o zagadnieniu ubocznym.

Fakt, że apelację od orzeczenia Sądu pierwszej instancji z dnia 20 grudnia

2007 r., którym został uchylony zaskarżony wpis i wniosek został oddalony, złożyła

wyłącznie wnioskodawczyni, nie miał znaczenia, dla skuteczności oświadczenia

spółki „Z. J." o cofnięciu skargi na orzeczenie referendarza sądowego. Dopóki się

bowiem nie uprawomocni orzeczenie, dopóty każda ze stron postępowania,

zgodnie z zasadą dyspozycyjności może w wyniku cofnięcia przysługującego jej

środka, pozbawić go z założenia skuteczności, np. w literaturze i judykaturze

ugruntowany jest pogląd, że cofnięcie pozwu w instancji apelacyjnej może

prowadzić do umorzenia całego postępowania z jednoczesnym uchyleniem

zaskarżonego wyroku, bez względu na to, która strona wyrok zaskarżyła. Z zasady

dyspozycyjności niewątpliwie więc wynika, że spółka „Z. J." była uprawniona do

cofnięcia wniesionej skargi na wpis referendarza w księdze wieczystej.

Na podstawie art. 5181 § 3 k.p.c. nie traci mocy dokonany przez

referendarza wpis w księdze wieczystej w następstwie wniesienia skargi na to

orzeczenie. Sąd pierwszej instancji po jej rozpoznaniu, może go zmienić przez jego

wykreślenie i dokonanie nowego wpisu, lub wydać postanowienie, w którym skargę

oddala, a także uchylić zaskarżony wpis w całości bądź części i wniosek oddalić lub

odrzucić, względnie postępowanie umorzyć. Z treści tego unormowania wynika,

że ten środek obrony zainteresowanego w postępowaniu wieczystoksięgowym ma

charakter niedewolutywnego środka zaskarżenia i sąd rejonowy w postępowaniu,

wywołanym wniesieniem skargi na wpis do księgi wieczystej nie może tylko uchylić

wpisu i przekazać sprawy do ponownego rozpoznania referendarzowi sądowemu.

Skoro nie budzi wątpliwości pogląd, że z założenia dysponentem środka

zaskarżenia w postępowaniu cywilnym jest uprawniony podmiot, który go złożył, to

trafność dalszych zarzutów zażalenia, zależała od oceny, czy przepisy kodeksu

postępowania cywilnego nie ograniczają możliwości cofnięcia skargi na wpis

referendarza w księdze wieczystej. Ta czynność procesowa nie jest wnioskiem,

a zatem nie mogło do niej mieć zastosowanie unormowanie zawarte w art. 512

k.p.c., tj. jej skuteczność nie zależała od sprzeciwu innych zainteresowanych

w sprawie, ani szczególne unormowanie zawarte w art. 626 5 k.p.c., że jeżeli z treści

wniosku i dołączonych dokumentów wynika, iż nastąpiła zmiana prawa własności,

cofnięcie wniosku o wpis tego prawa jest niedopuszczalne. Poza tym skoro ten

ostatni przepis jest wyjątkiem, to nie powinien być interpretowany w sposób

rozszerzający, a zatem istnieje podstawa do przyjęcia, że hipoteza normy z niego

wynikającej obejmuje tylko prawo własności a nie inne prawa w tym hipotekę.

Cofnięcia skargi na wpis referendarza sądowego w księdze wieczystej nie

ograniczają ani przepisy rozdziału 6, działu III, tytułu drugiego, księgi drugiej

kodeksu postępowania cywilnego, ani przepisy ogólne dotyczące postępowania

nieprocesowego. Takiego wniosku nie można także wywieść z odpowiedniego

stosowania do tej czynności przepisów o procesie (art. 13 § 2 k.p.c.).

Generalnie trzeba stwierdzić, że przepisy procesowe nie przewidują kontroli

sądowej nad cofnięciem środków zaskarżenia. Dał temu wyraz Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 29 maja 2000 r., III CZP 6/00 (Monitor Prawniczy 2001, nr 1,

s. 21), kiedy to jeszcze przed wprowadzeniem do systemu prawnego art. 391 § 2

k.p.c. wyjaśnił, że cofnięcie apelacji nie podlega kontroli sądu. Podzielić zatem

trzeba pogląd już poprzednio wyrażony przez Sąd Najwyższy, że kwestionowana

przez skarżącego czynność procesowa cofnięcia przez spółkę „Z. J. " skargi na

wpis referendarza w księdze wieczystej nie podlega kontroli przez sąd orzekający

(por. postanowienie z dnia 18 lutego 2011, I CZ 10/11, niepubl.).

Za przyjętym kierunkiem wykładni przemawia także ograniczona kognicja

sądu wieczystoksięgowego (art. 6288).

Ze wskazanych względów zażalenie ulega oddaleniu (art 3941 § 3 k.p.c.

w zw. z art. 39814 k.p.c.). O kosztach orzeczono na podstawie zasady określonej

w art. 520 § 1 k.p.c.

jw