I CZ 168/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 168/12

POSTANOWIENIE

Dnia 5 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku G. I. Spółki z o.o. w W.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

o ustanowienie drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia 2012 r.,

zażalenia uczestnika na postanowienie Sądu Okręgowego

z dnia 4 września 2012 r.,

oddala zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania przed Sądem Najwyższym Sądowi Rejonowemu.

Uzasadnienie

W wyniku apelacji wnioskodawcy Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 4

września 2012 r. uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w z dnia 21

marca 2012 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy uznał, wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji, że

nieruchomość wnioskodawcy, stanowiąca działkę nr 5/3, położoną w W. przy ul.

O.[…], wprawdzie ma dostęp do drogi publicznej, niemniej jednak nie jest to dostęp

odpowiedni w rozumieniu art. 145 § 1 k.c. Droga dojazdowa umożliwia bowiem

kierowcom tirów tylko wjazd na tę działkę, natomiast wyjazd na drogę publiczną

nie wchodzi w rachubę, gdyż usytuowanie budynków biurowo-magazynowych nie

pozwala kierowcom na dokonanie bezpiecznego manewru zawracania tymi

samochodami w obrębie działki nr 5/3. Do wyjazdu z tej działki wykorzystywany

jest natomiast pas drogi stanowiący część działki nr 5/2, należącej do uczestnika

postępowania. Droga ta - o szerokości 12 m – będąca drogą wewnętrzną jest

służebnością ustanowioną na rzecz sąsiedniej nieruchomości, stanowiącej działkę

nr

5/1.

Zdaniem

Sądu

Okręgowego,

faktyczne

wykorzystywanie

przez

wnioskodawcę części działki należącej do uczestnika postępowania jako drogi

wyjazdowej nie wyklucza domagania się przez niego prawnej gwarancji

zapewnienia odpowiedniego dostępu jego nieruchomości do drogi publicznej. W

związku z tym, że istnieje potrzeba zgromadzenia materiału dowodowego w celu

ustalenia wysokości należnego Skarbowi Państwa wynagrodzenia, Sąd Okręgowy

zdecydował się na uchylenie zaskarżonego apelacją postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Uczestnik postępowania zaskarżył postanowienie Sądu Okręgowego

zażaleniem do Sądu Najwyższego. Skarżący zarzucając Sądowi drugiej instancji

naruszenie art. 145 § 1 k.c., art. 328 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 386 § 4

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., wniósł o zmianę tego postanowienia przez oddalenie

apelacji wnioskodawcy albo też o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawę skierowanego do Sądu Najwyższego zażalenia stanowi art. 394 1

§ 11 k.p.c., zgodnie z którym, zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje w razie

uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania. Przytoczone uregulowanie weszło w życie

z dniem 3 maja 2012 r., stąd też orzecznictwo Sądu Najwyższego co do kierunku

wykładni i rozumienia art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest jeszcze ukształtowane.

W pierwszej kolejności pojawia się zatem wstępne pytanie o zakres kognicji Sądu

Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym wszczętym z powodu kasatoryjnego

orzeczenia sądu drugiej instancji o charakterze merytorycznym. Wychodząc

z założenia - zgodnego zresztą z całokształtem kodeksowej regulacji postępowania

w sprawach cywilnych - że przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie

w jakimkolwiek stopniu nie konkuruje z instytucją skargi kasacyjnej, należy przyjąć,

że w rozważanym wypadku kognicja Sądu Najwyższego jako sądu zażaleniowego

jest zredukowana wyłącznie do dokonania oceny, czy istniała formalna, procesowa

podstawa do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy sądowi

pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Ocena ta powinna być zatem

przeprowadzona bez szerszego wdawania się w merytoryczne podłoże

samej

sprawy. Oznacza to, że Sąd Najwyższy rozpatrując zażalenie, sprawdza jedynie,

czy rzeczywiście doszło do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty

sprawy albo, że wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.), bądź też, iż w rachubę wchodziła

podstawa nieważności postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.). Jeżeli natomiast sąd

drugiej instancji rozpoznawał apelację od wyroku wydanego w postępowaniu

uproszczonym, Sąd Najwyższy ocenia, czy uwzględniono art. 505 12 § 1 k.p.c.

Innymi słowy, Sąd Najwyższy jako organ judykacyjny dokonuje w ramach zażalenia

złożonego na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. sprawdzenia prawidłowości

stanowiska sądu drugiej instancji w ściśle określonym zakresie, a podłożem

merytorycznym

toczącego

się

między

stronami

sporu

zajmuje

się

tylko

w kontekście ewentualnego naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. (kontrola zażaleniowa

Sądu Najwyższego w aspekcie ewentualnego naruszenia art. 386 § 2 k.p.c. stanowi

zagadnienie odrębne, mające charakter stricte procesowy).

Wyznaczona przez ustawodawcę rola Sądu Najwyższego jako sądu

zażaleniowego kontrolującego prawidłowość realizowania przez sądy apelacyjne

swej funkcji procesowej sprawia, że rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego po

rozpatrzeniu zażalenia wniesionego na podstawie w art. 394 1 § 11 k.p.c. może

przedstawiać się dwojako: w wypadku nieuwzględnienia zażalenia dojdzie do jego

oddalenia, natomiast w razie uwzględnienia – nastąpi uchylenie zaskarżonego

wyroku (w postępowaniu nieprocesowym – postanowienia co do istoty sprawy).

Odpowiednie zastosowanie znajdą więc art. 39814 i 39815 § 1 k.p.c. W pierwszej

sytuacji sprawa zostanie po raz kolejny rozpoznana przez sąd pierwszej instancji,

w drugiej zaś – sąd drugiej instancji ponownie rozpozna apelację. Istota

omawianego postępowania zażaleniowego z góry więc wyłącza możliwość

przychylenia się do wniosku uczestnika postępowania, ażeby w wypadku

uwzględnienia zażalenia Sąd Najwyższy wydał postanowienie reformatoryjne.

Nie zasługuje także na uwzględnienie zawarty w zażaleniu wniosek

alternatywny. Odnosząc bowiem zarzut naruszenia art. 145 § 1 k.c. do

poczynionych wcześniej spostrzeżeń, należy stwierdzić, że jest to zarzut

nieadekwatny do celu i przeznaczenia instytucji zażalenia w jej kształcie

normatywnym

sprecyzowanym

w

art.

3941

§

k.p.c.

Merytoryczne

ustosunkowanie się do tego zarzutu przez Sąd Najwyższy związane byłoby wszak

z bezpośrednią kontrolą trafności oceny prawnej i wskazań co do dalszego

postępowania wyrażonych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sądu

drugiej instancji i oznaczałoby swoiste zawłaszczenie przez Sąd Najwyższy roli

Sądu Najwyższego jako sądu kasacyjnego.

Z tego

samego

względu

należy przyjąć,

że

skutecznej podstawy

rozpatrywanego zażalenia nie może stanowić sformułowany przez uczestnika

postępowania zarzut niedostatku uzasadnienia zaskarżonego postanowienia

z punktu widzenia wymagań określonych w art. 328 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

albowiem ze względu na jego ukierunkowanie wymagałby on również wypowiedzi

Sądu Najwyższego co do merytorycznej kwestii, a mianowicie, czy ustanowienie

służebności drogi koniecznej na rzecz wnioskodawcy będzie zgodne czy też

sprzeczne z interesem społeczno-gospodarczym (art. 145 § 3 k.c.). Dokonywanie

oceny tego zagadnienia w niniejszym postępowaniu nie jest zaś dopuszczalne.

W związku natomiast z zarzutem naruszenia art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. należy przede wszystkim podkreślić, że art. 394 1 § 11 k.p.c. ma na podstawie

odesłania zawartego w art. 13 § 2 k.p.c. odpowiednio zastosowanie także do

wydawanych w postępowaniu nieprocesowym postanowień orzekających co do

istoty sprawy. Zgodnie z powszechnie zajmowanym stanowiskiem, odpowiednie

stosowanie przepisów normujących proces w innych rodzajach postępowań musi

uwzględniać różnice zachodzące między tymi postępowaniami a procesem.

W konsekwencji niektóre przepisy regulujące proces mogą być stosowane

w postępowaniu nieprocesowym jedynie ze stosowną modyfikacją, a niektórych

z nich ze względu na charakter występującej odmienności postępowania

nieprocesowego w porównaniu z procesem nie można w ogóle stosować.

Zważywszy zatem, że Sąd Okręgowy w ramach kontroli instancyjnej przyjął inną niż

Sąd Rejonowy koncepcję końcowego rozstrzygnięcia sprawy, w konsekwencji

której zaistniała konieczność poczynienia po raz pierwszy ustaleń faktycznych co

do wysokości należnego uczestnikowi postępowania wynagrodzenia z tytułu

ustanowienia służebności drogowej, należy uznać, iż Sąd Okręgowy stosując

odpowiednio art. 386 § 4 k.p.c. i respektując jednocześnie konstytucyjną zasadę co

najmniej

dwuinstancyjnego

zaskarżone

apelacją

postępowania

postanowienie

sądowego,

i przekazać

był

sprawę

władny

do

uchylić

ponownego

rozpoznania wobec nierozpoznania przez Sąd Rejonowy istoty sprawy. Tym

samym zarzut naruszenia art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2k.p.c. okazał się zarzutem

chybionym.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy zażalenie oddalił (art. 394 1 § 3

w zw. z art. 39814 § 4 k.p.c.).

Podstawę rozstrzygnięcia o kosztach postępowania zażaleniowego stanowił

art. 108 § 2 w zw. z art. 3941 § 3, art. 39821 i 391 § 1 k.p.c.