I CZ 163/01 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 5 grudnia 2001 r., I CZ 163/01

Do oceny dopuszczalności kasacji w sprawie o wznowienie

postępowania wszczętej przed wejściem w życie ustawy z dnia 24 maja 2000 r.

o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 48, poz.

554), w której objęte skargą postępowanie zakończyło się przed dniem 1 lipca

2000 r., stosuje się przepisy nowe.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi powoda Piotra K. o wznowienie

postępowania w sprawie z powództwa Piotra K. przeciwko Powszechnemu

Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W. o zapłatę i rentę – zakończonej prawomocnym

wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dn. 4 czerwca 1996 r. po rozpoznaniu

na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 grudnia 2001 r., zażalenia skarżącego na

postanowienie Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 czerwca 2001 r.

oddalił zażalenie.

Uzasadnienie

W dniu 27 grudnia 2000 r. powód Piotr K. wniósł do Sądu Apelacyjnego w

Warszawie

skargę

o

wznowienie

postępowania

w

sprawie

przeciwko

Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W. o odszkodowanie w kwocie 10

000 i rentę w kwocie po 600 zł miesięcznie (obie kwoty po denominacji),

zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 4

czerwca 1996 r., oddalającym rewizję powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w

Warszawie, którym powództwo zostało oddalone. Skarga zawierała wniosek o

ustanowienie adwokata z urzędu, który Sąd Apelacyjny oddalił postanowieniem z

dnia 15 lutego 2001 r. nie sporządzając jego uzasadnienia.

Postanowieniem z dnia 15 lutego 20001 r. Sąd Apelacyjny odrzucił skargę

jako spóźnioną, stosownie do art. 410 § 1 k.p.c. Wraz z doręczeniem w dniu 27

marca 2001 r. powód został pouczony o sposobie i terminie zaskarżenia, w związku

z tym w terminie otwartym dla złożenia zażalenia wystąpił z wnioskiem o

ustanowienie adwokata z urzędu i zwolnienie od opłat sądowych.

Postanowieniem z dnia 2 kwietnia 2001 r. Sad Apelacyjny wniosek ten oddalił.

W dniu 2 kwietnia 2001 r. powód złożył osobiście sporządzone zażalenie na

obydwa postanowienia z dnia 15 lutego 2001 r. Postanowieniem z dnia 20 kwietnia

2001 r. Sad Apelacyjny odrzucił zażalenie na postanowienie o odmowie zwolnienia

od kosztów nie sporządzając jego uzasadnienia, a postanowieniem z dnia 8

czerwca 2001 r. na podstawie art. 393-18 § 2 i 3 oraz art. 393-2 k.p.c. odrzucił

zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania z

powodu braku zdolności postulacyjnej po stronie skarżącego.

Powód

przez

ustanowionego

pełnomocnika

wniósł

zażalenie

na

postanowienie z dnia 8 czerwca 2001 r., w którym wniósł o jego uchylenie i nadanie

biegu sprawie „z uwagi na wyjątkową sytuację w sprawie” i fakt, że powód

wielokrotnie zwracał się do sądu o przyznanie mu adwokata z urzędu. W

uzasadnieniu podniósł, że wyrok, jaki zapadł w jego sprawie, jest nieważny ze

względu

na

niewyznaczenie

powodowi

w

postępowaniu

przed

Sądem

Wojewódzkim pełnomocnika z urzędu na podstawie art. 101 § 3 k.r.o.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód domagał się wznowienia postępowania w sprawie zakończonej

prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego oddalającym jego rewizję, który

zapadł przed dniem 1 lipca 1996 r., w związku z czym w pierwszej kolejności

nasuwa się wątpliwość co do dopuszczalności z mocy ustawy zażalenia na

postanowienie tego Sądu z dnia 15 lutego 2001 r. o odrzuceniu skargi o wznowienie

zakończonego nim postępowania, a w następstwie tego także odnośnie do

dopuszczalności rozpoznawanego zażalenia.

Istotnym źródłem rozbieżności poglądów doktryny i orzecznictwa w zakresie

ogólniejszego

problemu

dopuszczalności

i

sposobu

zaskarżenia

orzeczeń

wydanych w sprawie o wznowienie postępowania jest spór o charakter prawny

skargi o wznowienie postępowania. Spośród dwóch zasadniczych poglądów, jakie

się zarysowały, jeden głosi, że skarga o wznowienie postępowania jest środkiem

prawnym inicjującym nowe postępowanie, mające własny przedmiot, a co za tym

idzie powinna być traktowana na równi z pozwem (uchwała Sądu Najwyższego z

dnia 20 lutego 1937 r., C III 1301/35, Zb.Urz. 1937, poz. 121 oraz postanowienia

Sadu Najwyższego z dnia 16 marca 1967 r., III CZP 1/67, OSNC 1967, nr 7-8, poz.

148 i z dnia 8 maja 1968 r., III CZP 38/68, nie publ.) Akceptacja tego poglądu i

przyjęcie, że mamy do czynienia z nowym postępowaniem pierwszoinstancyjnym,

także gdy toczy się ono w sądzie, który orzekł w sprawie zakończonej

prawomocnym orzeczeniem jako sąd drugiej instancji, prowadziłaby w obecnym

stanie prawnym, po zmianie przepisów kodeksu postępowania cywilnego ustawą z

dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o

zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 48,

poz. 554), do wniosku, że na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie

wydane przez sąd, który w sprawie prawomocnie zakończonej orzekał w drugiej

instancji, w świetle art. 392 k.p.c. nie przysługuje kasacja, zaś na podstawie art.

393-18 § 2 k.p.c. nie przysługuje również zażalenie do Sądu Najwyższego.

Według drugiego, dominującego poglądu, który z odwołaniem się do

wspierającej je argumentacji podziela Sąd Najwyższy w obecnym składzie, skarga

o wznowienie postępowania ze względu na cel w postaci obalenia orzeczenia i

funkcję

kontrolną

jego

prawidłowości,

jest

środkiem

zaskarżenia

wyroku

(postanowienia merytorycznego) realizującym się poza tokiem instancji, a sąd

rozpoznający skargę o wznowienie postępowania działa jako sąd drugiej instancji

(orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 1937 r., C II 3278/36, Zb.Urz.

1938, poz. 252, uchwała Sadu Najwyższego z dnia 13 września 1967 r., III CZP

60/67, OSNC 1968, nr 3, poz. 37 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26

stycznia 2000 r., III CZ 173/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 144). Postanowienie o

odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania, kończące postępowanie w sprawie,

wydane przez sąd, który orzekał w sprawie prawomocnie zakończonej w drugiej

instancji, podlega więc na podstawie art. 393-18 § 2 k.p.c. zaskarżeniu zażaleniem.

Jest ono dopuszczalne tylko w sprawach, w których przysługuje kasacja. Skoro, jak

zostało to wskazane, postępowanie ze skargi o wznowienie postępowania stanowi

kontynuację dotychczasowego postępowania na zasadach podstaw skargi

określonych w art. 399 i nast. k.p.c. i prowadzi do rozpoznania tego samego sporu,

punktem odniesienia dla oceny "kasacyjności" sprawy ze skargi o wznowienie

postępowania w ramach art. 393-18 k.p.c. musi być sprawa, której dotyczy skarga

(tak również Sąd Najwyższy w postanowieniach z dnia 26 stycznia 2000 r., III CZ

173/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 144 oraz z dnia 28 kwietnia 2000 r., II CZ 27/00,

nie publ.)

Wyrok Sądu Apelacyjnego kończący postępowanie w niniejszej sprawie został

wydany przed dniem 1 lipca 1996 r., zatem zgodnie z art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 1

marca 1996 r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego... (Dz.U. Nr 43, poz.

189) nie podlegał zaskarżeniu kasacją. Z kolei, zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy z dnia

24 maja 2000 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego..., do złożenia

środków zaskarżenia – obejmującego ich dopuszczalność – od orzeczeń wydanych

przed dniem 1 lipca 2000 r. stosuje się przepisy dotychczasowe. Przy jego

zastosowaniu do wniesionej w przedmiotowej sprawie skargi o wznowienie

postępowania "niekasacyjność" sprawy, której skarga dotyczy, wyłączałaby, ze

względu na treść art. 393-18 § k.p.c., dopuszczalność zażalenia na postanowienie o

jej odrzuceniu. Zważyć jednak należy, że przepis art. 5 ust. 2 powołanej ustawy,

zawierający wyjątek od zawartej w jego ust. 1 zasady bezpośredniego działania

nowej ustawy, ustanawia go na rzecz zasady instancyjności (stadialności) i ma na

celu utrzymanie w ramach instancji jednolitości przepisów procesowych w sytuacji

ich zmiany po wydaniu orzeczenia, od którego ma być wniesiony środek

zaskarżenia. Jako przepis wyjątkowy nie podlega wykładni rozszerzającej; zarówno

jego brzmienie, jak i cel zawartego w nim unormowania sprzeciwiają się uznaniu, że

znajduje on zastosowanie do skargi o wznowienie postępowania, będącej środkiem

zaskarżenia orzeczenia poza tokiem instancji.

Poczynione rozważania prowadzą do wniosku, że do oceny dopuszczalności

kasacji w sprawie o wznowienie postępowania wszczętej po dniu 30 czerwca

2000 r., w której objęte skargą postępowanie zakończyło się przed dniem 1 lipca

2000 r., stosuje się przepisy obowiązujące od tej daty (zob. również postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2001 r., V CZ 79/01 nie publ.). Według tych

przepisów (art. 392-1 § 1 k.p.c. a contrario), w sprawie o prawa majątkowe kasacja

przysługuje, jeżeli wartość przedmiotu zaskarżenia nie jest niższa niż 10 000 zł.

Przesądza to zarazem o uznaniu za dopuszczalne z mocy ustawy zażalenia na

postanowienie o odrzuceniu skargi wydane przez sąd drugiej instancji, a w

konsekwencji także rozpoznawanego zażalenia.

Zażalenie jest jednak nieuzasadnione. Wprowadzony ustawą z dnia 24 maja

2000 r. wymóg sporządzenia zażalenia przez pełnomocnika będącego adwokatem

lub radcą prawnym (art. 393-18 § 3 k.p.c. w związku z art. 393-2 § 1 k.p.c.),

doznający wyjątków określonych w art. 393-2 § 2, które w sprawie niniejszej nie

zachodzą, ma charakter bezwzględny. Jego niedotrzymanie, niezależnie od

przyczyny,

która

niedopuszczalne

do tego doprowadziła,

i

skutkuje

jego

powoduje uznanie zażalenia

odrzuceniem.

Nieuzasadnione

w

za

ocenie

skarżącego oddalenie wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu nie może więc

stanowić podstawy uznania, że odrzucenie wniesionego osobiście przez niego

zażalenia jest nieprawidłowe. Ewentualny brak winy w niedokonaniu przez stronę w

terminie czynności procesowej stanowić może natomiast przesłankę przywrócenia

terminu do jej dokonania.

Z powyższych względów zażalenie podlegało oddaleniu na podstawie art. 385

k.p.c. w z art. 397 § 2 k.p.c. i art. 393-18 § 3 k.p.c.