I CZ 153/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 153/07

POSTANOWIENIE

Dnia 12 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

w sprawie z powództwa A. K.

przeciwko M.(...) S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2008 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 7 listopada 2007 r.,

sygn. akt VI ACa (…),

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny odrzucił zażalenie powoda na

postanowienie odrzucające skargę kasacyjną powoda. Uznał, że jakkolwiek w

dotychczasowym postępowaniu powód korzystał ze zwolnienia od kosztów sądowych to

jednak zwolnienie to nie rozciąga się na postępowanie kasacyjne w związku z czym, jak

również wobec niezłożenia przy wnoszeniu skargi kasacyjnej wniosku o zwolnienie od

kosztów, powód powinien był uiścić poprzednio od skargi kasacyjnej a następnie od

zażalenia na odrzucenie skargi opłatę stosunkową, a nie jedynie opłatę podstawową.

Rozpoznając zażalenie, w którym powód zarzucił, iż udzielone mu zwolnienie od

kosztów sądowych obejmuje także postępowanie wywołane skargą kasacyjną, Sąd

Najwyższy zważył co następuje:

Powód został w całości zwolniony do kosztów sądowych na mocy postanowienia

Sądu Okręgowego w W. z dnia 27 stycznia 2004 r. tj. w czasie, gdy od orzeczenia sądu

drugiej instancji przysługiwała kasacja jako zwykły środek odwoławczy w systemie

instancyjnym. Przed nowelizacją kodeksu postępowania cywilnego dokonaną ustawą z

dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy kodeksu postępowania cywilnego oraz ustawy

prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 13 z 2005 r. poz. 98) ugruntowane było

w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowisko, że udzielone stronie w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym lub przed sądem drugiej instancji zwolnienie od kosztów

sądowych rozciąga się także na postępowanie kasacyjne, ponieważ zwolnienie należy

odnosić do całego postępowania w sprawie a nie do poszczególnych instancji (por.

postanowienie SN z dnia 20 lipca 2000 r. III CZ 43/00 – OSNC 2000, z. 11, poz. 202,

postanowienie SN z dnia 26 lipca 2000 r. I CZ 89/00 – nie publ.).

W związku z w/w ustawą zmieniającą, i wprowadzeniem do sytemu prawa

cywilnego instytucji skargi kasacyjnej, jako szczególnego środka odwoławczego od

prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji, w orzecznictwie Sądu Najwyższego

zarysowała się rozbieżność stanowisk odnośnie do skuteczności zwolnienia od kosztów

sądowych w postępowaniu kasacyjnym udzielonego sądowych stronie w toku

dwuinstancyjnego

obecnie

postępowania

przed

sądami

powszechnymi.

W

postanowieniach z dnia 30 maja 2006 r. I CZ 23/06 (nie publ.), z dnia 26 lipca 2006 r. IV

CZ 59/06 (nie publ.), z dnia 28 sierpnia 2006 r. IV CSK 166/06 z dnia 20 października

2006 r. IV CZ 77/06 (nie publ.) z dnia 29 listopada 2007 r. III CZ 52/07 (nie publ.) Sąd

Najwyższy wyraził pogląd, że zmiana kodeksu postępowania cywilnego, polegająca na

zastąpieniu instytucji kasacji skargą kasacyjną, nie wpływa na problematykę zwolnienia

od kosztów sądowych w związku z czym strona zwolniona przez sąd w toku

dotychczasowego ustępowania od kosztów sądowych pozostaje w całości zwolniona od

opłaty wymaganej od skargi kasacyjnej, a jedynie – stosownie do art. 100 ust. 2 ustawy

z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz.

1398 ze zm.) ma obowiązek uiszczenia opłaty podstawowej.

W postanowieniach z dnia 23 stycznia 2007 r. III CZ 3/07 (nie publ.), z dnia 14

marca 2007 r. I CZ 5/07 (nie publ.), z dnia 24 sierpnia 2007 r. I CZ 93/07 (nie publ.) Sąd

Najwyższy uznał natomiast, że w stanie prawnym po wejściu w życie ustawy

zmieniającej z dnia 22 grudnia 2004 r. brak jest w kodeksie postępowania cywilnego, a

także w ustawie z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

podstaw do przyjęcia skuteczności sądowego zwolnienia od kosztów także w

postępowaniu wywołanym wniesieniem skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela pogląd, że zwolnienie od kosztów

sądowych udzielone stronie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji lub w

postępowaniu odwoławczym jest skuteczne także w postępowaniu kasacyjnym.

Okoliczność, że obecnie orzeczenia sądu drugiej instancji uważa się za

prawomocne, co jest skutkiem, nadania skardze kasacyjnej charakteru środka

odwoławczego nadzwyczajnego, oraz, że celem skargi kasacyjnej jest kontrola

legalności orzeczenia sądu drugiej instancji podejmowana w interesie publicznym nie

zmienia oceny, że postępowanie kasacyjne stanowi dalszy ciąg dotychczasowego

postępowania, w którym strona ubiega się o rozpoznanie jej sprawy, która merytorycznie

może być rozstrzygnięta inaczej niż na to wskazuje wyrok sądu odwoławczego i to przy

rozważeniu tych samych argumentów, które przytaczane były wcześniej. W rzeczy

samej jest to więc kolejny etap tego samego postępowania rozpoznawczego, na czas

którego udzielono zwolnienia, aczkolwiek nie zaliczany obecnie do instancyjności i

rządzący się w zakresie reguł procesowych odmiennymi prawidłami. Potwierdzeniem

wniosku o skuteczności zwolnienia od kosztów także w postępowaniu kasacyjnym jest

art. 771 k.p.c., w którym stanowi się, że zwolnienie od kosztów sądowych przyznane

przez sąd w postępowaniu rozpoznawczym rozciąga się na postępowanie egzekucyjne.

Gdyby zamiarem ustawodawcy było ograniczenie korzystania przez stronę ze

zwolnienia od kosztów tylko do postępowania rozpoznawczego instancyjnego oraz do

postępowania egzekucyjnego wymagałoby to wyraźnego rozróżnienia w ramach

postępowania rozpoznawczego fazy postępowania przed sądami powszechnymi i etapu

postępowania zainicjowanego skargą kasacyjną, czego w art. 771 k.p.c. nie sposób się

dopatrzyć. Nie usprawiedliwiałoby też sformułowania „rozciąga się”, którego treść,

nawiązuje do pojęcia ciągłości zapoczątkowanej postępowaniem rozpoznawczym, jako

całości i bez jakiejkolwiek przerwy.

Jeżeli zatem w art. 771 k.p.c. uległa przesunięciu granica czasowa zwolnienia od

kosztów sądowych poza postępowanie rozpoznawcze to należy przyjąć, że w ramach

postępowania rozpoznawczego, do którego należy także postępowanie kasacyjne,

zwolnienie to jest skuteczne niezależnie od tego, że zostało udzielone na etapie

postępowania przed sądami powszechnymi.

Pogląd odmienny trudny jest do zaakceptowania nie tylko ze względów wyżej

przedstawionych ale także z uwagi na skutki niedziałania zwolnienia od kosztów w

zakresie ustanowienia z urzędu adwokata lub radcy prawnego dla strony dotychczas

korzystającej z tego uprawnienia. Konsekwentnie należałoby uznać, że ustanowienie

adwokata lub radcy prawnego powinno być wówczas cofnięte (art. 120 § 1 k.p.c.), oraz,

że po wydaniu orzeczenia przez sąd odwoławczy strona zamierzająca skorzystać ze

skargi kasacyjnej, znajdująca się w sytuacji, o której mowa w art. 102 ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych, powinna ponownie ubiegać się o zwolnienie od

kosztów i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Konieczność podjęcia przez stronę i sąd

odpowiednich w tym kierunku czynności, jak również prawdopodobieństwo – w razie

uwzględnienia ponownego wniosku strony – wyznaczenia innego adwokata lub radcy

prawnego

aniżeli

dotychczasowy

pełnomocnik

znający

sprawę,

nie

znajdują

usprawiedliwienia w samym tylko innym charakterze skargi kasacyjnej w porównaniu z

instytucją kasacji. Tym bardziej, że ani zmieniony kodeks postępowania cywilnego ani

ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, wydana

wszakże w czasie obowiązywania skargi kasacyjnej, nie zawierają unormowań, które by

pozwalały wnioskować o ograniczonej jedynie do postępowania instancyjnego

skuteczności udzielonego w tym czasie zwolnienia od kosztów sądowych.

Z

przedstawionych

względów,

nie

podzielając

poglądu

prezentowanego

w zaskarżonym orzeczeniu Sąd Najwyższy uwzględnił zażalenie i orzekł jak w sentencji

(art. 386 w zw. z art. 3941 § 3 i art. 39821 k.p.c.).