I CZ 152/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 152/12

POSTANOWIENIE

Dnia 23 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Józef Frąckowiak

w sprawie z powództwa Operator Gazociągów Przesyłowych GAZ-System S.A.

z siedzibą w W.

przeciwko Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. z siedzibą w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 listopada 2012 r.,

zażalenia strony powodowej na wyrok Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 czerwca 2012 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok;

2) pozostawia

Sądowi

Apelacyjnemu

kosztach postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

rozstrzygnięcie

o

Powód - Operator Gazociągów Przesyłowych Gaz - System S.A. w W. wniósł

o zasądzenie od Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa S.A. w W. kwoty

664.105,35 zł z ustawowymi odsetkami od 8 stycznia 2006 r., jako części odpraw

emerytalnych i nagród jubileuszowych wypłaconych pracownikom przejętym przez

powoda wraz z zakładem pozwanego, którą na podstawie porozumienia z 7 lipca

2005 r. pozwany zobowiązał się pokryć.

Pozwany - Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. w W. wniósł o

oddalenie powództwa. Przyznał okoliczności, w jakich doszło do zawarcia

porozumienia z 7 lipca 2005 r. Zarzucił, że: - stosownie do art. 231 § 2 k.p.

odpowiada solidarnie z powodem za zobowiązania wynikające ze stosunku pracy,

powstałe przed przejściem pracowników do nowego zakładu, a za zobowiązania

powstałe później odpowiada wyłącznie powód, jako nowy pracodawca; porozumienie z 7 lipca 2005 r., jako niezwiązane z przedmiotem działalności

pozwanego i zawarte bez zgody jego rady nadzorczej, jest nieważne (art. 19b

ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji, tekst jedn.: Dz.U.

z 2002 r. Nr 117, poz. 1397 ze zm., dalej: ustawa o kom. i pryw. oraz § 33 ust. 2 pkt

8 statutu); - realizacja porozumienia mogłaby narazić go na zarzut udzielenia

powodowi niedozwolonej pomocy publicznej, o jakiej mowa w art. 87 ust. 1 Traktatu

ustanawiającego Wspólnotę Europejską (dalej – TUWE).

Wyrokiem z 9 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na

rzecz powoda kwotę 664.105,35 zł z ustawowymi odsetkami od 8 stycznia 2006 r.

Za bezsporne uznał okoliczności dotyczące przekształceń własnościowych

powoda, okoliczności zawarcia pomiędzy stronami porozumienia z 7 lipca 2005 r. i

zasady jego wykonywania, a także wysokość roszczenia powoda. Uznał, że

porozumienie zawarte pomiędzy stronami mieści się w granicach swobody

kontraktowej (art. 3531 k.c.), a art. 19b ustawy o kom. i pryw. nie ma zastosowania

do stanu faktycznego sprawy. Za nietrafne uznał też stanowisko pozwanego, że

realizacja porozumienia mogłaby narazić go na zarzut udzielenia powodowi

niedozwolonej pomocy publicznej, o jakiej mowa w art. 87 ust. 1 TUWE. Zawarte

przez strony porozumienie nie było bowiem dotychczas przedmiotem decyzji, ani

nawet oceny Komisji Europejskiej. Nadto, ewentualne uznanie przez Komisję

Europejską, że Państwo Członkowskie udzieliło niedozwolonej pomocy publicznej,

skutkować może wyłącznie powstaniem obowiązku jej zwrotu przez beneficjenta,

nie ma to natomiast wpływu na ważność umowy będącej źródłem takiej pomocy.

Wyrokiem z 10 grudnia 2010 r., wydanym w uwzględnieniu apelacji

pozwanego, Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego z 9 grudnia 2009 r. i

oddalił powództwo. Sąd Apelacyjny uznał porozumienie z 7 lipca 2005 r. za

nieważne, w związku z jego zawarciem sprzecznie z art. 19b ust. 1 ustawy o kom. i

pryw.

Wyrokiem z 20 stycznia 2012 r., wydanym w uwzględnieniu skargi

kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z 10 grudnia 2010 r., Sąd

Najwyższy uchylił ten wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania, w związku z trafnością zarzutu naruszenia przez

Sąd Apelacyjny art. 19b ustawy o kom. i pryw. Sąd Najwyższy przyjął, że hipoteza

wynikającej z tego przepisu normy jest ujęta wąsko. Nie są nią objęte zarówno

umowy dotyczące działalności gospodarczej, jak i porozumienia bezpośrednio

związane z tą działalnością, a nawet pośrednio związane z przedmiotem

działalności spółki określonym w statucie. Porozumienie z 7 lipca 2005 r. zawarte

przez strony Sąd Najwyższy uznał za umowę związaną z przedmiotem

działalności gospodarczej pozwanego, nieobjętą hipotezą normy wynikającej z art.

19b ust. 1 ustawy.

Wydanym po ponownym rozpoznaniu sprawy wyrokiem z 29 czerwca 2012 r.

Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu Okręgowego z 9 grudnia 2009 r. i sprawę

przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu wskazał, że spośród zarzutów pozwanego badanych

w postępowaniu

apelacyjnym,

zarzut

dotyczący

sprzeczności

żądania

powódki z art. 231 § 2 k.p. był chybiony o tyle, że nie wywodziła ona swojego

roszczenia z solidarnej odpowiedzialności pozwanego za zobowiązania wynikające

ze stosunku pracy z byłymi pracownikami, a z porozumienia z 7 lipca 2005 r.

Wykładni art. 19b ustawy o kom. i pryw. dokonał Sąd Najwyższy w wyroku

z 20 stycznia 2012 r. i jest ona wiążąca dla Sądu, któremu sprawa została

przekazana (art. 39820 k.p.c.). W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy nie

rozpoznał jednak istoty sprawy, gdyż uchylił się od oceny zarzutu naruszenia art. 87

ust. 1 TUWE (obecnie - art. 107 ust. 1 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej;

dalej - TFUE). Takiej oceny nie stanowi stwierdzenie, że zawarte przez strony

porozumienie nie było dotychczas przedmiotem decyzji, ani nawet oceny Komisji

Europejskiej. Artykuł 107 ust 1 TFUE jest przepisem prawa materialnego,

znajdującym zastosowanie w polskim porządku prawnym, a nie zasługuje na

akceptację żądanie usankcjonowania orzeczeniem sądu powszechnego działań

dokonanych z jego oczywistym naruszeniem, przy zaniechaniu procedury

wskazanej w art. 108 ust 3 TFUE.

Sąd Apelacyjny wskazał, że w toku ponownego rozpoznania sprawy Sąd

Okręgowy powinien w pierwszym rzędzie rozważyć, czy świadczenie objęte

żądaniem pozwu rzeczywiście stanowi środek pomocowy w rozumieniu art. 87 ust.

1 TUWE, a obecnie art. 107 ust. 1 TFUE, a jeśli tak, to czy o planie jego

wprowadzenia Komisja została poinformowana w czasie odpowiednim do

przedstawienia swych uwag. W wypadku natomiast uzyskania pozytywnej

odpowiedzi na pierwsze pytanie i negatywnej na drugie z nich - powinien rozważyć

dopuszczalność wydania wyroku zasądzającego od pozwanego na rzecz powódki

świadczenie, które stanowiłoby niedopuszczalną pomoc Państwa. Uznał przy tym,

że w dotychczasowym toku procesu kwestie te nie były w ogóle przedmiotem

oceny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c. – w brzmieniu nadanym ustawą z 16 września

2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która weszła w życie z dniem 3 maja 2012 r. –

zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd

drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu projektu nowelizacji wskazano, że instytucja uchylenia

wyroku sądu pierwszej instancji wraz z przekazaniem sprawy do ponownego

rozpoznania jest w praktyce nadużywana choć obecny model postępowania

cywilnego zakłada, że druga instancja stanowi instancję merytoryczną, w której

sprawa powinna być rozpoznana ex novo, a postępowanie zakończone przez

wydanie rozstrzygnięcia kończącego spór pomiędzy stronami. Takie podejście do

zakresu

rozpoznania

i

orzekania

w

postępowaniu

apelacyjnym

znajduje

potwierdzenie także w orzecznictwie. W uchwale składu siedmiu sędziów

z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55, Sąd Najwyższy

wyjaśnił, że sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest

związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa

materialnego,

wiążą

go

natomiast

zarzuty

dotyczące

naruszenia

prawa

procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania.

Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., poza wypadkami określonymi w § 2 i 3

(stwierdzenie

przesłanek

nieważności

postępowania

albo

uzasadniających

odrzucenie pozwu lub umorzenie postępowania), sąd drugiej instancji może uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie

nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie

wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

Jeżeli wyrok został uchylony z powodu nierozpoznania przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy, to rolą Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym

jest zbadanie, czy sąd odwoławczy prawidłowo rozumiał to pojęcie oraz czy jego

merytoryczne stanowisko w sprawie uzasadniało taką ocenę postępowania sądu

pierwszej instancji. Poza zakresem kontroli w postępowaniu zażaleniowym

pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska prawnego sądu odwoławczego

co do meritum.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że do

nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu

pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy,

gdy zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych

zarzutów

strony,

bezpodstawnie

przyjmując,

że

istnieje

przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315;

postanowienia Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC

1999, nr 1, poz. 22; z 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, LEX nr 50750; z 3 lutego

1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyroki Sądu Najwyższego z 12 lutego

2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK

161/05, LEX nr 178635.; z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2,

poz. 2). Do nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji dojdzie

w szczególności w razie oddalenia powództwa z uwagi na przyjęcie braku

legitymacji procesowej po którejś ze stron, wygaśnięcia lub przedawnienia

roszczenia z odwołaniem się do samych tylko twierdzeń stron na temat jego

charakteru, gdy tej oceny sąd drugiej instancji nie podzieli (por. wyroki Sądu

Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22; z 14

maja 2002 r., V CKN 357/00, LEX nr 55513).

Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się na

podstawie analizy żądań pozwu i przepisów prawa materialnego stanowiących

podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania

wyjaśniającego.

Niewyjaśnienie

okoliczności

faktycznych

istotnych

dla

rozstrzygnięcia sprawy nie jest równoznaczne z nierozpoznaniem jej istoty

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 kwietnia 1999 r., II UKN 589/98, OSNP 2000,

nr 12, poz. 483). Skoro konstrukcja apelacji, jako środka zaskarżenia, a w efekcie

także postępowania apelacyjnego prowadzącego do jej rozpoznania, zakłada,

że sąd drugiej instancji ma obowiązek z urzędu raz jeszcze dokonać subsumpcji

ustalonego stanu faktycznego pod mające zastosowanie w sprawie przepisy prawa

materialnego, to niedostateczne – zdaniem sądu drugiej instancji – rozważenie

prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie przez sąd pierwszej

instancji oczywiście nie może być kwalifikowane jako nierozpoznanie istoty sprawy.

Wypada nadto odnotować, że w niniejszej sprawie Sąd Najwyższy

rozpoznawał już skargę kasacyjną wywiedzioną od orzeczenia Sądu Apelacyjnego.

Sąd Najwyższy władny był wówczas – w razie gdyby uznał, że nie została

rozpoznana istota rozstrzyganej sprawy albo że postępowanie dowodowe musi być

w niej przeprowadzone w całości (art. 386 § 4 k.p.c.) – uchylić zaskarżony wyrok

oraz

wyrok

sądu

pierwszej

instancji

i

przekazać

sprawę

temu

sądowi

do ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.). Skoro Sąd Najwyższy w wyniku

kontroli kasacyjnej wzruszył jedynie wyrok Sądu Apelacyjnego i temu Sądowi

przekazał sprawę do ponownego rozpoznania, to znaczy, że zarówno przebieg

postępowania w tej sprawie, jak i rozstrzygnięcia wydane w niej przez Sąd

pierwszej instancji, nie usprawiedliwiają tezy, że Sąd ten nie rozpoznał

istoty sprawy.

Skoro trafne okazały się zarzuty zażalenia, to – na podstawie art. 39415 § 1

zdanie pierwsze k.p.c. w zw. z 3941 § 3 i art. 108 § 2 oraz art. 39821 k.p.c. –

Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok, pozostawiając Sądowi drugiej instancji

rozstrzygnięcie o kosztach postepowania zażaleniowego. Oznacza to, że Sąd

drugiej instancji obowiązany jest rozpoznać apelację raz jeszcze z pominięciem

przyjętej

poprzednio

oceny

postępowania

rozstrzygnięcia wydanego przez ten Sąd.

Sądu

pierwszej

instancji

oraz