I CZ 144/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 144/07

POSTANOWIENIE

Dnia 6 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Antoni Górski

w sprawie z powództwa M. J.

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezesowi Sądu Okręgowego w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 marca 2008 r.,

zażalenia powoda

na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 5 października 2007 r., sygn. akt VI ACa

(…),

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Powód zwolniony od kosztów sądowych postanowieniem sądu pierwszej instancji

wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z 31 maja 2007 r. uiszczając

opłatę podstawową.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z 5 października 2007 r. odrzucił skargę

podzielając pogląd prawny, w myśl którego zwolnienie udzielone przed sadem

powszechnym nie rozciąga się na postępowanie kasacyjne, w związku z czym strona

powinna wnosząc skargę kasacyjna ponownie ubiegać się o zwolnienie od kosztów tym

postępowaniu.

Powód wniósł zażalenie na to postanowienie wyrażając odmienne zapatrywanie

co do skutków zwolnienia od kosztów sądowych dokonanego w postępowaniu przed

sadem powszechnym. Żalący się wnosi o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zmiana charakteru postępowania kasacyjnego dokonana z dniem 6 lutego 2005

r. ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98)

wywołała wątpliwości, również w odniesieniu do kwestii ubocznych m.in. dotyczących

postępowania o zwolnienie od kosztów sądowych. W szczególności wyłoniło się

zagadnienie, czy zwolnienie udzielone w postępowaniu przed sądem powszechnym jest

skuteczne w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ z przekształceniem w postępowanie

skargowe od prawomocnego orzeczenia utraciło ono charakter postępowania zwykłego,

odwoławczego. Zagadnienie to doprowadziło do rozbieżności w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, co z kolei znalazło odzwierciedlenie w orzecznictwie sądów drugiej

instancji, do których wpływają skargi kasacyjne i są poddane badaniu pod kątem

dopuszczalności (art. 3986 § 2 k.p.c.) – również z innych przyczyn, w tym dochowania

wymagania opłaty, ze skutkami przewidzianymi w art. 1302 § 3 k.p.c.

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd Apelacyjny podziela

kierunek reprezentowany m.in. w postanowieniach Sądu Najwyższego z 14 marca 2007

r., I CZ 5/07 lub z dnia 24 sierpnia 2007 r. I CZ 98/07. Należy dodać, że nie jest to

wyczerpujące wyliczenie orzeczeń uznających, że prawomocność orzeczenia w sprawie

jako całości poddanej pod osąd rozciąga się na postanowienia incydentalne, z

wyjątkiem przypadków unormowanych odmiennie (np. postanowienie dnia 23 stycznia

2007 r., III CZ 3/07 lub z dnia 24 sierpnia 2007 r., I CZ 88/07). Nie jest to zatem, jak

utrzymuje skarżący pogląd odosobniony, niezasługujący na uwagę.

W orzecznictwie jednak prezentowane były również odmienne oceny skutków

zmian dokonanych ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. np. w postanowieniach z dnia 9

listopada 2006 r., IV CZ 85/06 niepubl. oraz z dnia 20 października 2006 r., IV CZ 77/06.

W orzeczeniach tych Sąd Najwyższy wskazywał, że prawomocność orzeczenia sądu

drugiej instancji nie oznacza konieczności ponawiania wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych przez stronę, która takie zwolnienie już uprzednio uzyskała, ponieważ toczy

się ono w tej samej sprawie, w której udzielono zwolnienia od kosztów. Taki sam

kierunek wykładni przyjmował skład orzekający w postanowieniu z dnia 30 maja 2007 r.,

I CZ 54/07.

Nie ulega wątpliwości, że przykładowo wskazane rozbieżności stawiały przed

uczestnikami postępowań sądowych niebezpieczeństwo uchybienia bez swej winy

terminu dokonania tak ważnej czynności procesowej, jak zaskarżenie prawomocnego

orzeczenia sądu drugiej instancji. Wprawdzie przepisy postępowania przewidują środki

prawne pozwalające uniknąć niekorzystnych skutków uchybienia terminu bez winy

strony

(i

jej

pełnomocnika),

jednak

rozwiązania

przewidziane

dla

wydarzeń

nadzwyczajnych nie mogą zastąpić pewności stanu prawnego, pozwalającego udzielać

pomocy prawnej bez obciążenia nadmiernym ryzykiem. Wysokie wymagania stawiane

profesjonalnym uczestnikom postępowania sadowego nie powinny bowiem prowadzić

do postępowania oportunistycznego (np. przez uiszczanie opłat wyższych od

wymaganych przez ustawy).

Istniejąca zasadnicza rozbieżność orzecznictwa wymagała zatem ujednolicenia.

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego na podstawie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23

listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) przedstawił

wniosek o rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów,

rozbieżności w wykładni prawa występującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego, co do

tego czy zwolnienie od kosztów sądowych udzielone stronie w postępowaniu

rozpoznawczym obejmuje także postępowanie wszczęte wniesieniem skargi kasacyjnej

oraz czy pełnomocnictwo procesowe obejmuje z samego prawa umocowanie do

wniesienia skargi kasacyjnej oraz występowania w postępowaniu wszczętego jej

wniesieniem.

Wniosek oznaczony sygnaturą III CZP 142/07 oczekuje na rozpoznanie przez

skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego.

Odnosząc się do przedstawionego zażalenia skład orzekający w rozpoznawanej

sprawie wyraża pogląd, że zwolnienie od kosztów sądowych udzielone stronie w

postępowaniu rozpoznawczym obejmuje także postępowanie wszczęte wniesieniem

skargi kasacyjnej.

Art. 771 k.p.c. dotyczący postępowania egzekucyjnego powoływany dla

uzasadnienia

obydwu

kierunków

orzecznictwa,

zdaniem

składu

orzekającego

potwierdza stanowisko przytoczone w poprzednim zdaniu, ponieważ niezrozumiała

byłaby konstrukcja wyłączająca zwolnienia od kosztów w postępowaniu kasacyjnym, a

utrzymująca je w toczącym się jednocześnie, lub później postępowaniu egzekucyjnym.

Zwolnienie od kosztów sądowych jest zależne od stanu majątkowego strony i nie ma

podstaw do przypuszczania, że w okresie kilku lub nawet kilkunastu miesięcy od

wydania orzeczenia przez sąd drugiej instancji sytuacja majątkowa i rodzinna strony

diametralnie się zmieni, co usprawiedliwiałoby wszczęcie postępowania incydentalnego

w przedmiocie ponownego zwolnienia. Również z punktu widzenia stron, sprawa jako

przedmiot postępowania rozpoznawczego i kasacyjnego zachowuje tożsamość, skoro

dotyczy nadal tego samego stosunku prawnego. Wreszcie nie bez znaczenia jest treść

postanowienia uwzględniającego wniosek o zwolnienia. Brak w nim ograniczeń

powoduje słuszne przekonaniem strony, że będzie to zwolnienie skutkowało do końca

postępowania rozpoznawczego.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uznał zażalenie za uzasadnione i na podstawie

art. 3941 § 1 i 3 w związku z art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak na wstępie.