I CZ 139/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 139/07

POSTANOWIENIE

Dnia 4 lipca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie ze skargi A. L. o wznowienie postępowania

w sprawie z wniosku M. D.-G.

przy uczestnictwie A. L.

o uznanie i stwierdzenie wykonalności wyroku Sądu Polubownego,

zakończonej prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 28 września 2006 r.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 lipca 2008 r.,

zażalenia skarżącego na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 26 września

2007 r.,

odrzuca zażalenie i zasądza od skarżącego A. L. na rzecz

wnioskodawczyni M. D.-G. kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł

tytułem kosztów postępowania przed Sądem Najwyższym.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 września 2007 r. Sąd Apelacyjny

odrzucił skargę A. L. o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem

tego Sądu z dnia 28 września 2006 r. oddalającym zażalenie skarżącego na

postanowienie Sądu Okręgowego w W. z dnia 9 czerwca 2006 r. o uznaniu i

stwierdzeniu wykonalności wyroku Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie

Gospodarczej z dnia 24 kwietnia 2006 r. W uzasadnieniu swego postanowienia

Sąd Apelacyjny wskazał, że przepisy art. 1212 – 1217 k.p.c. regulujące

postępowanie o uznanie i stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego nie

zawierają szczególnego postanowienia w przedmiocie dopuszczalności skargi o

wznowienie postępowania. Według zaś art. 403 § 2 k.p.c., podstawą skargi o

wznowienie

nie może być, na co powołuje się skarżący, wykrycie orzeczenia

innego sądu, które zostało wydane już po uprawomocnieniu się orzeczenia

kończącego postępowanie, do którego odnosi się skarga. Orzeczeniem tym był

wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 25 stycznia 2007 r. oddalający powództwo o

stwierdzenie nieważności uchwały, wydany w sprawie, w której skarżący brał udział

jako interwenient uboczny.

W zażaleniu skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważania należy rozpocząć od ustalenia, czy zażalenie na postanowienie

Sądu Apelacyjnego wniesione przez skarżącego jest w ogóle dopuszczalne, gdyż

negatywne rozstrzygnięcie tej kwestii przesądza o braku możliwości jego

merytorycznego rozpoznania.

Orzeczenia, od których przysługuje zażalenie zostały wskazane w art. 394

§ 1 oraz w art. 3941 § 1 i 2 k.p.c. W okolicznościach niniejszej sprawy

postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania zostało wydane

przez sąd, który rozpoznawał sprawę w drugiej instancji. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego dominuje zaś zapatrywanie, że odrzucenie skargi przez ten sąd, jako

właściwy do wznowienia na podstawie art. 405 k.p.c. nie oznacza, iż wydane w tym

zakresie postanowienie jest postanowieniem sądu pierwszej instancji, chociażby

orzekał on co do dopuszczalności wznowienia postępowania po raz pierwszy.

W efekcie nie może budzić wątpliwości, że zaskarżone postanowienie o odrzuceniu

skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd drugiej instancji nie podlega

zaskarżeniu zażaleniem na podstawie art. 394 § 1 w zw. z art. 405 k.p.c., ponieważ

nie jest postanowieniem sądu pierwszej instancji (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 2 grudnia 1965 r., II CZ 100/65, OSNCP 1966, nr 5, poz. 87;

z 20 czerwca 1972 r., II CZ 110/72, niepubl.; z 14 grudnia 1978 r., II UZ 3/78,

niepubl.).

Oznacza to, że w rachubę może wchodzić jedynie dopuszczalność zażalenia

na podstawie art. art. 3941 § 1 i 2 k.p.c. Zgodnie z tymi przepisami, zażalenie do

Sądu

Najwyższego

przysługuje

na

postanowienie

sądu

drugiej

instancji

odrzucające skargę kasacyjną oraz skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, a w sprawach, w których przysługuje skarga kasacyjna

także na postanowienie sądu drugiej instancji kończące postępowanie w sprawie,

z wyjątkiem postanowień, o których mowa w art. 398 1 k.p.c., a także postanowień

wydanych w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu pierwszej

instancji.

Zaskarżone orzeczenie nie jest ani postanowieniem odrzucającym skargę

kasacyjną lub skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia, ani też postanowieniem wydanym w wyniku rozpoznania zażalenia na

postanowienie sądu pierwszej instancji. Jest natomiast postanowieniem kończącym

postępowanie w sprawie, dlatego też powstaje potrzeba ustalenia w pierwszej

kolejności, czy postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 26 września 2007 r.

o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w przedmiocie uznania

i stwierdzenia wykonalności wyroku sądu polubownego zostało wydane w sprawie,

w której dopuszczalna jest skarga kasacyjna. Należy przy tym jednocześnie

uwzględnić założenie, że od wydanego przez sąd drugiej instancji rozstrzygnięcia

co do zasadności skargi o wznowienie postępowania dopuszczalna jest skarga

kasacyjna,

jeżeli

w sprawie,

w której

wniesiono

skargę

o

wznowienie,

przysługiwałaby skarga kasacyjna (zob. postanowienia Sądu najwyższego

z 8 kwietnia 1997 r., I CZ 17/97, niepubl.; z 6 lipca 2000 r., V CKN 1352/00,

niepubl.; z 30 października 2000 r., II CZ 111/02, niepubl.). W rezultacie dla oceny

dopuszczalności

wniesionego

zażalenia

konieczne

jest

ustalenie,

czy od

postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 28 września 2006 r. w oddalającego

zażalenie na postanowienie w przedmiocie uznania i stwierdzenia wykonalności

wyroku sądu polubownego przysługiwała skarga kasacyjna.

Należy podkreślić, że po zmianach, jakie przyniosła ustawa z dnia 28 lipca

2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 178,

poz. 1478) wprowadzająca nową regulację sądownictwa polubownego jako część

piątą kodeksu (art. 1154-1217 k.p.c.), zagadnienie dopuszczalności skargi

kasacyjnej od orzeczenia sądu drugiej instancji w przedmiocie uznania lub

stwierdzenia wykonalności orzeczenia sądu polubownego nie była jeszcze

przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego.

Na gruncie poprzednio obowiązującego stanu prawnego w orzecznictwie

przyjmowano natomiast, że dopuszczalność skargi kasacyjnej (kasacji) zależy od

tego, czy orzeczenie w przedmiocie uznania lub stwierdzenia wykonalności sądu

polubownego odnosiło się do orzeczenia wydanego w Polsce, czy też za granicą.

W postanowieniu z dnia 22 września 1999 r., I CKN 654/99 (OSNC 2000, nr 3,

poz. 61) wyrażono pogląd, że postanowienie sądu drugiej instancji oddalające

zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji co do stwierdzenia

wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego w Polsce lub ugody zawartej

przed takim sądem nie jest postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie

w rozumieniu dawnego 392 k.p.c., gdyż w stosunku do wyroku sądu polubownego

złożona może być skarga o jego uchylenie, która jest szczególnym środkiem

nadzoru sądu państwowego nad sądem polubownym i której podstawy pochłaniają

podstawy

odmowy

stwierdzenia

wykonalności

wyroku

sądu

polubownego.

Jednocześnie stwierdzono, że kasacja jest dopuszczalna od postanowienia sądu

drugiej instancji co do stwierdzenia wykonalności wyroku sądu polubownego

wydanego za granicą. Istotna różnica polega nie tylko na szczególnym charakterze

obu postępowań, w tym zwłaszcza postępowania, w wyniku którego wyrok

zagranicznego sądu polubownego uzyskuje byt w polskim porządku prawnym, lecz

przede wszystkim na tym, że wyrok arbitrażowy wydany za granicą nie może być

wzruszony w Polsce w drodze skargi o jego uchylenie (por. także postanowienie

Sądu Najwyższego z 9 lutego 1999 r., I CKN 887/98, OSNC 1999, nr 10, poz. 172

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 13 października 2004 r., I CZ 102/04,

niepubl.). Pogląd ten był na ogół zaakceptowany również w doktrynie.

W ocenie Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszym składzie, pogląd

ten należy również podtrzymać na gruncie obecnie obowiązującego stanu

prawnego. Wbrew wyrażanym niekiedy w literaturze poglądom należy stwierdzić,

że analiza obecnej regulacji części piątej kodeksu postępowania cywilnego

wzmacnia

wręcz

argumenty

przemawiające

za

przyjmowanym

dotąd

zróżnicowaniem w zakresie dopuszczalności skargi kasacyjnej od orzeczenia sądu

drugiej instancji w przedmiocie uznania lub stwierdzenia wykonalności wyroku sądu

arbitrażowego wydanego w kraju oraz za granicą.

W pierwszej kolejności wypada zauważyć, że w związku z brakiem regulacji

kwestii dopuszczalności skargi kasacyjnej wśród przepisów części piątej kodeksu

postępowania cywilnego właściwe do jego oceny są przepisy części pierwszej,

księgi pierwszej, regulujące postępowanie procesowe, przy czym chodzi tu przepisy

ogólne o procesie, z wyłączeniem przepisów o postępowaniach odrębnych (art. 13

§ 2 k.p.c.). Stosowanie tej reguły w innych postępowaniach, w tym w postępowaniu

o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu arbitrażowego oznacza, że

według art. 3981 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. skarga kasacyjna jest dopuszczalna

od prawomocnych orzeczeń wydanych przez sąd drugiej instancji, które

rozstrzygają o przedmiocie danego postępowania albo dotyczą odrzucenia wniosku

wszczynającego to postępowanie lub je umarzającego, jeżeli dany rodzaj

postępowania może być uznany za „odpowiednik” postępowania w sprawie, którym

jest proces.

Zgodnie z art. 1212 § 1 k.p.c., wyrok sądu polubownego lub ugoda przed

nim zawarta mają moc prawną na równi z wyrokiem sądu lub ugodą zawartą przed

sądem po ich uznaniu przez sąd albo po stwierdzeniu przez sąd ich wykonalności.

Bez wątpienia więc postępowanie o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku

sądu arbitrażowego ma istotne znaczenie, skoro stanowi ono nieodzowny warunek

uzyskania mocy prawnej przez orzeczenie sądu polubownego. Należy jednak

podkreślić, że obecnie obowiązujące przepisy wyraźnie różnicują wyroki sądów

polubownych (oraz ugody zawarte przed takimi sądami) ze względu na to, czy

zostały wydane (zawarte) w Polsce, czy też za granicą.

Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego przed polskim sądem

państwowym może zostać skierowana tylko w stosunku do wyroku sądu

polubownego wydanego w Polsce (por. art. 1205 § 1 k.p.c.), co implikuje wniosek,

że chodzi o sytuację, w której także miejsce postępowania przed sądem

polubownym znajdowało się w Polsce (art. 1155 § 2 k.p.c.). Odmienny jest

w związku z tym także zakres kognicji sądu orzekającego o uznaniu lub

stwierdzeniu wykonalności, w zależności od tego, czy chodzi o wyrok sądu

polubownego wydany w Polsce lub ugodę zawartą przed takim sądem w Polsce,

czy też o wyrok sądu polubownego, który został wydany za granicą, lub ugodę,

którą zawarto za granicą. W wypadku wyroku sądu polubownego wydanego

w Polsce lub ugody zawartej przed takim sądem w Polsce, sąd kontroluje jedynie,

czy według przepisów kodeksu postępowania cywilnego spór mógł być poddany

pod rozstrzygnięcie sądu polubownego lub też, czy uznanie lub wykonanie wyroku

sądu

polubownego

lub

ugody

przed

nim

zawartej

byłoby

sprzeczne

z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (klauzula

porządku publicznego – art. 1214 § 3 k.p.c.). Przesłanki te nie są jednak badane,

jeżeli wcześniej skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego została przez sąd

państwowy prawomocnie oddalona (art. 1217 k.p.c.).

Inaczej rzecz się przedstawia przy orzekaniu o uznaniu lub stwierdzeniu

wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego za granicą lub ugody zawartej

przed takim sądem za granicą. Przesłanki, które są wówczas dodatkowo badane

(por. art. 1215 § 2 k.p.c.) są częściowo zbieżne z podstawami skargi o uchylenie

wyroku sądu polubownego uwzględnianymi na zarzut skarżącego (por. art. 1206

§ 1 pkt 1-4 k.p.c.), a częściowo nawiązują do sytuacji wyroku sądu polubownego

w państwie jego pochodzenia, tj. państwie, w którym lub według prawa którego

wyrok został wydany (art. 1215 § 2 pkt 5 k.p.c.).

Poczynione spostrzeżenia pozwalają stwierdzić, że charakter postępowania

o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego lub ugody

zawartej przed takim sądem nie jest jednolity i należy inaczej go oceniać

w zależności od tego, czy postępowanie ma za przedmiot wyrok sądu polubownego

wydany w Polsce lub ugodę zawartą w Polsce, czy też wyrok sądu polubownego

wydany za granicą lub ugodę zawartą przed takim sądem za granicą. W pierwszym

wypadku jest to postępowanie pomocnicze, gdyż jest prowadzone w sytuacji,

w której wyrok sądu polubownego został wydany w Polsce (ugoda przed tym

sądem została zawarta w Polsce), co oznacza, że postępowanie przed sądem

polubownym było zlokalizowane (w sensie prawnym) w Polsce. Funkcja

postępowania o uznanie lub stwierdzenie wykonalności jest wówczas ograniczona

do zapewnienia skuteczności wyniku postępowania w sprawie przez zrównanie

wyroku sądu polubownego wydanego w Polsce lub ugody zawartej przed tym

sądem w Polsce z wyrokiem sądu państwowego lub ugodą zawartą przed takim

sądem, a wypadku, gdy wyrok sądu polubownego lub ugoda przed nim zawarta ma

być podstawą egzekucji – do umożliwienia prowadzenia egzekucji na podstawie

tych tytułów. Element kontroli, który występuje w tym postępowaniu (art. 1214 § 3

k.p.c.), tej oceny nie zmienia, tym bardziej, że w pewnych okolicznościach kontrola

może mieć charakter ograniczony i nie obejmować podstaw przewidzianych w art.

1214 § 3 k.p.c. (por. art. 1217 k.p.c.).

Odmiennie zagadnienie przedstawia się w wypadku postępowania o uznanie

lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego za granicą lub

ugody zawartej przed takim sądem za granicą (zob. uzasadnienie postanowienia

Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2007 r., I CSK 330/06, OSNC 2007, nr 12, poz.

185). W takim wypadku postępowanie to pełni znacznie dalej idące funkcje, gdyż

w sytuacji, w której postępowanie przed sądem polubownym było zlokalizowane za

granicą i wyrok sądu polubownego został wydany za granicą lub ugoda przed tym

sądem została zawarta za granicą, można mówić o tym, że postępowanie o uznanie

lub stwierdzenie wykonalności pozwala osiągnąć skutki prawne równoznaczne

z tymi, które istnieją, gdy postępowanie przed sądem polubownym jest zlokalizowane

w kraju i tu zostaje wydany wyrok lub zawarta zostaje ugoda. Postępowanie to nie

ogranicza się więc do funkcji, które spełnia postępowanie o uznanie lub

stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego w Polsce lub

ugody zawartej przed tym sądem w Polsce. W efekcie nie można postępowania

o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego za

granicą lub ugody zawartej przed takim sądem za granicą sprowadzać do roli

postępowania o charakterze pomocniczym, jak to jest w wypadku postępowania

o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego

w Polsce lub ugody zawartej przed tym sądem w Polsce. Potwierdza ten wniosek

szerszy zakres kontroli wyroku lub ugody przez sąd państwowy w wypadku wyroku

sądu polubownego wydanego za granicą lub ugody zawartej przed takim sądem za

granicą. Z tych względów postępowanie o uznanie lub stwierdzenie wykonalności

wyroku sądu polubownego wydanego za granicą lub ugody zawartej przed takim

sądem za granicą powinno być traktowane jako „odpowiednik” postępowania

w sprawie.

Przenosząc wyżej zaprezentowane wywody na realia rozpoznawanej sprawy

należy uznać, że skarga kasacyjna od prawomocnego postanowienia Sądu

Apelacyjnego z dnia 28 września 2006 r. oddalającego zażalenie skarżącego na

postanowienie w przedmiocie uznania i stwierdzenia wykonalności wyroku sądu

polubownego

wydanego

w

Polsce

nie

była

dopuszczalna.

Tym

samym

niedopuszczalna byłaby także skarga kasacyjna od orzeczenia wydanego w wyniku

rozpoznania wniesionej przez skarżącego skargi o wznowienie postępowania

w sprawie.

W rezultacie należy przyjąć, że na podstawie art. 394 1 § 2 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. nie jest dopuszczalne zażalenie do Sądu Najwyższego na postanowienie

sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w sprawie

o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego wydanego

w Polsce lub ugody zawartej przed takim sądem w Polsce.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy odrzucił zażalenie jako

niedopuszczalne (art. 3941 § 3 w zw. z art. 397 § 2 i art. 373 k.p.c.).

O kosztach postępowania zażaleniowego Sąd Najwyższy orzekł na

podstawie art. 108 § 1 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.

eb