I CZ 121/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 121/09

POSTANOWIENIE

Dnia 19 maja 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSA Jan Futro

w sprawie z powództwa J. C.

przeciwko (...) Telefonii Cyfrowej Spółki z o.o. w W.

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 maja 2010 r.,

zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 września 2009 r., sygn. akt VI ACa (...), w części dotyczącej odrzucenia skargi

kasacyjnej,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Wobec zgonu powoda (w dniu 15 lutego 2009 r.) Sąd Apelacyjny zaskarżonym

postanowieniem odrzucił skargę kasacyjną strony pozwanej „(...) Telefonii Cyfrowej” Sp.

z o.o. z siedzibą w W. od wyroku tegoż Sądu z 8 grudnia 2008 r., sygn. akt VI ACa (...).

Wyrokiem tym oddalono apelację strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w W. –

Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 28 lutego 2008 r., sygn. akt XVII (…),

którym uznano za niedozwolone i zakazano stronie pozwanej stosowania w umowach z

konsumentami postanowienia wzorca umowy „Załącznik cenowy do oferty usługi

prywatne dla taryf (…)” o nazwie „Inne O.(…)”.

Odrzucając skargę kasacyjną, Sąd Apelacyjny wyszedł z założenia, że żądanie

uznania za niedozwolone postanowień wzorca umownego nie przechodzi na

spadkobierców w ramach ogólnej sukcesji z art. 922 k.c., gdyż prawa oraz obowiązki

powoda w takiej sprawie nie mają charakteru majątkowego. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, wobec tego, że skarga kasacyjna została złożona po śmierci powoda

(utrata bytu przez stronę czynną sporu), a jednocześnie przy braku następstwa

prawnego po stronie powodowej, skargę kasacyjną należało uznać za niedopuszczalną i

jako taką odrzucić na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. Z tego też powodu wskazanym

postanowieniem Sądu drugiej instancji oddalony został jednocześnie wniosek strony

pozwanej o wezwanie do udziału w sprawie: Prokuratora Rejonowego z obszaru W.,

Federacji Konsumentów – Rada Krajowa Federacji Konsumentów w W., Stowarzyszenia

Konsumentów Polskich w W., Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów lub

Miejskiego Rzecznika Konsumentów przy Urzędzie W.

W zażaleniu na postanowienie odrzucające skargę kasacyjną strona pozwana

zarzuciła Sądowi drugiej instancji naruszenie przepisów prawa procesowego oraz

naruszenie przepisów prawa materialnego. Ponadto, na podstawie art. 380 w zw. z art.

39821 i art. 3941 § 3 k.p.c. wniosła o rozpoznanie prawidłowości zaskarżonego

postanowienia także w części dotyczącej oddalenia wniosku o wezwanie do udziału w

sprawie wymienionych wyżej podmiotów.

W uzasadnieniu zażalenia strona pozwana podniosła, że postępowanie odrębne

w sprawach gospodarczych jest rodzajem postępowania i wobec tego na podstawie art.

13 § 2 k.p.c. do postępowania w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone stosuje się odpowiednio przepisy ogólne o procesie. W konsekwencji,

odpowiednie stosowanie w niniejszym postępowaniu przepisu art. 398 6 § 2 k.p.c.

powinno oznaczać dopuszczalność „zastąpienia” zmarłego powoda innym podmiotem

zainteresowanym w wyniku postępowania bądź też powołanym do stania na straży

praworządności

i

interesów

podmiotów

nie

biorących

udziału

w

niniejszym

postępowaniu, a których jego wynik będzie dotyczył na mocy art. 479 – art. 47945 k.p.c.

W uzasadnieniu zażalenia wskazano także na naturę prawną postępowania w sprawach

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. W ramach tego postępowania

sąd

przeprowadza

abstrakcyjną

kontrolę

wzorców umownych,

która

nie

jest

ukierunkowana na ochronę konkretnego konsumenta w związku z zawartą przez niego

umową z przedsiębiorcą, ale na ochronę wszystkich konsumentów. Kontrola

abstrakcyjna nie jest także prowadzona przeciwko konkretnemu przedsiębiorcy, ale

przeciwko wszystkim przedsiębiorcom, którzy stosują, zamierzają stosować lub mogliby

stosować w przyszłości abuzywne klauzule we wzorcach umownych. Sąd dokonując

oceny wzorca, analizuje jego postanowienia w oderwaniu od konkretnego stanu

faktycznego, w którym dany wzorzec był wykorzystany oraz wynikających z niego praw i

obowiązków kontraktowych przedsiębiorcy i konsumenta – związanych konkretną

umową. Postępowanie w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone ma charakter generalny i abstrakcyjny, przez co nie wpływa bezpośrednio

na sferę praw i obowiązków powoda. W konsekwencji, przedstawiony przez powoda

stan faktyczny jego indywidualnej relacji z pozwanym nie ma znaczenia dla orzekania w

sprawie. Zdaniem strony pozwanej, sprawa o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone nie ma charakteru majątkowego, nie dotyczy sfery praw i obowiązków

zmarłego powoda.

W postępowaniu o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone śmierć strony

nie oznacza automatycznie zbędności wyrokowania, ze względu na cechy kontroli oraz

skutki i zasięg wyroku (art. 47943 k.p.c.). Śmierć powoda nie może uzasadniać

zaprzestania dalszego prowadzenia postępowania, gdyż istnieje konieczność ochrony

wszystkich

konsumentów

oraz

interesów

przedsiębiorców.

W konsekwencji,

postępowanie powinno toczyć się pomimo śmierci powoda z udziałem innego podmiotu.

Strona pozwana wniosła zatem w piśmie procesowym z dnia 7 lipca 2009 r. o wezwanie

do udziału w niniejszym postępowaniu prokuratora (art. 59 w zw. z art. 7 k.p.c.), Prezesa

Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 47938 § 1 k.p.c.), Miejskiego

Rzecznika Konsumentów przy Urzędzie W. (art. 634 w zw. z art. 59 k.p.c.) lub

odpowiednią organizację społeczną (art. 62 w zw. z art. 59 k.p.c.).

Strona pozwana wskazała poza tym na sprzeczność postanowienia o odrzuceniu

skargi kasacyjnej z uwagi na śmierć powoda z przepisami Konstytucji RP – tj. art. 45

ust. 1 w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 64 oraz art. 8 ust. 2. Zdaniem

skarżącej, w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone,

zablokowanie możliwości rozpoznania sprawy przez Sąd Najwyższy w sytuacji, gdy

strona wnosząca skargę kasacyjną dopełniła wszystkich wymaganych przepisami prawa

wymagań do jej skutecznego wniesienia, narusza konstytucyjne prawa pozwanego oraz

innych podmiotów. W ocenie strony pozwanej, postanowienie o odrzuceniu skargi

kasacyjnej w przedmiotowej sprawie przede wszystkim narusza konstytucyjną zasadę

prawa do sądu oraz zasadę równości wszystkich podmiotów wobec prawa, bezzasadnie

dyskryminując przedsiębiorców i ingerując w przysługujące im z mocy Konstytucji RP

prawa majątkowe, w tym własność (art. 64 Konstytucji RP).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Przede wszystkim należy podkreślić, że charakter prawny postępowania

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone determinuje przedmiot ochrony

objęty tym postępowaniem. W doktrynie odróżnia się indywidualny interes konsumenta

od zbiorowego interesu konsumentów. Przyjmuje się zarazem, że indywidualny interes

konsumenta to pewna możność postępowania w określony sposób, przyznana

konkretnemu podmiotowi (prawo podmiotowe), czy też pewna sfera, której nie można

naruszać (interes prawny niebędący prawem podmiotowym). Indywidualny konsument

dochodzi ochrony swojego interesu prawnego, w postępowaniu cywilnym samodzielnie

albo działa na jego rzecz organizacja konsumencka bądź rzecznik ochrony

konsumentów (art. 61 i 633 k.p.c.). Przykładem instytucji chroniącej indywidualne

interesy

konsumentów

konsumenckiej,

konsumentem

która

a

jest

instytucja

dotyczy

treści

przedsiębiorcą

(art.

niedozwolonych

konkretnej

k.c.).

umowy,

postanowień

umowy

zawartej

pomiędzy

Natomiast

zbiorowy

interes

konsumentów to interes, który nie jest ani prawem podmiotowym, ani innym

indywidualnym interesem, ale jest interesem pewnej zbiorowości (grupy), nie stanowi on

jednak sumy indywidualnych interesów osób przynależnych do tej zbiorowości. Zbiorowy

interes konsumentów stanowi odrębną, samodzielną kategorię prawną, chronioną przez

porządek prawny. Jest on zgeneralizowanym interesem indywidualnym. Zbiorowy

interes nie tylko wchłania indywidualne interesy, ale również je przekracza.

W nawiązaniu do rozróżnienia indywidualnego interesu konsumenta oraz

zbiorowego interesu konsumentów, w doktrynie wyodrębniono dwa rodzaje kontroli

treści postanowień zawartych we wzorcach umów.

Po pierwsze, można wyróżnić kontrolę incydentalną, która polega na kontroli

treści postanowień konkretnej umowy, przy założeniu, że postanowienia kontrolowanej

umowy mogą być lub są zaczerpnięte z wzorca umowy.

Po drugie, można wyróżnić kontrolę abstrakcyjną, która wprost jest skierowana

na treść postanowień wzorca. Kontrola abstrakcyjna dokonywana jest niezależnie od

tego, czy doszło do zawarcia umowy między stronami, gdyż w jej ramach badaniu nie

podlega żadna konkretna umowa, lecz wyłącznie wzorzec umowy i treść jego

postanowień. Kontrola incydentalna ma na celu ochronę indywidualnych interesów

konsumenta, gdyż jej wynikiem nie jest eliminacja niedozwolonego postanowienia

wzorca umowy z obrotu, a jedynie stwierdzenie na potrzeby konkretnej sprawy,

że konsument w ramach umowy zawartej z przedsiębiorcą nie jest związany konkretnym

postanowieniem umowy. Kontrola abstrakcyjna zmierza do usunięcia z obrotu takich

postanowień wzorca umowy, które w większości wypadków ich zastosowania w

umowach

z konsumentami

należałoby

zakwalifikować

jako

postanowienia

niedozwolone. Kontrola ta dokonywana jest w oderwaniu od konkretnego stosunku

prawnego. Powyżej opisany cel kontroli abstrakcyjnej służy realizacji interesu

publicznego – zbiorowego interesu konsumentów.

Mając na względzie, że sprawy o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone toczą się według przepisów o postępowaniu cywilnym, to bez wątpienia

mamy tu do czynienia ze sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 k.p.c. Pojawia się jednak

też pytanie, czy omawiana kategoria spraw ma charakter majątkowy czy też

niemajątkowy. Podkreślić zatem należy, że o charakterze sprawy decyduje charakter

prawa (roszczenia) realizowanego w toku danego postępowania. Przyjmując jako

kryterium rozróżnienia praw majątkowych i niemajątkowych - typowy interes, jaki one

realizują - do praw majątkowych zalicza się przede wszystkim prawa rzeczowe,

wierzytelności opiewające na świadczenia majątkowe, prawa majątkowo – małżeńskie,

prawa autorskie i wynalazcze. Dla uznania danego prawa podmiotowego za prawo

majątkowe nie ma znaczenia, czy przedstawia ono jakąś wartość rynkową. Za prawa

majątkowe uważa się także roszczenia pieniężne, chociażby służyły do ochrony dóbr

niemajątkowych. Natomiast do praw niemajątkowych zalicza się w szczególności prawa

osobiste (tj. prawa podmiotowe, które zostały przyznane w celu ochrony dóbr

osobistych) i niemajątkowe prawa rodzinne wynikające z małżeństwa, pokrewieństwa

albo stosunków prawnych ukształtowanych na wzór rodzinnych (opieka, kuratela,

przysposobienie).

W

doktrynie

wyrażono

zapatrywanie,

że

w

świetle

przepisów

k.p.c.

o postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone

(art. 47936 – 47945) spór o stwierdzenie abuzywności klauzuli ma charakter majątkowy,

albowiem instytucja niedozwolonych postanowień wzorca umowy chroni ekonomiczne

interesy konsumentów poprzez realizację równomiernej wymiany ekonomicznej

pomiędzy przedsiębiorcą a jego konsumentami. Interes ekonomiczny konsumentów jest

zagrożony, gdy przedsiębiorca stosuje niedozwolone postanowienia we wzorcach

umów. Mając na uwadze, że o tym, czy sprawa ma charakter majątkowy czy

niemajątkowy, decyduje majątkowy lub niemajątkowy charakter dobra, będącego

przedmiotem ochrony, a każde prawo uwarunkowane interesem ekonomicznym jest

prawem o charakterze majątkowym, to można przyjąć, że sprawy o uznanie

postanowień wzorca umowy za niedozwolone mają charakter majątkowy.

Przechodząc do zagadnienia dziedziczności uprawnienia do żądania stwierdzenia

postanowień wzorca umowy za niedozwolone, należy przede wszystkim zauważyć, że

art. 922 k.c. nie zawiera ścisłej definicji, lecz podaje ogólne kryteria, na których powinno

się opierać ustalenie, czy dane prawo lub obowiązek wchodzi w skład spadku. Spadek

obejmuje prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, z wyłączeniem praw i obowiązków

ściśle związanych z jego osobą oraz praw, które z chwilą jego śmierci przechodzą na

oznaczone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami (art. 922 § 1 i 2 k.c.).

W powołanym przepisie chodzi o prawa i obowiązki w zakresie prawa cywilnego, czyli

mające charakter cywilnoprawny.

W literaturze wyróżnia się następujące, cztery kryteria zaliczenia do spadku praw

i obowiązków zmarłego: a) charakter cywilnoprawny, b) charakter majątkowy, c) brak

ścisłego związania z osobą zmarłego, d) brak przejścia na inne osoby niezależnie od

tego, czy są one spadkobiercami.

Charakter

cywilnoprawny

mają

te

prawa

i

obowiązki,

które

wynikają

ze

stosunków prawnych opartych na zasadzie równorzędności stron. Wobec powyższego,

do spadku nie należą prawa i obowiązki o charakterze majątkowym regulowane

przepisami prawa administracyjnego, karnego, finansowego, np.: prawa i obowiązki

wynikające z zezwolenia lub koncesji na prowadzenie działalności gospodarczej.

Charakter majątkowy mają te prawa i obowiązki, które są bezpośrednio

uwarunkowane interesem ekonomicznym uprawnionego. Co do zasady, prawa

niemajątkowe, w szczególności prawa osobiste, dla których podstawę stanowi art. 23

k.c., służące do ich ochrony roszczenia niemajątkowe oraz prawa rodzinne (np.: prawo

żądania rozwodu, unieważnienia małżeństwa, zaprzeczenia macierzyństwa), nie należą

do spadku i gasną z chwilą z chwilą śmierci uprawnionego podmiotu.

Wyłączeniu ze spadku podlegają prawa i obowiązki majątkowe ze względu na ich

ścisły związek z osobą zmarłego. Związek ten może przyjmować charakter

ekonomiczny, gdy pewne prawa podmiotowe zaspokajają jedynie interes tej jednostki,

której dane prawo służy lub gdy treść prawa zależy od osobistych potrzeb jednostki

(m.in. użytkowanie, prawo do renty przyznanej w razie uszkodzenia ciała lub rozstroju

zdrowia, prawo dożywocia). Związek prawa lub obowiązku z osobą zmarłego może

opierać się na zaufaniu jednej strony do drugiej albo zaufaniu obopólnym, w tym także w

niektórych stosunkach zobowiązaniowych wartość świadczenia zależy od osobistych

przymiotów zobowiązanego (m.in. umowa o dzieło, którego wykonanie zależy od

osobistych przymiotów przyjmującego zamówienie).

W literaturze i judykaturze przyjmuje się, że na spadkobierców przechodzą nie

tylko poszczególne prawa i obowiązki zmarłego, ale także stany faktyczne i sytuacje

prawne. Dla przykładu, obecnie przeważa stanowisko o dziedziczności posiadania.

Ponadto, można wskazać, że wobec treści art. 62 k.c. spadkobiercy, co do zasady,

wstępują w sytuację prawną zmarłego autora oświadczenia woli (spadkodawcy), które

ma być złożone innej osobie.

Mając na względzie przedstawione rozważania należy dojść do wniosku, że treść

art. 922 k.c. nakazuje przyjąć, że uprawnienie do żądania stwierdzenia postanowień

wzorca umowy za niedozwolone nie jest prawem w rozumieniu art. 922 § 1 k.c., które z

chwilą śmierci przechodzi na spadkobierców. Legitymacja procesowa (czynna) do

wytoczenia powództwa w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za

niedozwolone określona w art. 47938 § 1 k.p.c. jako taka nie kreuje wszak prawa

podmiotowego.

Wytoczenie

powództwa

w

szczególnym

rodzaju

postępowania

odrębnego w sprawach gospodarczych nie wiąże się w każdym razie z jakimkolwiek

skonkretyzowanym

prawem

podmiotowym,

gdyż

w

postępowaniu

tym

sąd

przeprowadza abstrakcyjną kontrolę postanowień wzorca umowy. Innymi słowy,

przedmiotem ochrony instytucji niedozwolonych postanowień wzorca umowy jest interes

prawny niemający postaci prawa podmiotowego. Dlatego też legitymacja procesowa

powoda w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone wynika nie

z racji przysługiwania prawa podmiotowego, lecz ze względu na fakt, że art. 479 38 k.p.c.

wprost przyznaje legitymację określonym osobom, które nie są podmiotami prawa

materialnego, o jakiego ochronę prawną chodzi. Z przepisu art. 47938 § 1 k.p.c. wynika,

że legitymację procesową czynną ma każdy, kto według oferty pozwanego mógłby

zawrzeć z nim umowę zawierającą postanowienie, którego uznania za niedozwolone

żąda się pozwem. Wynika z tego, że powództwo w sprawie o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone może wytoczyć podmiot, którego nie łączy z pozwanym

żaden stosunek materialnoprawny. W konsekwencji, dziedziczeniu podlegałaby

legitymacja procesowa czynna wynikająca z art. 47938 § 1 k.p.c. Możliwość taką należy

zdecydowanie odrzucić.

Skoro zatem w rozpoznawanej sprawie przyczyną odrzucenia skargi kasacyjnej

przez Sąd drugiej instancji był brak strony powodowej, powstały na skutek śmierci

powoda po wydaniu wyroku w Sądzie drugiej instancji, a przed wniesieniem skargi

kasacyjnej przez stronę pozwaną, to podzielić należy stanowisko tego Sądu o

niedopuszczalności skargi kasacyjnej. Zgodnie bowiem z art. 398 6 § 2 in fine k.p.c., sąd

drugiej instancji odrzuca na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną z innych przyczyn

niedopuszczalną, tj. z innych przyczyn niż wniesienie: skargi po upływie terminu, skargi

niespełniającej wymagań określonych w art. 3984 § 1 k.p.c., skargi nieopłaconej oraz

skargi, której braków nie usunięto w terminie.

Wobec takiego stanu rzeczy bezprzedmiotowe jest ustosunkowywanie się do

pozostałych zarzutów zawartych w zażaleniu.

Z przytoczonych względów orzeczono jak w sentencji (art. 398 14 k.p.c. w zw. z

art. 39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c.).