I CZ 12/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CZ 12/08

POSTANOWIENIE

Dnia 4 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa C.(...) Spółki z o.o. w likwidacji w P.

przeciwko B. B.

o stwierdzenie nieważności umowy i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 4 kwietnia 2008 r.,

zażalenia strony powodowej na postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 24 września

2007 r., sygn. akt VI ACa (…),

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 września 2007 r. Sąd Apelacyjny, z powołaniem się

na art. 1302 § 3 i art. 3986 § 2 k.p.c. odrzucił skargę kasacyjną pozwanej B. B. od

wyroku tego Sądu z dnia 22 maja 2007 r., wyjaśniając w uzasadnieniu, że pozwana

nie opłaciła należycie wniesionego środka zaskarżenia. Sąd ten uznał, że

zwolnienie

od

kosztów

sądowych

przyznane

pozwanej

w

postępowaniu

rozpoznawczym przed sądami powszechnymi nie rozciąga się na postępowanie

kasacyjne, wobec czego skarga kasacyjna, skoro nie zawierała wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych, powinna być opłacona opłatą stosunkową 15.550 zł. Tymczasem

skarżąca uiściła jedynie opłatę w wysokości 40 zł.

Pozwana wniosła zażalenie, w którym domagała się uchylenia zaskarżonego

postanowienia. Zarzuciła, że stanowisko Sądu Apelacyjnego oparte jest jedynie na

niepublikowanym orzeczeniu Sądu Najwyższego w sprawie I CZ 5/07 i nie zawiera

żadnego wywodu prawnego uzasadniającego przyjęte zapatrywanie. Przy tym narusza

art. 3986 § 2 k.p.c. w zw. z art. 96 ust. 1 i art. 100 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej

powoływana jako u.o.k.s.), które nie uzasadniają zawężenia zakresu obowiązywania

zwolnienia od kosztów sądowych tylko do postępowania przed sądami powszechnymi,

skoro obowiązuje ono nawet w postępowaniu egzekucyjnym. Pozwana zwróciła też

uwagę na problemy i komplikacje jakie niesie ze sobą akceptowany przez Sąd

Apelacyjny pogląd ze względu na utratę umocowania przez pełnomocnika z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wątpliwości dotyczące zakresu obowiązywania zwolnienia od kosztów sądowych,

przyznanego stronie w toku postępowania przed sądem pierwszej lub drugiej instancji,

pojawiły się jako konsekwencja zmiany charakteru prawnego środka zaskarżenia

przysługującego od orzeczeń sądu drugiej instancji. W wyniku nowelizacji wprowadzonej

ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego

oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98)

skarga kasacyjna stała się nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, przysługującym od

prawomocnych orzeczeń sądu drugiej instancji.

O ile wcześniej zgodnie przyjmowano, że zwolnienie strony od kosztów sądowych

przez sąd powszechny dotyczy także postępowania kasacyjnego, jako kontynuacji

postępowania rozpoznawczego (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

20 lipca 2000 r., III CZ 43/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 202), o tyle przemiana, jakiej

doznała

skarga

kasacyjna,

stając

się

nadzwyczajnym

środkiem

zaskarżenia,

ukierunkowanym bardziej na cele publiczne (art. 3989 § 1 k.p.c.) niż na kontrolowanie

prawidłowości indywidualnych rozstrzygnięć, doprowadziła do istotnych rozbieżności w

orzecznictwie.

Część

orzeczeń

stanowi

kontynuację

dotychczasowego

stanowiska

o

obowiązywaniu przyznanego wcześniej zwolnienia od kosztów sądowych także w

postępowaniu kasacyjnym (tak np. niepublikowane postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 30 maja 2007 r., l CZ 54/07; z dnia 21 września 2007 r., V CZ 81/07; z dnia 29

listopada 2007 r., III CZ 52/07). Równolegle pojawiły się jednak także rozstrzygnięcia

przyjmujące stanowisko, które akceptuje Sąd Apelacyjny w skarżonym postanowieniu że zwolnienie od kosztów sądowych udzielone w postępowaniu przed sądem pierwszej

lub drugiej instancji nie rozciąga się na postępowanie kasacyjne, bowiem jego kres

wyznacza prawomocne zakończenie sprawy. Podkreśla się w nich ukształtowany przez

ustawodawcę specyficzny charakter postępowania kasacyjnego (por. niepublikowane

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZ 3/07, czy z dnia 24

sierpnia 2007 r., l CZ 88/07, a także orzeczenie powoływane przez Sąd Apelacyjny).

Dostrzegając

negatywne

konsekwencje

dwutorowości

przyjmowanych

stanowisk, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego w trybie art. 60 § 1 ustawy z dnia 23

listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.) przedstawił

we wniosku z dnia 23 listopada 2007 r. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne: „czy zwolnienie od kosztów sądowych udzielone stronie w

postępowaniu rozpoznawczym obejmuje także postępowanie wszczęte wniesieniem

skargi kasacyjnej?”. Dotychczas zagadnienie to nie zostało jeszcze rozstrzygnięte.

W przekonaniu Sądu Najwyższego w składzie obecnie orzekającym, należy

opowiedzieć się za stanowiskiem przyjmującym, że zwolnienie od kosztów

sądowych udzielone stronie w postępowaniu przed sądem pierwszej lub drugiej instancji

rozciąga się także na postępowanie wywołane wniesieniem skargi kasacyjnej. Za

stanowiskiem tym przemawiają następujące argumenty:

Przede wszystkim art. 100 ust. 1 u.o.k.s., który określa skutki przyznania

stronie zwolnienia od kosztów sądowych, ani żaden inny przepis tej ustawy nie

ogranicza zakresu udzielonego zwolnienia jedynie do postępowania przed sądami

powszechnymi. Art. 1 cytowanej ustawy precyzuje, że przedmiotem jej regulacji są

kwestie związane z kosztami w sprawach cywilnych, w tym zasady zwalniania od

tych kosztów. Wskazuje to na łączenie zwolnienia od kosztów ze sprawą cywilną

jako postępowaniem określonym podmiotowo i przedmiotowo, a nie z określoną

fazą rozpatrywania takiej sprawy. Taka interpretacja art. 100 u.o.k.s. pozwala

połączyć go w logiczną konstrukcję z art. 771 k.p.c., który stanowi, że zwolnienie od

kosztów sądowych przyznane przez sąd w postępowaniu rozpoznawczym lub z którego

strona korzysta z mocy ustawy, rozciąga się także na postępowanie egzekucyjne. W

piśmiennictwie art. 771 k.p.c. interpretowany jest jako regulacja świadcząca o

utrzymywaniu się zwolnienia od kosztów sądowych przez całe postępowanie

rozpoznawcze - a więc także w toku postępowania kasacyjnego, które również ma taki

charakter – i przechodzący na postępowanie wykonawcze. Obydwa przepisy tworzą

systemowe rozwiązanie zapewniające możliwość realizacji prawa do sądu w pełnym

zakresie (z wykonaniem orzeczenia włącznie) przez osoby, które nie są w stanie ponosić

fiskalnych obciążeń związanych z dochodzeniem swoich praw, bez konieczności

wielokrotnego przeprowadzania wpadkowych postępowań o zwolnienie od kosztów

sądowych.

Zasadność poglądu o skuteczności wcześniej udzielonego stronie zwolnienia od

kosztów sądowych także w postępowaniu kasacyjnym najpełniej umotywował Sąd

Najwyższy w niepublikowanym dotąd postanowieniu z dnia 29 listopada 2007 r. (III CZ

52/07). Stwierdził m. in. interpretując art. 771 k.p.c., że rozciągniecie zwolnienia od

kosztów sądowych na postępowanie egzekucyjne nie oznacza „odżycia" tego

zwolnienia w postępowaniu egzekucyjnym po przerwie jego obowiązywania w okresie

obejmującym postępowanie kasacyjne, lecz przesunięcie jego czasowej granicy poza

wszystkie stadia postępowania rozpoznawczego. Zwrócił też uwagę na problem

powiązany z zagadnieniem zwolnienia od kosztów, jakim jest umocowanie pełnomocnika

z urzędu ustanowionego dla strony zwolnionej od kosztów. Zagadnienie to akcentuje w

swoim zażaleniu skarżąca. Sąd Najwyższy w omawianym orzeczeniu wskazał, że

upadek sądowego zwolnienia od kosztów sądowych z chwilą uprawomocnienia się

orzeczenia

kończącego

postępowanie

apelacyjne

zmuszałby

do

cofnięcia

ustanowienia dla strony zwolnionej od kosztów sądowych adwokata lub radcy prawnego

(art. 120 § 1 w związku z art. 117 § 1 k.p.c.), a w konsekwencji osoba uboga traciłaby na

etapie bezpośrednio poprzedzającym postępowanie kasacyjne fachową pomoc

prawną. Konieczność ponownego ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych w

postępowaniu

kasacyjnym

oceniona

została

jako

rozwiązanie

nieracjonalne,

wydłużające postępowania sądowe i bezzasadnie narażające strony na niekorzystne

skutki procesowe. Ponadto Sąd Najwyższy przeanalizował w przytoczonym orzeczeniu

zakres obowiązywania pełnomocnictwa ogólnego (art. 91 k.p.c.) i uznał, że obejmuje ono

także postępowanie kasacyjne, co skłoniło go do wniosku, że wykładnia przyjmująca

wygaśnięcie zwolnienia od kosztów sądowych i utratę przez to pomocy prawnej z urzędu

przez osobę ubogą, przy jednoczesnym utrzymywaniu się pełnomocnictwa udzielonego

pełnomocnikowi z wyboru jest trudna do aprobaty z punktu widzenia zasady równości

wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji).

Podzielając przedstawioną argumentację, a także uznając, że do czasu

ujednolicenia wykładni prawa przez Sąd Najwyższy w drodze uchwały, o której podjęcie

zwrócił się Pierwszy Prezes, strony nie powinny ponosić negatywnych skutków

występowania w orzecznictwie dwóch równorzędnych koncepcji, orzeczono jak w

sentencji (art. 398 15 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.).