I CSK 90/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 90/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Fundacji Pomocy Chorym na Zanik Mięśni

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Rozwoju Regionalnego

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 sierpnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

i orzeczenia

o

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo Fundacji skierowane przeciwko

Skarbowi Państwa o zapłatę kwoty 370.736,878 zł, nie wypłaconej powódce

w następstwie pomniejszenia kolejnej transzy środków z europejskich funduszy

strukturalnych, wobec uznania niekwalifikowalności wydatków poczynionych

w następstwie niestosowania przez powódkę prawa zamówień publicznych,

wymaganych umową o dofinansowanie Działania 2 w Ramach Programu

Operacyjnego - Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL dla Polski 2004-2006 r.

Apelację

powódki

uwzględnił

Sąd

Apelacyjny,

który

wyrokiem

reformatoryjnym z dnia 25 sierpnia 2009 r. uwzględnił powództwo. Uznał, że na

pozwanym

spoczywał

ciężar

dowodu

wykazania

uchybień

powódki

w przeprowadzonych procedurach i wykazania istnienia prawa pozwanego do

dokonania korekty świadczeń, któremu to obowiązkowi pozwany nie sprostał,

odmawiając zarazem należnego powódce dofinansowania. W ocenie Sądu

odwoławczego Skarb Państwa nie zaoferował dowodów na poparcie stawianych

tez o uchybieniach powódki w procedurze zamówień publicznych i to skutkujących

nieważnością umów. W jego ocenie § 1 i § 12 aneksu z dnia 25 lipca 2007 r. do

umowy z 2005 r. nie odnoszą się do czasu przeszłego, a tymczasem § 15 ust. 1

umowy

w

pierwotnym

brzmieniu

nie

zawierał

zobowiązania

do

zwrotu

przekazanych środków finansowych w przypadku stwierdzenia ich wykorzystania

z naruszeniem obowiązujących procedur, ponieważ przesłanka ta wprowadzona

została do umowy dopiero aneksem z dnia 25 lipca 2007 r. Nadto Sąd Apelacyjny

uznał, że postanowienia umowy kształtują wzajemne prawa i obowiązki stron

(art. 3531 k.c.), zaś dodanie nowej przesłanki powstania obowiązku zwrotu

świadczenia w aneksie nr 3 oznacza, że w poprzedzającym aneksie niezachowanie

procedury zamówień publicznych nie wystarczało do zakwalifikowania środków do

„niewłaściwe

wydatkowanych”.

Niezachowanie

lub

naruszenie

procedur

obowiązujących przy zamówieniach publicznych nie daje podstaw do przyjęcia

kwalifikowania wydatków poniesionych w konsekwencji zawarcia umów w takim

trybie, jako „niewłaściwie wydatkowanych” i warunkujących prawo do dokonania

korekty w ramach późniejszego rozpoznawania wniosku o płatność, stwierdził Sąd

Apelacyjny.

Uzasadniając reformatoryjny charakter orzeczenia Sąd Apelacyjny wskazał

na niewykazanie przez pozwanego, że odmowa należnych powodowi świadczeń

jest usprawiedliwiona skutecznie zrealizowanym uprawnieniem pozwanego do ich

pomniejszenia.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył w całości pozwany, opierając skargę

kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych.

Zarzut naruszenia art. 229 k.p.c., mogącego mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, pozwany uzasadnia wadliwym przyjęciem Sądu, że nie zaoferował on

dowodów na okoliczność uchybień w procedurze zamówień publicznych, pomimo,

że fakt wystąpienia tych uchybień został przyznany przez stronę powodową.

Zarzuty sformułowane w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej obejmują:

-

niezastosowanie art. 56 k.c. w następstwie dokonania oceny skutków

naruszenia przez powódkę procedur prawa zamówień publicznych jedynie

na

podstawie

umowy,

z pominięciem

powszechnie

obowiązujących

przepisów prawa, tj. art. 205 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r.

o finansach publicznych, w brzmieniu obwiązującym przed 29 grudnia

2006 r.;

-

niezastosowanie art. 30d ust. 4 pkt 2 w zw. z art. 30 pkt 2 ustawy z dnia 26

listopada 1998 r. o finansach publicznych oraz art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy

z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych, prowadzące do

ustalenia, że wśród przesłanek zwrotu środków z funduszy strukturalnych nie

ma przesłanki związanej z brakiem zachowania procedur udzielania

zamówień publicznych;

-

niezastosowanie art. 205 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 200 ust. 1 pkt 2 ustawy

z dnia 30 czerwca 2005 r., o finansach publicznych w brzmieniu

obowiązującym przed 29 grudnia 2006 r. oraz art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy

z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (Dz.U. 2007 r.,

Nr 223, poz. 1655 ze zm.) skutkujące ustaleniem Sądu, że wśród przesłanek

zwrotu środków finansowych z funduszy strukturalnych nie ma przesłanki

związanej z brakiem zachowania procedur, o których mowa w wymienionym

art. 200 ust. 1 pkt 2 wskazanej wyżej ustawy;

-

niezastosowanie przepisu art. 12 i art. 39 Rozporządzenia Rady (WE)

Nr 1260/1999 z dnia 21 czerwca 1999 r. ustanawiającego ogólne przepisy

w sprawie Funduszy Strukturalnych (Dz.U. UE L. 99.161.1).

Pozwany wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona powodowa wniosła o oddalenie

skargi i o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania

kasacyjnego przedstawiając argumentację skierowaną przeciwko zarzutom skargi

kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec zasadności części

spośród podniesionych w niej zarzutów.

Rację ma skarżący, że Sąd drugiej instancji dopuścił się naruszenia art. 229

k.p.c. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ

bezpodstawnie uznał, że pozwany nie sprostał obciążającemu go ciężarowi

zaoferowania dowodów na okoliczność uchybień powódki wobec wymogów

procedury zamówień publicznym, które to uchybienia przesądzały o uprawnieniu

pozwanego do dokonania korekty kwot wypłaconych powódce świadczeń

z funduszy strukturalnych. Sąd odwoławczy, zarzucając pozwanemu niewykazanie

okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, pominął jednak normę art. 229

k.p.c., która zwalniała stronę pozwaną z obowiązku dowodzenia faktów

przyznanych w toku postępowania apelacyjnego przez stronę powodową,

a zarazem nie twierdził nawet, aby przyznanie strony powodowej budziło

wątpliwości Sądu. Tymczasem strona powodowa w uzasadnieniu swojej apelacji

bezspornie i kilkakrotnie jednoznacznie i wyraźnie przyznała, że przeprowadzone

przez nią postępowania w trybie zamówień publicznych obarczone były wadami,

spowodowanymi nienależytym przygotowaniem i brakiem doświadczenia osób

wykorzystywanych do tego celu przez powódkę (k. 153, 154, 155v, 156 i 156v

i 157). Powódka, przyznając fakty popełnienia przez nią błędów w postępowaniach

przetargowych, twierdziła jedynie, że nie miały one rażącego charakteru i nie

skutkowały

nieważnością

umów

zawartych

z

kontrahentami.

Ta

ostatnia

okoliczność dotycząca prawnych skutków naruszeń prawa podlega jednak ocenie

w płaszczyźnie weryfikacji zarzutów naruszenia prawa materialnego, natomiast

nie neguje samego przyznania przez powódkę faktów dopuszczenia się naruszeń

procedury udzielania

zamówień

publicznych. Zwalniało to pozwanego z mocy

art. 229 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. z obowiązku ich dowodzenia w sytuacji,

gdy Sąd Apelacyjny nie uznał, aby to przyznanie powódki budziło jego wątpliwości.

W tej

sytuacji

przyjęcie

zaoferował dowodów

na

przez

wykazanie

Sąd

Apelacyjny,

faktów

że

przyznanych

pozwany

przez

nie

powódkę,

skutkujące negatywnymi dla pozwanego konsekwencjami procesowymi, przesądza

o naruszeniu przez Sąd Apelacyjny art. 229 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i to

w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zasadnym okazał się również zarzut niezastosowania art. 56 k.c., a to

w następstwie dokonania oceny skutków naruszenia przez powódkę procedur

przewidzianych ustawą - Prawo zamówień publicznych jedynie na podstawie

postanowień umowy, z pominięciem przepisów obowiązującego prawa, tj. art. 205

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 29 grudnia 2006 r. Błędnie uznał Sąd Apelacyjny,

że o uprawnieniach powódki do uzyskania bądź o obowiązku zwrotu świadczeń

uzyskanych z funduszy strukturalnych, w okresie poprzedzającym zawarcie aneksu

nr 3 z dnia 25 lipca 2007 r. do umowy z dnia 27 grudnia 2005 r., przesądzają

wyłącznie postanowienia umowy kształtujące wzajemne prawa i obowiązki stron

stosownie do art. 3531 k.c, a samo niezachowanie czy naruszenie procedury

obowiązującej przy

udzielaniu

zamówień

publicznych

nie

wystarczało

do

zakwalifikowania środków do „niewłaściwie wydatkowanych” i nie warunkowało

powstania prawa pozwanego do dokonania korekty w ramach rozpoznawania

późniejszego wniosku o wypłatę.

Takie stanowisko dowodzi, jak słusznie wywiodła strona skarżąca,

niezastosowania przez Sąd Apelacyjny art. 56 k.c., z mocy którego każda czynność

prawna, a więc również umowa, wywołuje nie tylko skutki w niej wyrażone, lecz

również te, które wynikają m.in. z ustawy. Tymczasem już po czterech dniach od

zawarcia umowy o dofinansowanie z dnia 27 grudnia 2005 r., bo poczynając od

dnia 1 stycznia 2006 r. aż do końca 2009 r. obowiązywał m.in. art. 200 ust. 1 pkt 2

i art. 205 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych

(Dz.U. Nr 249, poz. 2104 z późn. zm.). Pierwszy z wymienionych przepisów

wymagał wydatkowania środków z funduszy strukturalnych zgodnie m.in.

z procedurami obowiązującymi przy ich wykorzystaniu, a przepis art. 205 ust. 1 pkt

2 wymienionej ostatnio ustawy przewidywał obowiązek zwrotu przez beneficjenta

pomocy udzielonej z tych środków, w przypadku wykorzystania ich bez zachowania

obowiązujących procedur. Tymczasem także i § 20 ust. 1 pkt 1 i 2 umowy z dnia 27

grudnia 2005 r. wyraźnie zobowiązywał beneficjenta, a więc powódkę do

stosowania procedur ustawy – Prawo zamówień publicznych, zastrzegając tryb

zatwierdzania umowy zawieranej z wykonawcą wybranym w trybie przepisów tej

ustawy. Również § 20 aneksu nr 3 wskazywał pośrednio na obowiązek

Beneficjenta przestrzegania przepisów tej ustawy przy wszczynaniu postępowań

o udzielenie zamówienia publicznego.

W tej sytuacji Sąd Apelacyjny, stwierdzając, że niezachowanie przez

powódkę procedury udzielania zamówień publicznych nie przesądzało z mocy

postanowień umowy w jej pierwotnym brzmieniu o zobowiązaniu do zwrotu

przekazanych środków, naruszył przepis art. 56 k.c, określając obowiązki strony

powodowej z uwzględnieniem wyłącznie postanowień umownych, a zatem

z pominięciem innych wskazanych tym przepisem ustawowych elementów, także

określających skutki wywołane dokonaniem czynności prawnej.

Konsekwencją dokonanego przez Sąd odwoławczy naruszenia art. 56 k.c.

jest zasadność zarzutu pozwanego niezastosowania art. 205 ust. pkt 2 w zw. z art.

200 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych

(Dz.U. Nr 249, poz. 2104) w brzmieniu obowiązującym przed dniem 29 grudnia

2006 r. Przepis art. 205 ust. 1 pkt 2 przewidywał obowiązek beneficjenta zwrotu

pomocy udzielonej ze

środków funduszy europejskich

w przypadku

ich

wykorzystania bez zachowania wymaganych procedur, i to bez względu na

wystąpienie cywilnoprawnej sankcji niezachowania procedur w postaci nieważności

umów zawartych z wykonawcami wyłonionymi bez przestrzegania ustawowych

reguł udzielania zamówień publicznych. Innymi słowy akcentowana przez powódkę

w apelacji

okoliczność,

że przyznane

przez

nią

naruszenie

procedur

nie

skutkowało nieważnością umów zawartych z wykonawcami była okolicznością bez

znaczenia z punktu widzenia ustawowych przesłanek obowiązku zwrotu środków

udzielonej pomocy na podstawie znajdującego w sprawie zastosowania art. 205

ust. 1 pkt 2 nieobowiązującej już aktualnie ustawy o finansach publicznych z dnia

30 czerwca 2005 r.

Natomiast nietrafne okazały się zarzuty naruszeniu art. 30d ust. 4 pkt 2

w zw. z art. 30 pkt 2 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych

(Dz.U. 2003 r., Nr 15, poz. 148 ze zm.), ponieważ wymienione przepisy tej ustawy,

a będące przedmiotowo odpowiednikami art. 200 ust. 1 pkt 2 i art. 205 ust. 1 pkt 2

ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r., obowiązywały do końca 2005 r., a więc tylko

przez okres czterech dni licząc od zawarcia umowy z dnia 27 grudnia 2005 r., której

wykonywanie odbywało się więc już w okresie obowiązywania ustawy z dnia 30

czerwca 2005 r. o finansach publicznych.

Zarzut niezastosowania przepisu art. 12 i art. 39 Rozporządzenia Rady (WE)

Nr 1260/1999 z dnia 21 czerwca 1999 r. ustanawiającego ogólne przepisy

w sprawie Funduszy Strukturalnych (Dz.U. UE. L. 99.161.1) okazał się chybiony

ponieważ przepisy te nie obowiązywały już w dacie orzekania przez Sąd

Apelacyjny. Wymienione Rozporządzenie Rady zostało bowiem uchylone z dniem

1 stycznia 2007 r. na mocy art. 107 Rozporządzenia Rady (WE) nr 1083/2006

z dnia 11 lipca 2006 r. ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego

Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz

Funduszu Spójności i uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1260/1999 (Dz.U. UE.

L. 06.210.25), które weszło w życie, na mocy art. 108, w dniu 1 sierpnia 2006 r.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815 § 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2

k.p.c.

jz