I CSK 85/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 85/11

POSTANOWIENIE

Dnia 1 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku Powszechnej Spółdzielczej Kasy OszczędnościowoKredytowej w K.

przy uczestnictwie M. W.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 1 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 18 czerwca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 listopada 2009 r. Sąd Rejonowy w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku wszczętym z wniosku Powszechnej Spółdzielczej

Kasy Oszczędnościowo Kredytowej w K. (wymieniana dalej jako PSKOK w K.)

zatwierdził uchylenie się M. W. od skutków prawnych niezachowania terminu do

złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po W. W.

Jak ustalił Sąd Rejonowy, W. W. zmarł 27 października 2007 r. M. W. jest

jego synem. Z ojcem i jego rodziną nie utrzymywał kontaktów. Rodzice M. W.

rozwiedli się, kiedy był jeszcze dzieckiem. Kontakty z ojcem ograniczały się do

przypadkowych spotkań na ulicy. M. W. nie złożył oświadczenia o odrzuceniu

spadku po swoim ojcu, gdyż nie posiadał wiedzy dotyczącej spadku, nie wiedział

też o długach swojego ojca.

Sąd Rejonowy wskazał, że podstawą uchylenia się przez spadkobiercę od

skutków prawnych niezłożenia w terminie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu

spadku może być błąd prawnie doniosły (art. 1019 § 2 k.c. w zw. z art. 84 § 1 k.c.).

Podzielił jednocześnie pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/09, OSNC 2006/5/94), że takim błędem nie

jest nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym

z niedołożeniem

przez

spadkobiercę

należytej

staranności

w

ustalaniu

rzeczywistego stanu majątku spadkowego. Przyczyną niezachowania przez

spadkobiercę terminu był brak świadomości na temat długów ojca oraz brak wiedzy

na temat spadku w ogólności. Sąd Rejonowy uznał, że brak kontaktów z ojcem

uzasadnia przypuszczenie, że M. W. nie posiadał żadnej wiedzy na temat sytuacji

materialnej

spadkodawcy

a

ten

brak

wiedzy

nie

pozostaje

w

związku

przyczynowym z niedołożeniem przez niego należytej staranności w ustaleniu

rzeczywistego stanu majątku spadkowego.

Postanowieniem z dnia 18 czerwca 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

jaką wniosła PSKOK w K. od wymienionego na wstępie postanowienia Sądu

Rejonowego. Sąd Okręgowy podzielił w całości dotychczasowe ustalenia.

Podkreślił, że M. W. przez niemal dwadzieścia lat nie utrzymywał kontaktów z

ojcem. Byli oni dla siebie ludźmi faktycznie obcymi. Dlatego M. W. nie miał pojęcia

o sytuacji majątkowej ojca, zarówno o jego długach jak i aktywach. Zdaniem Sądu

Okręgowego, sąd pierwszej instancji słusznie przyjął, że bierność uczestnika nie

była spowodowana niedołożeniem przez niego należytej staranności. Podkreślił, że

uczestnik dowiedział się o śmierci ojca tydzień po tym fakcie, z rodziną zmarłego

nie utrzymywał kontaktów.

W skardze kasacyjnej złożonej od postanowienia sądu drugiej instancji,

wnioskodawczyni

zarzuciła

jedynie

naruszenie

prawa

materialnego

przez

niewłaściwe zastosowanie art. 1019 § 2 k.c. w zw. z art. 84 § 1 k.c. przez jego

niewłaściwą subsumcję, prowadzącą do przyjęcia, że uczestnik M. W. może

skutecznie uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia

oświadczenia o odrzuceniu spadku po W. W., a w konsekwencji prowadzącą do

zatwierdzenia przez sąd takiego oświadczenia i niezastosowania art. 1015 k.c. Na

tej podstawie wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia

oraz poprzedzającego go postanowienia sądu pierwszej instancji i oddalenie

wniosku uczestnika M. W. o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych

niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po W. W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarówno oświadczenie o przyjęciu jak i o odrzuceniu spadku jest

jednostronnym oświadczeniem woli i podobnie jak każde oświadczenie woli może

być dotknięte wadami. Konsekwencje wadliwości oświadczeń woli dotyczących

oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku złożonych pod wpływem błędu lub

groźby nie zostały uregulowane w samoistny sposób w art. 1019 k.c. Pomijając

podnoszone w doktrynie wątpliwość dotyczące zakresu zastosowania innych

ogólnych postanowień kodeksu cywilnego dotyczących wad oświadczeń woli do

oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku wystarczy wskazać, że zgodnie

z art. 1019 § 1 k.c., do wad oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

złożonych pod wpływem błędu lub groźby stosuje się przepisy ogólne o wadach

oświadczenia woli z dwiema tylko modyfikacjami. Pierwsza z nich (art. 1019 § 1 pkt

1, § 3 k.c.) polega na tym, że uchylenie się od skutków oświadczenia woli

w sprawie przyjęcia spadku zostało objęte sądową kontrolą, co oznacza nie tylko

konieczność

złożenia

oświadczenia

przed

sądem,

ale

także

wymaganie

zatwierdzenia przez sąd uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia

w sprawie przyjęcia spadku. Według drugiej modyfikacji w stosunku do ogólnych

zasad (art. 1019 § 1 pkt 2 k.c.) spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć,

czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca.

Konstrukcję błędu jako wady oświadczenia woli stosuje się od wielu lat

w prawie polskim. Przewidywał ją kodeks zobowiązań (art. 33 – 38 rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. Dz. U. Nr 82, poz. 598

ze zm.). Przepisy o błędzie zawarte były też w art. 72 – 76 ustawy z dnia 18 lipca

1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. Nr 34, poz. 311). W odróżnieniu

od błędu uregulowanego w kodeksie zobowiązań, który wyróżniał błąd co do

pobudki oraz błąd co do treści oświadczenia woli, w kodeksie cywilnym jedynym

kryterium warunkującym możliwość wzruszenia czynności prawnej jest błąd co do

treści czynności prawnej. Podobnie jak w art. 72 § 2 Przepisów ogólnych prawa

cywilnego, możliwość powołania się na błąd co do treści czynności prawnych

ograniczona jest w art. 84 § 2 k.c. do błędu istotnego, tj. uzasadniającego

przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem

błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści.

W piśmiennictwie zwraca się uwagę, że to dodatkowe wymaganie służy

wyeliminowaniu możliwości wzruszenia czynności prawnych z błahych powodów.

Słusznie też zarówno w piśmiennictwie jak i judykaturze uznaje się, że o możliwości

uchylenia się od skutków o świadczenia woli decydują obiektywne kryteria (zob.

m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2011 r., IV CSK 533/10, nie publ.).

Już w art. 37 § 2 kodeksu zobowiązań a później w art. 72 § 2 Przepisów ogólnych

prawa cywilnego wymagało się od składającego oświadczenie woli „rozsądnej”

oceny, którą trudno pogodzić z rażącym niedbalstwem lub lekkomyślnością

błądzącego.

Błąd co do treści oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być

błędem co do przedmiotu, składu spadku. Może także dotyczyć tytułu dziedziczenia

lub osoby spadkodawcy. W odniesieniu do konstrukcji błędu prawnie istotnego, Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 30 czerwca 2005 r. (sygn. akt IV CK 799/04,

OSNC 2006/5/94 ) przyjął, że nie jest błędem istotnym - w rozumieniu art. 1019 § 2

k.c. w związku z art. 84 § 1 i 2 k.c. - nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca

w związku z przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej

staranności w ustalaniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego. Sąd Najwyższy

podzielił wyrażane w literaturze przedmiotu stanowisko, że o błędzie co do

przedmiotu spadku można mówić wtedy, gdy brak wiedzy o rzeczywistym stanie

majątku spadkowego nie jest wynikiem braku staranności po stronie spadkobiercy,

czy też inaczej, gdy "błąd jest usprawiedliwiony okolicznościami sprawy". Wskazuje

się przy tym, że poprzestanie na pozbawionym jakichkolwiek konkretnych podstaw

przypuszczeniu dotyczącym stanu majątku spadkowego nie może być uznane za

błąd istotny, lecz za lekkomyślność, która nie stanowi podstawy uchylenia się od

skutków prawnych oświadczenia (niezłożenia oświadczenia) woli na podstawie

przepisów o wadach oświadczenia woli. Podobny pogląd, który podziela Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną wnioskodawcy, wyraził Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 marca 2010 r. w sprawie sygn. akt V 337/09

(nie publ.). Stanowisko to, pomimo wyrażanych sporadycznie odmiennych ocen,

jest konsekwentnie podtrzymywane w komentarzach do kodeksu cywilnego.

Stosownie do treści art. 1019 § 2 k.c. konstrukcja uchylenia się od skutków

prawnych złożonego pod wpływem błędu oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu

spadku odnosi się także do sytuacji, kiedy spadkobierca pod wpływem błędu nie

złożył żadnego oświadczenia w terminie określonym w art. 1015 § 2 k.c. Jak trafnie

podniósł Sąd Najwyższy w wymienionym postanowieniu z dnia 30 czerwca 2005 r.

w istocie spadkobierca uchyla się nie od skutków prawnych swego oświadczenia,

lecz od skutków biernego zachowania się (niezłożenia oświadczenia). W tych

wypadkach skuteczne uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia

w terminie powoduje wyłączenie działania fikcji prostego przyjęcia spadku,

wynikającej z art. 1015 § 2 zdanie pierwsze k.c. lub, w konkretnych

okolicznościach, z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 2 zdanie drugie k.c.).

Do tak rozumianej na tle art. 1019 k.c. konstrukcji błędu prawnie doniosłego,

korzystnej dla wierzycieli spadkodawcy, nawiązuje się aprobująco w skardze

kasacyjnej zarzucając jedynie niewłaściwą subsumcję tak rozumianej podstawy

uchylenia się od skutków prawnych

niezachowania terminu do złożenia

oświadczenia w prawie przyjęcia spadku.

Wbrew temu zarzutowi okoliczności faktyczne sprawy uprawniały do

zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do

złożenia oświadczenia o odrzucenia spadku. Wieloletni brak bliższych kontaktów

syna z ojcem, konflikt z innymi krewnymi spadkodawcy, o czym świadczy chociażby

niepoinformowanie przez nich syna o śmierci ojca, zorganizowanie pogrzebu bez

udziału syna spadkodawcy sprawia, że nie można postawić uczestnikowi zarzutu

braku wiedzy o stanie spadku będącego wynikiem braku z jego strony należytej

staranności, zwłaszcza, że nic nie wskazywało, że spadkodawca dysponował

znacznym majątkiem i mógł zaciągać wysokie zobowiązania, co potwierdza

charakter i wysokość zadłużenia wobec wnioskodawczyni.

Z tych względów, wobec braku podstaw do przyjęcia, że zarzut naruszenia

art. 1019 § 2 k.c. w zw. z art. 84 § 1 k.c. stanowi uzasadnioną podstawę skargi

kasacyjnej wnioskodawczyni, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. oddalił tę skargę.