I CSK 78/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 78/11

POSTANOWIENIE

Dnia 1 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku D. L.

przy uczestnictwie P. L.

o podział majątku dorobkowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 1 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 31 sierpnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną;

ustala, że każdy z uczestników ponosi koszty postępowania

kasacyjnego związane ze swym udziałem.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 31 marca 2010 r. dokonał podziału

majątku wspólnego wnioskodawczyni i uczestnika postępowania w ten sposób, że

przyznał lokal mieszkalny położony w W. przy ulicy B.[…], bliżej określony, na

wyłączną

własność

uczestnikowi

postępowania

oraz

zasądził

na

rzecz

wnioskodawczyni spłatę w wysokości połowy wartości tego lokalu.

Sąd Okręgowy na skutek apelacji uczestnika postępowania postanowieniem

z dnia 31 sierpnia 2010 r. zmienił powyższe postanowienie jedynie

przez

rozłożenie zasądzonej spłaty na dwie raty. Przy czym wyraził pogląd, że wobec

nierozstrzygnięcia przez sąd pierwszej instancji - w sentencji postanowienia

dokonującego podziału majątku wspólnego – o roszczeniu z tytułu zwrotu nakładów

koniecznych z majątku osobistego na majątek wspólny apelującemu przysługiwał

wniosek o uzupełnienie postanowienia, a nie apelacja.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania od postanowienia Sądu

Okręgowego – oparta na obu podstawach z art. 3983 k.p.c. – zawiera zarzut

naruszenia art. 378 § 1 i 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., art. 5, a także art. 211, 212 k.c., i zmierza do uchylenia tego postanowienia

oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 45 § 2 k.r. i op., zwrotu wydatków i nakładów poczynionych

z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków i poczynionych

z majątku osobistego jednego z małżonków na majątek wspólny dokonuje się przy

podziale majątku wspólnego, jeżeli ze względu na dobro rodziny sąd nie nakazał

wcześniejszego zwrotu. Konsekwencją tego unormowania jest art. 567 § 1 k.p.c.,

według którego w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga m.in.

o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz

majątku osobistego jednego z małżonków i odwrotnie podlegają zwrotowi.

Poza rozliczeniem nakładów i wydatków poczynionych z majątku wspólnego

na majątek osobisty i z majątku osobistego na majątek wspólny w czasie trwania

wspólności

ustawowej

małżeńskiej,

następuje

także

rozliczenie

nakładów

i wydatków dokonanych przez każde z byłych małżonków w okresie od ustania

wspólności do chwili podziału majątku wspólnego. Z art. 42 k.r. i op. wynika, że do

takich wydatków i nakładów mają odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu

postępowania cywilnego o współwłasności w częściach ułamkowych. Podstawę

dokonania rozliczeń stanowią art. 567 § 1 w zw. z art. 686 k.p.c. W doktrynie

i w orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że sąd orzeka o zwrocie wydatków

i nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny tylko na wniosek (zob. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1997 r., II CKN 395/97,

niepubl.).

Zgodzić zatem należało się ze skarżącym, że Sąd w postępowaniu o podział

majątku wspólnego dokonuje rozliczeń z tytułu nakładów z majątku osobistego

poczynionych na majątek objęty wspólnością w okresie między ustaniem

wspólności a dokonaniem podziału majątku wspólnego. Niemniej jednak zasadnie

Sąd Apelacyjny uznał, że nierozpoznanie przez Sąd pierwszej instancji tych

roszczeń nawet w sytuacji, gdy powinien był je rozpoznać – stosownie do

odpowiednich przepisów prawnych – nie można uznać za równoznaczne z ich

oddaleniem.

Rozstrzygnięcie o tych roszczeniach wymienionych w art. 686 k.p.c. nie

należy do istoty postępowania działowego (o podział majątku wspólnego), lecz

następuje przy okazji tego postępowania, w celu ostatecznego zakończenia

wszystkich kwestii wiążących się z działem spadku (podziałem majątku wspólnego)

– między spadkobiercami (byłymi małżonkami); sam więc fakt rozpoznania

roszczeń z tytułu poczynionych nakładów na majątek objęty wspólnością

w postępowaniu nieprocesowym nie uzasadnia stosowania do reguł rządzących

rozstrzyganiem

tych

roszczeń

zasad

odmiennych

od

tych,

jakie

rządzą

rozstrzyganiem tych roszczeń w procesie. Niepodobna przyjąć, aby wzgląd na

usprawiedliwiony interes osób uprawnionych - byłych małżonków, którym

przysługują roszczenia z tytułu poczynionych nakładów z majątku osobistego na

majątek objęty wspólnością, miał wyłącznie decydować – gdy nie wynika to

z innych przepisów procesowych – o prawie przyznania im określonego środka

procesowego

w razie

wydania

przez sąd orzeczenia

nie zawierającego

rozstrzygnięcia o całości bądź części ich żądań. Uznać zaś należy, iż interes,

o którym mowa, w wystarczający sposób chroniony jest uprawnieniem do złożenia

wniosku o uzupełnienie orzeczenia. Wychodząc z takiego stanowiska Sąd

Apelacyjny nie dopuścił się naruszenia zarzucanych w skardze kasacyjnej

przepisów.

Wbrew poglądowi skarżącego ustalone w sprawie okoliczności faktyczne,

wiążące Sąd Najwyższy, nie dają dostatecznych podstaw do zastosowania art. 5

k.c. i obniżenia kwoty spłaty zasądzonej na rzecz wnioskodawczyni. W ocenie

skarżącego za zastosowaniem tego przepisu przemawia okoliczność, że głównym

najemcą lokalu przy ulicy B. […] była babka skarżącego, co w pewnym czasie

stworzyło możliwość zawarcia przez uczestników postępowania umowy najmu tego

lokalu, a później umowy o odrębnej własności.

Istotą prawa cywilnego jest strzeżenie praw podmiotowych, a zatem wszelkie

rozstrzygnięcia prowadzące do redukcji bądź unicestwienia tych praw mają

charakter wyjątkowy. Odmowa udzielenia ochrony prawnej na podstawie art. 5 k.c.,

z uwagi na jego wyjątkowy - w powyższym ujęciu, charakter musi być uzasadniona

istnieniem okoliczności rażących i nieakceptowanych w świetle powszechnie

uznawanych w społeczeństwie wartości. Wykonanie przez wnioskodawczynię

prawa do żądania spłaty wartości jej udziału w majątku wspólnym mogło by

prowadzić do oceny o nadużyciu prawa przez wnioskodawczynię, gdyby istniały

przy tym szczególne okoliczności, w których taki stan rzeczy prowadziłby do nie

dającego pogodzić się z zasadami sprawiedliwości rozstrzygnięcia sprawy.

Do takich

szczególnych

okoliczności

żadną

miarą

nie

można

zaliczyć

podnoszonego przez skarżącego zdarzenia, jakim było zamieszkanie przez niego

z żoną w najmowanym przez jego babkę lokalu mieszkalnym, które stworzyło

możliwość nabycia odrębnej własności tego lokalu.

Na koniec, nie sposób odmówić racji skarżącemu o ile twierdzi, że zniesienie

współwłasności nieruchomości przez jej podział fizyczny, jeżeli jest on możliwy,

powinno być uwzględnione, jako zasada. Wskazuje na to brzmienie art. 211 k.c.

oraz

wzgląd

na

potrzebę

ochrony

praw

współwłaścicieli,

którym

prawo

współwłasności zapewnia uprawnienie do korzystania z rzeczy wspólnej. Wbrew

jednak

zarzutom

skarżącego

kwestia

istniejących

wzajemnych

stosunków

pomiędzy byłymi małżonkami, ich sytuacji rodzinnej, jako przesłanka orzekania

o sposobie zniesienia współwłasności, została, co do zasady uwzględniona

prawidłowo. W tej materii nie można również pomijać, co czyni skarżący,

charakteru nieruchomości wspólnej. Inaczej bowiem możliwość zapewnienia

normalnego korzystania z nieruchomości i jej utrzymania w należytym stanie

wygląda np. w sytuacji wspólnego korzystania z obiektu składającego się choćby

z dwóch samodzielnych lokali, a inaczej, jak w sprawie, z stosunkowo niewielkiego

lokalu mieszkalnego składającego się z kilku pomieszczeń, powiązanych ze sobą

funkcjonalnie.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w postanowieniu.