I CSK 76/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 76/12

POSTANOWIENIE

Dnia 6 września 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Stowarzyszenia Przedwojennych Warszawskich

Własnościowych Spółdzielni Mieszkaniowych w Warszawie

przy uczestnictwie Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 września 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 30 września 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10 stycznia 2011 r. Sąd Rejonowy, po ponownym

rozpoznaniu

sprawy,

oddalił

wniosek

Stowarzyszenia

Przedwojennych

Warszawskich Własnościowych Spółdzielni Mieszkaniowych o wpis do rejestru

stowarzyszeń. Z ustaleń tego Sądu wynikało, że w skład założycieli stowarzyszenia

wchodziło 41 osób fizycznych i prawnych, w tym 24 osoby fizyczne. Powołując się

na wiążącą ocenę prawną sądu drugiej instancji, Sąd Rejonowy wskazał, że

założycielem stowarzyszenia może być wyłącznie osoba fizyczna

i dlatego

uchwalenie statutu i wybór komitetu założycielskiego przez osoby prawne narusza

prawo.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 30 września 2011 r. oddalił apelację

wnioskodawcy od postanowienia sądu pierwszej instancji. Sąd odwoławczy

podtrzymał

dotychczasową

ocenę

prawną

wyrażoną

we

wcześniejszym

postanowieniu z dnia 19 listopada 2010 r. uchylającym wydane w pierwszej

instancji postanowienie i przekazującym wniosek o wpis do ponownego

rozpoznania. Wskazał, że wprawdzie art. 9 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo

o stowarzyszeniach (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 855 ze zm. dalej jako

Prawo o stowarzyszeniach) nie dookreśla, że członkami stowarzyszenia są osoby

fizyczne, niemniej już z art. 12 tej ustawy wynika, że komitet założycielski składa

wniosek o rejestrację wraz z listą założycieli zawierającą imiona i nazwiska, datę

i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania oraz własnoręczne podpisy założycieli.

Wskazuje więc na konieczność przedstawienia danych osobowych osób fizycznych

będących założycielami. Podstawę interpretacyjną przepisów ustawy prawa

o stowarzyszeniach w tym art. 9 stanowi również preambuła tej ustawy zawierająca

gwarancje zrzeszania się przypisane obywatelom a więc osobom fizycznym. Nie

bez znaczenia jest również odwołanie się w preambule do Powszechnej Deklaracji

Praw Człowieka, która w art. 20 ust. 1 stanowi, ze każdy człowiek ma prawo do

spokojnego zgromadzania się i stowarzyszania. Sąd okręgowy zwrócił uwagę, że

w art. 10 ust. 3 Prawa o stowarzyszeniach przyjmuje się, że osoba prawna może

być „jedynie” wspierającym członkiem stowarzyszenia, a w odniesieniu do

stowarzyszeń zwykłych ustawa (art. 42 ust. pkt 3) zakazuje zrzeszanie osób

prawnych. Zdaniem Sądu, udział w czynnościach założycielskich tj. uchwalaniu

statutu, wyborze komitetu założycielskiego osób prawnych jako podmiotów

nieuprawnionych do utworzenia stowarzyszenia, stanowi o wadliwości tych

czynności. Odnosząc się do zarzutów związanych z naruszeniem art. 12 i 58

Konstytucji RP, Sąd Okręgowy wskazał, że zasada bezpośredniego stosowania

Konstytucji nie może być podstawą odmowy stosowania przez Sąd przepisów

ustawowych, który nie ma kompetencji do kontroli konstytucyjności obowiązującego

ustawodawstwa. Tryb tej kontroli został uregulowany w art. 188 Konstytucji.

Zdaniem

Sądu,

prokonstytucyjna

wykładnia

przepisów

ustawy

Prawo

o stowarzyszeniach wskazujących, że założycielami stowarzyszenia mogą być

osoby fizyczne, a więc obywatele, pozwala przyjąć, że przepisy te nie stwarzają

zagrożenia naruszenia ich prawa do zrzeszania się przewidzianego w art. 12

Konstytucji. Brak jest też podstaw do uznania naruszenia art. 58 Konstytucji

w sytuacji, gdy stowarzyszenie podlegające rejestracji może powstać, zgodnie z art.

58 ust. 3 Konstytucji, w oparciu o przepisy ustawy Prawo o stowarzyszeniach. Tym

samym

ustawodawca

uznał,

że

kwestia

stowarzyszenia

powinna

zostać

uregulowana ustawą, co z zasady nie pozwala na stosowanie Konstytucji

bezpośrednio.

W skardze kasacyjnej, wniesionej od postanowienia Sądu Okręgowego,

wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 9 ustawy Prawo o stowarzyszeniach przez

jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że osoby prawne nie

mogą być założycielami stowarzyszenia, podczas gdy niniejszy przepis przyznaje

prawo zakładania stowarzyszeń wszelkim osobom, nie zawężając podmiotowego

zakresu jego zastosowania jedynie do osób fizycznych, a także naruszenie art. 12

i 58 Konstytucji RP przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

skutkujące pozbawieniem prawa do swobodnego tworzenia stowarzyszeń oraz

wolności zrzeszania się. Na tej podstawie wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu ewentualnie uchylenie tego postanowienia i wydanie orzeczenia co

do istoty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 9 Prawa o stowarzyszeniach, osoby w liczbie co najmniej

piętnastu, pragnące założyć stowarzyszenie, uchwalają statut stowarzyszenia

i wybierają komitet założycielski. Pomimo, iż w tym przepisie jak i w innych

postanowieniach tej ustawy regulujących tworzenie stowarzyszeń, nie używa się

określenia „osoby fizyczne”, to jednak inne postanowienia zawarte w art. 1 ust. 1,

art. 3 ust. 1 , 2 i 3 , art. 4 ust. 1 i 2, art. 10 ust. 3, art. 12 tej samej ustawy wskazują

jednoznacznie, że prawo założenia stowarzyszenia przysługuje wyłącznie osobom

fizycznym. Adresatami norm zawartych w art. 1 ust. 1 , art. 3 ust. 1, 2 , 3 Prawa

o stowarzyszeniach

są obywatele polscy, mający pełną zdolność do czynności

prawnych i niepozbawieni praw publicznych. Te kryteria mogą odnosić się

wyłącznie do osób fizycznych. Podobnie należy ocenić treść art. 4 ust. 1 Prawa

o stowarzyszeniach,

który

przewiduje

możliwość

zrzeszania

się

w stowarzyszeniach przez cudzoziemców mających miejsce zamieszkania na

terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Na ograniczony do osób fizycznych krąg

podmiotów mogących tworzyć stowarzyszenia na podstawie ustawy Prawo

o stowarzyszeniach wskazują także regulacje zawarte w art. 10 ust. 3 oraz w art.

12 tej ustawy. Według art. 10 ust. 3 osoby prawne mogą być jedynie wspierającymi

członkami stowarzyszenia, a zatem osoby prawne nie mogą być członkami

założycielami stowarzyszenia, a jedynie mogą przystąpić do już istniejącego

stowarzyszenia

jako

członek

wspierający.

Z

kolei

art.

Prawa

o stowarzyszeniach, który określa wymagania wniosku do sądu rejestrowego

o rejestrację stowarzyszenia, wymienia między innymi listę założycieli zawierającą

imiona i nazwiska, datę i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania oraz

własnoręczne podpisy założycieli. Są to niewątpliwie atrybuty przysługujące

wyłącznie osobom fizycznym.

Wobec treści przytoczonych przepisów ustawy Prawo o stowarzyszeniach, nie

zasługuje na uwzględnienie zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania

art. 9 przez przyjęcie, że osoby prawne nie mogą

być założycielami

stowarzyszenia tworzonego na podstawie tej ustawy. Podobne stanowisko zajął

Sąd Apelacyjny w Warszawie w postanowieniu z dnia 5 maja 1994 r. (I ACr 280/94,

PS 1996, wkładka do nr 11, poz. 50), które skarżący niesłusznie przedstawia dla

wzmocnienia

własnej

argumentacji.

Sąd

Apelacyjny

przyjął

w

nim,

że

w stowarzyszeniach tworzonych na podstawie art. 9 Prawa o stowarzyszeniach

członkami są wyłącznie osoby fizyczne, a ustawa nie przewiduje formy

stowarzyszenia mieszanego, stowarzyszającego jako członków zwyczajnych osoby

fizyczne i osoby prawne.

Ponieważ w skardze kasacyjnej zarzuca się błędną wykładnię art. 12 i 58

Konstytucji, a przez to błędne niezastosowanie tych przepisów trzeba podnieść,

że podstawą

odmowy

o stowarzyszeniach,

które

zastosowania

przez

zawężają

osób fizycznych

do

sąd

przepisów

Prawa

krąg podmiotów

uprawnionych do tworzenia stowarzyszenia, nie może być wyrażona w art. 8 ust. 2

Konstytucji RP zasada bezpośredniego stosowania Konstytucji. Oznacza ona

obowiązek sądu orzekania w zgodzie z priorytetami ustanowionymi w Konstytucji.

Wobec tego w sytuacjach, kiedy występują wątpliwości interpretacyjne, sąd

powinien dokonać wykładni regulacji ustawowej w sposób najprzychylniejszy

Konstytucji. Sąd nie ma natomiast kompetencji do orzekania o niekonstytucyjności

przepisu i usuwania go z systemu prawnego. Wyłączną kompetencję w tym

zakresie, zgodnie z art. 188 Konstytucji, ma Trybunał Konstytucyjny. Jedynie w

razie uzasadnionych wątpliwości co do zgodności ustawy z Konstytucją, sąd ma

obowiązek zwrócenia się na podstawie art. 193 Konstytucji do Trybunału

Konstytucyjnego z odpowiednim pytaniem prawnym (zob. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 30 października 2002 r., V CNK 1456/00, niepubl., z dnia 7

listopada 2002 r., V CKN 1493/00, niepubl., z dnia 18 września 2002 r., III CKN

326/01, niepubl., z dnia 24 października 2003 r., III CK 36/02, niepubl., z dnia 24

czerwca 2004 r., III CK 536/02, niepubl., z dnia 26 marca 2004 r., IV CK 188/03,

niepubl., z dnia 16 kwietnia 2004 r., I CK 291/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 71, wyrok

z dnia 3 grudnia 2008 r., V CSK 310/08, nie publ.; wyrok z dnia 27 stycznia 2010 r.,

II CSK 370/09, niepubl.). Takich wątpliwości nie miał Sąd drugiej instancji

przyjmując, że stanowcze postanowienia ustawy Prawo o stowarzyszeniach

wyłączają wykładnię, prowadzącą do uznania, iż osoby prawne mogą być

założycielami stowarzyszenia tworzonego na podstawie tej ustawy, a wykładnia ta

nie pozostaje w sprzeczności ze wskazanymi przez wnioskodawcę normami

konstytucyjnymi.

Podzielając ten wniosek, ale z innym uzasadnieniem , należy zwrócić uwagę,

że z treści art. 58 Konstytucji, regulującego wolność zrzeszania, wynika podział na

dwie grupy zrzeszeń. Do pierwszej należą zrzeszenia

podlegające rejestracji

sądowej. Zgodnie z art. 58 ust. 3 Konstytucji, szczegółowe przesłanki zrzeszania

się podlegającemu sądowej rejestracji konkretyzuje ustawodawstwo zwykłe.

Określa ono, w zależności od charakteru i funkcji społecznej poszczególnych

zrzeszeń, przede wszystkim sposób ich powstawania, struktury organizacyjne oraz

możliwości rozwiązywania. Ustawy zwykłe tworzą gotowe formy prawne, które

zapewniają wolność zrzeszania nie tylko osobom fizycznym ale także podmiotom

zbiorowym (w tym osobom prawnym), a podmioty te, zamierzające podjąć

określoną działalność mają swobodę wyboru właściwej formy organizacyjnej

w zależności od celów, jakie pragną wspólnie realizować, oraz skutków, które chcą

osiągnąć. Druga grupa zrzeszeń, które nie podlegają sądowej rejestracji, pozostaje

poza zakresem szczegółowej regulacji prawnej i mogą być one tworzone na

podstawie bezpośredniego stosowania Konstytucji. Przyjęcie takiego rozwiązania

usprawiedliwiają doniosłe skutki w zakresie statusu prawnego zrzeszeń, jakie

najczęściej następują z chwilą sądowej rejestracji, a mianowicie zrzeszenia te - tak

jak w przypadku stowarzyszeń (poza stowarzyszeniami zwykłymi) - uzyskują

osobowość prawną, stają się odrębnymi podmiotami mogącymi nabywać prawa i

zaciągać zobowiązania. Regulacje zawarte w ustawie Prawo o stowarzyszeniach,

przyznające tylko osobom fizycznym legitymację do tworzenia stowarzyszeń - czyli

zrzeszeń o celach niezarobkowych, które opierają swoją działalność na pracy

społecznej członków (art. 2 ust. 1 i 3 Prawa o stowarzyszeniach), a jednocześnie

przewidujące udział osób prawnych w stowarzyszeniach w charakterze członków

wspierających,

odpowiadają

konstytucyjnej zasadzie wolności zrzeszania się.

Liczba innych prawno organizacyjnych form zrzeszania proponowanych przez

ustawodawcę jest znaczna. Niektóre z nich odnoszą się wprost do spółdzielni jako

podmiotów zbiorowych, które mogą zakładać związki rewizyjne lub związki

gospodarcze lub też przystępować do tych związków (art. 240 i 243 ustawy z dnia

16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 188 poz.

1848 ze zm.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

.

es