I CSK 73/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 73/10

POSTANOWIENIE

Dnia 5 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku Gminy Z.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa reprezentowanego przez Nadleśniczego

Nadleśnictwa D. i Starostę W.

o założenie księgi wieczystej i wpis prawa własności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 28 sierpnia 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie

Sądu Rejonowego w W. z dnia 2 marca 2009 r.

i odrzuca wniosek.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w W. postanowieniem z dnia 2 marca 2009 r. uwzględnił

wniosek Gminy Z. o założenie księgi wieczystej dla działek od nr 51 do nr 58, nr

60, 61, od nr 67 do nr 73 położonych w Z., o łącznym obszarze 43,1091 ha, po

odłączeniu tych działek z księgi wieczystej kw […] i dokonanie wpisu prawa

własności na jej rzecz. Tytuł własności do przedmiotowej nieruchomości Gmina Z.

wywodziła z umowy darowizny zawartej w formie notarialnej dnia 7 grudnia 2004.

W apelacji jaką wniósł od tego postanowienia uczestnik postępowania Skarb

Państwa – Nadleśniczy Nadleśnictwa D. w Z. zarzucono, że przy zawieraniu

umowy darowizny naruszono przepisy ustawy z dnia 28 września 1991 o lasach j. t.

Dz. U. z 2005 r., Nr 45, poz. 435 ze zm. - nazywanej dalej jako ustawa o lasach) w

zakresie reprezentacji Skarbu Państwa bowiem zgodnie z art. 35 tej ustawy prawo

do reprezentacji przysługiwało właściwej jednostce państwowej w stosunku do

nieruchomości leśnych pozostających w zarządzie Lasów Państwowych. Podkreślił

też, że jednostka uprawniona do reprezentacji Skarbu Państwa nie potwierdziła

czynności dokonanej 7 grudnia 2009 r.

Postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

Skarbu Państwa reprezentowanego przez Nadleśniczego Nadleśnictwa D. w Z. W

uzasadnieniu postanowienia wskazał, że umowa darowizny została zawarta

pomiędzy Gminą Z. a Starostą Powiatu W. jako przedstawicielem Skarbu Państwa

za zgodą Wojewody M. wyrażoną w zarządzeniu z dnia 9 października 2003 r.

Poza tym sąd odwoławczy uznał, że przedmiotowe działki nie były związane ani

wykorzystywane na cele gospodarki lub produkcji leśnej. Dlatego zdaniem sądu nie

doszło do naruszenia przepisów ustawy o lasach, a Starosta Powiatu W. był

właściwą jednostka występującą w imieniu Skarbu Państwa przy zawieraniu

umowy.

Skarb Państwa reprezentowany przez Nadleśniczego Nadleśnictwa D. w Z.

wniósł skargę kasacyjną, którą oparł na obu podstawach wymienionych w art. 398 3

§ 1 k.p.c. Wymieniając jako naruszone przepisy ustawy o lasach ustawy, ustawy z

dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących

Skarbowi Państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 493 ze zm. nazywanej dalej ustawą o wyk.

upr. Skarbu Państwa), ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i

leśnych (Dz. U. z 2004 r. Nr 121, poz. 1266 ze zm.), ustawy z dnia 21 sierpnia 1997

r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.)

zarzucił nieuwzględnienie, że Starosta Powiatu W. był organem nieuprawnionym do

reprezentacji

Skarbu

Państwa

przy

zawarciu

umowy.

Ponadto

zdaniem

skarżącego, Sąd Okręgowy naruszył art. 6288 § 2 k.p.c. przez błędne uznanie, że

Gmina Z. posiada uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o wpis dotyczący

nieruchomości leśnej oraz art. 6289 k.p.c. przez dokonanie wpisu mimo istnienia

przeszkód do jego dokonania.

Wnoszący skargę Skarb Państwa, powołując się na te zarzuty, wniósł o zmianę

zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku o wpis prawa własności na rzecz

Gminy Z. ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przystąpienie do oceny zawartych w skargi kasacyjnej zarzutów zawsze

musi poprzedzać stwierdzenie, iż do wydania zaskarżonego orzeczenia w drugiej

instancji doszło w ważnym postępowaniu. Zgodnie z treścią art. 39813 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy w granicach zaskarżenia bierze pod rozwagę z urzędu nieważność

postępowania. Oznacza to, że Sąd Najwyższy ma obowiązek nie tylko rozważenia,

czy nie doszło do rozpoznania sprawy pomimo braku przesłanek procesowych

(art. 379 pkt 1-3 k.p.c.) albo też czy doszło do wadliwości postępowania

określonych w art. 379 pkt

4 – 6 k.p.c. ale może w tym zakresie prowadzić

z urzędu postępowanie dowodowe (tak też Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia

13 lutego 1997 r., I PKN 71/96, OSNAPiUS 1997 nr 19, poz. 377 oraz z dnia

10 maja 2000 r., III CKN 416/98, OSNC 2000 nr 12, poz. 220).

Jak wynika z akt księgi wieczystej […] postanowieniem z dnia 21 lipca 2005

r. Sąd Rejonowy w W. w sprawie Dz. Kw. […] z udziałem Skarbu Państwa –

Nadleśnictwa D. w Z. oddalił tak samo sformułowany wniosek Gminy Zielonka,

oparty na treści tej samej umowy darowizny z dnia 7 grudnia 2004 r., uznając, że

przedmiotową nieruchomością o łącznej powierzchni 43,1091 ha zarządza

Nadleśnictwo D. w Z., a jego Nadleśniczy, reprezentujący Skarb Państwa w

stosunkach cywilnoprawnych w zakresie swego działania, nie potwierdził stosownie

do treści art. 103 § 1 i 2 k.c., mowy darowizny z dnia 7 grudnia 2004 (k. – 37).

Zgodnie z art. 17a ustawy o wyk. up. Skarbu Państwa, organy administracji

publicznej oraz inne podmioty uprawnione na podstawie odrębnych przepisów do

reprezentowania Skarbu Państwa reprezentują Skarb Państwa zgodnie z ich

właściwością i w zakresie określonym w przepisach odrębnych a do czynności

prawnych dokonanych z naruszeniem przepisów o właściwości i zakresie

reprezentacji Skarbu państwa stosuje się odpowiednio art. 103 § 1 i 2 k.c. W

związku z tym nie powstały skutki prawne umowy darowizny. Postanowieniem z

dnia 5 września 2005 r. (k.- 86) Sąd Rejonowy w W. odrzucił skargę Gminy Z.

wniesioną od postanowienia z dnia 21 lipca 2005 r. ze względu na złożenie jej po

terminie

i nieopłacenie

oplata

stałą.

W

ten

postanowienie oddalające wniosek o założenie

sposób

uprawomocniło

się

księgi wieczystej i wpis prawa

własności. Do chwili wydania orzeczenia zaskarżonego skargą kasacyjną stan

faktyczny sprawy nie uległ zmianie.

Poczynione ustalenia wskazują przede wszystkim, że zachodzi nieważność

postępowania przed Sądem Okręgowym.

Postępowanie wieczystoksięgowe toczy się w trybie nieprocesowym.

Z dniem 22 września 2001 r., kiedy weszła w życie ustawa z dnia 11 maja 2001 r.

o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece … (Dz. U. Nr 63, poz. 635),

przepisy dotyczące postępowania wieczystoksięgowego zostały przeniesione do

Kodeksu postępowania cywilnego jako rozdział 6 w tytule II – Przepisy dla

poszczególnych rodzajów spraw, dziale III – Sprawy z zakresu prawa rzeczowego,

Księgi drugiej – Postępowanie nieprocesowe. W sprawach wieczystoksięgowych,

jeżeli zamieszczone w rozdziale 6 przepisy art. 626 1 – 62613 k.p.c. nie stanowią

inaczej, zastosowanie mają przepisy ogólne normujące postępowanie z zakresu

prawa rzeczowego (art. 606 – 608 k.p.c.), a w dalszej kolejności przepisy ogólne

postępowania nieprocesowego (art. 506 – 525 k.p.c.), jak również odpowiednio

stosowane przepisy o procesie (art. 13 § 2 k.p.c.). W postępowaniu nieprocesowym

obowiązuje

wynikające

z

art.

§

k.p.c.

związanie

prawomocnym

postanowieniem co do istoty sprawy, zmodyfikowane w zależności od charakteru

orzeczenie.

Zgodnie z art. 523

k.p.c. postanowienia oddalające żądanie sąd

może zmienić w razie zmiany okoliczności sprawy, a jedynie na podstawie

przepisów szczególnych

mogą być zmienione albo uchylone prawomocne

postanowienia orzekające co do istoty uwzględniające żądanie (np. art. 539 – 543

dotyczące uchylenia postanowień orzekających uznanie za zmarłego lub

stwierdzenie zgonu, art. 678, 679, 690 § 2 k.p.c. dotyczące zmiany i uchylenia

postanowień o stwierdzenie nabycia spadku). W pozostałym zakresie związanie ma

charakter bezwzględny. Oznacza to, że, jeśli nie ulegną zmianie okoliczności

sprawy i nie znajdują zastosowania żadne przepisy szczególne, prawomocne

postanowienie oddalające wniosek korzysta z powagi rzeczy osądzonej (art. 366 w

zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). W postępowaniu wieczystoksięgowym, poza wyłączeniem

stosowania przepisów o wznowieniu postępowania (art. 626 3 k.p.c.), brak jest

innych szczególnych regulacji dotyczących możliwości uchylenia lub zmiany

prawomocnych postanowień co do istoty. Wobec tego, także w tym postępowaniu,

tylko zmiana „okoliczność sprawy” mogłaby usprawiedliwiać zmianę postanowienia

oddalającego wniosek o dokonanie wpisu. Podnieść jednocześnie należy, iż

wówczas ponowny wniosek o dokonanie wpisu powinien zawierać żądanie zmiany

wcześniejszego, prawomocnego postanowienia a jego uwzględnienie polegałoby

na zmianie wiążącego dotychczas postanowienia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zasadnie przyjmuje się, że przez

„okoliczności sprawy” w znaczeniu użytym w art. 523 k.p.c. należy rozumieć stan

faktyczny decydujący o oddaleniu wniosku, a nie ocenę prawną tego stanu

faktycznego (por. postanowienie z dnia 21 marca 1973 r., III CRN 429/72, OSPiKA

1973/10/196; z dnia 22 stycznia 2003 r. (sygn. akt IV CKN 1689/00, niepubl.; z dnia

21 sierpnia 2008 r., IV CSK 231/08,niepubl.). W rozpoznawanej sprawie nie

zmieniła się podstawa faktyczna wcześniejszego rozstrzygnięcia a zatem

szczególna regulacja zawarta w art. 523 zd. 2 k.p.c. nie wyłącza zastosowania do

zaskarżonego orzeczenia art. 365 i 366 k.p.c. Postanowienie Sądu Rejonowego

w W. z dnia 21 lipca 2005 r., wydane z udziałem tych samych uczestników,

dotyczące tego samego przedmiotu postępowania korzysta z powagi rzeczy

osądzonej ze wszystkimi płynącymi stąd konsekwencjami, a więc wiąże zarówno

Sąd, który je wydał, jak również uczestników postępowania, a także inne sądy

i organy państwowe. W sprawie prawomocnie osądzonej - w takim zakresie,

w jakim korzysta ona z powagi rzeczy osądzonej - niedopuszczalne jest wszczęcie

i kontynuowanie nowego postępowania a jeśli do tego dojdzie zachodzi nieważność

postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Zgodnie z treścią

w art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wniosek w takiej sprawie

podlega odrzuceniu.

Ponieważ podstawa do odrzucenia wniosku istniała od chwili wszczęcia

postępowania w pierwszej instancji Sąd Najwyższy na podstawie art. 39819 k.p.c.

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. uchylił wydane w sprawie postanowienia oraz odrzucił

wniosek.

db

/tp/