I CSK 726/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 726/10

POSTANOWIENIE

Dnia 9 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSA Marek Machnij

w sprawie z wniosku Jadwigi B.

przy uczestnictwie Piotra K., Marii M., Małgorzaty Z.,

Anny M., Mariana M. i Ewy C.

o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 9 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 22 września 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Jadwiga B. wniosła o zmianę postanowienia z 26 września 2000 r.

stwierdzającego nabycie spadku po Stanisławie M. w ten sposób, by Sąd stwierdził,

że podstawą dziedziczenia po spadkodawcy jest nie ustawa lecz testament ustny.

Wnioskodawczyni zarzuciła nadto, że Sąd w sprawie spadkowej wadliwie ocenił

kwalifikacje Stanisława M. do dziedziczenia gospodarstwa rolnego i pominął

przesłanki wskazujące na niegodność dziedziczenia Mariana M.

Uczestnicy – Teresa K., Marian M., Maria M., Małgorzata Z. i Anna M.

wnieśli o oddalenie wniosku.

Postanowieniem z 22 września 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawczyni od postanowienia z 22 kwietnia 2008 r., którym Sąd Rejonowy w

P. oddalił wniosek o zmianę postanowienia spadkowego.

Za podstawę faktyczną rozstrzygnięć Sądy obu instancji przyjęły ustalenie,

że Teresa K. 4 września 1997 r. złożyła wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po

swoim ojcu Stanisławie M., zmarłym 24 czerwca 1995 r., a jako spadkobierców

ustawowych wskazała dzieci zmarłego: Teresę K., Stanisława M., Mariana M. i

Jadwigę B. Podała też, że zmarły prawdopodobnie zostawił Jadwidze B. testament.

Na rozprawie 24 listopada 1997 r. Jadwiga B. złożyła dokument zatytułowany

„Testament”, sporządzony 19 czerwca 1995 r. i mający zawierać oświadczenie

ostatniej woli Stanisława M. Dokument spisany został czytelnie. Podpisała go

jednak inna osoba niż ta, która go spisała. Podpis pod nim można odczytać jako

podpis Stanisława M. Pod podpisem zamieszczona została klauzula: „Stwierdzam

własnoręczność podpisu M. Stanisława", a pod nią złożone zostały podpisy lekarza

chirurga – Alicji S.-K. oraz pielęgniarki – Elżbiety K.

Sąd Rejonowy orzekający w sprawie spadkowej dopuścił i przeprowadził

dowód z akt stanu cywilnego oraz z zapewnienia spadkowego złożonego przez

wnioskodawczynię Teresę K., które potwierdzili pozostali uczestnicy postępowania.

Jadwiga B. twierdziła, że złożony przez nią testament Stanisława M. jest

testamentem własnoręcznym. W piśmie z 7 stycznia 1998 r. wniosła o

przesłuchanie świadka na okoliczności związane ze sporządzeniem testamentu

przez Stanisława M. i wskazała, że przy tej czynności był obecny lekarz dyżurny z

innego oddziału.

Uczestnicy

kwestionowali

podstawy

do

przyjęcia

dziedziczenia

testamentowego po Stanisławie M. i wskazali, że pismo złożone przez Jadwigę B

nie spełnia wymogów formalnych koniecznych dla testamentu zwykłego, jak

również dla testamentu szczególnego.

Sąd przesłuchał osoby podpisane pod treścią „Testamentu” sporządzonego

19 czerwca 1995 r. oraz Jadwigę S., lekarkę z oddziału szpitalnego, na którym leżał

spadkodawca.

Jadwiga B. była obecna przy przesłuchaniach świadków. Nie stawiła się

jedynie na ostatni termin rozprawy, na którym Sąd przesłuchał strony w celu

ustalenia m.in. tego, czy uczestnicy posiadają kwalifikacje do dziedziczenia

gospodarstwa rolnego.

Sąd Rejonowy w P. postanowieniem z 26 września 2000 r. stwierdził, że

spadek po Stanisławie M. wraz z wchodzącym w skład spadku gospodarstwem

rolnym, na podstawie ustawy nabyli w częściach po 1/4: Teresa K., Jadwiga B.,

Stanisław M. i Marian M.

Jadwiga B. 9 lutego 2001 r. złożyła odwołanie od postanowienia

o stwierdzeniu

nabycia

spadku

po

Stanisławie

M. wraz

z

wnioskiem

o przywrócenie jej terminu do złożenia apelacji i o wyłączenie sędziego. Na

rozprawie 9 maja 2003 r., po rozpoznaniu wniosku o wyłączenie sędziego,

wskazała, że jej pismo z 9 lutego 2001 r. nie jest wnioskiem o przywrócenie terminu

do złożenia apelacji tylko skargą o wznowienie postępowania w sprawie spadkowej.

Sąd umorzył postępowanie w przedmiocie wniosku o przywrócenie terminu do

wniesienia apelacji i postanowieniem z 5 kwietnia 2004 r. odrzucił skargę

o wznowienie postępowania w związku ze stwierdzeniem, że w sprawie nie

zachodzi żadna z przewidzianych w art. 401 k.p.c. ustawowych podstaw do

wznowienia postępowania.

Sądy obu instancji uznały, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku

Jadwigi B. o zmianę postanowienia spadkowego z 26 września 2000 r. na

podstawie art. 679 k.p.c. Osoba, która była uczestnikiem postępowania

o stwierdzenie nabycia spadku może złożyć skutecznie wniosek o zmianę lub

uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, gdy wniosek taki składa

przed upływem roku od dnia, w którym uzyskała możność powołania się na

zgłaszaną

podstawę

uzasadniającą

zmianę

lub

uchylenie

postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku. Jadwiga B. była aktywnym uczestnikiem

postępowania

o

stwierdzenie

nabycia

spadku

po

Stanisławie

M.,

a w postępowaniu tym przeprowadzone zostały wszystkie zawnioskowane przez

nią dowody. Ustalenia dokonane w sprawie I Ns 931/97 wskazywały na to, że

dziedziczenie po Stanisławie M. przebiega według porządku ustawowego.

Dokument sporządzony 19 czerwca 1995 r. i zatytułowany: „Testament” nie jest

testamentem własnoręcznym Stanisława M. Za testament ustny może być uznane

oświadczenie ostatniej woli spadkodawcy złożone w obecności trzech osób, które

mają świadomość, że są świadkami składania oświadczenia woli na wypadek

śmierci (testamentu), co oznacza, że świadkowie ci muszą być obecni podczas

całego składania oświadczenia, a nie jedynie na początku lub na końcu czynności.

Z zeznań świadka Elżbiety K. wynikało natomiast, że przy sporządzaniu dokumentu

oznaczonego jako „Testament” były stale obecne jedynie dwie osoby mogące być

zgodnie z treścią art. 957 k.c. świadkami testamentu, to jest pacjentka spisująca

treść „Testamentu” oraz lekarka Alicja S.-K. Pielęgniarka Elżbieta K. podpisała

jedynie sporządzony już dokument, bowiem opuściła salę, w której leżał Stanisław

M. i udała się do innych chorych, a tym samym nie była obecna przy składaniu

przez niego oświadczenia o rozporządzeniu majątkiem na wypadek śmierci.

Jadwiga B. składając wniosek o zmianę postanowienia z 26 września 2000 r.

wydanego w sprawie I Ns 931/97 nie wskazała żadnej nowej okoliczności, która

mogłaby stanowić podstawę do zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku po Stanisławie M. Jadwiga B. nie zachowała też przewidzianego w art. 679

§ 1 k.p.c. rocznego terminu dla złożenia wniosku o zmianę postanowienia

wydanego w sprawie I Ns 931/97. O wydaniu tego orzeczenia dowiedziała się

bowiem najpóźniej 9 lutego 2001 r., natomiast wniosek złożyła 23 marca 2007 r.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego z 22 września

2009 r. wnioskodawczyni zarzuciła, że orzeczenie to wydane zostało z

naruszeniem prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 679 k.p.c.

oraz z naruszeniem prawa procesowego, to jest art. 233 § 1 k.p.c. in fine, poprzez

dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału, a w szczególności zeznań

wnioskodawczyni, co miało decydujący wpływ na wynik sprawy i spowodowało

wydanie wadliwego orzeczenia.

Wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz

uchylenie w całości poprzedzającego go postanowienia Sądu Rejonowego w P. z

22 kwietnia 2008 r., sygn. akt i Ns 499/07 oraz orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Art. 233 § 1 k.p.c., którego naruszenie zarzuca skarżąca w ramach drugiej

podstawy kasacyjnej jest podstawą do dokonania oceny zebranych w sprawie

dowodów przez sąd prowadzący postępowanie w sprawie. Zgodnie z art. 398 3 § 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów

lub oceny dowodów. Sformułowany przez skarżącą zarzut naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. in fine, poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego,

a w szczególności zeznań wnioskodawczyni nie mógł być zatem oceniony

merytorycznie w postępowaniu kasacyjnym.

2. Dowód, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, nie jest

spadkobiercą lub że jej udział w spadku jest inny niż stwierdzony, może być

przeprowadzony tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę stwierdzenia

nabycia spadku (art. 679 k.p.c.). Zgodnie z art. 679 § 1 zdanie drugie k.p.c., osoba

będąca uczestnikiem postępowania o stwierdzenie nabycia spadku może żądać

zmiany postanowienia tylko wówczas, gdy żądanie takie opiera na podstawie, której

nie mogła powołać w poprzednim postępowaniu sądowym lub w toku czynności

dokonanych przez notariusza, a wniosek o zmianę składa przed upływem roku od

dnia, w którym uzyskała tę możność.

Jadwiga B. była uczestniczką postępowania o stwierdzenie nabycia spadku

po Stanisławie M., zakończonego postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z 26

września 2000 r., sygn. akt I Ns 931/97, a to oznacza, że jej wniosek o zmianę tego

postanowienia podlegał badaniu w świetle przesłanek ustalonych w art. 679 § 1

zdanie drugie k.p.c. Do zmiany postanowienia spadkowego mogło zatem

doprowadzić tylko powołanie się przez skarżącą na taką nową podstawę faktyczną,

która nie mogła być powołana w poprzednio toczącym się postępowaniu, a która

uzasadniałby przyjęcie, że porządek dziedziczenia po spadkodawcy jest inny niż

stwierdzony

w

postanowieniu

spadkowym.

Trafne

jest

stanowisko

Sądu

Okręgowego, że takiej podstawy wnioskodawczyni nie powołała, gdyż me wskazała

żadnej nowej okoliczności, która nie byłaby znana w toku postępowania

spadkowego i tym samym mogłaby stanowić podstawę do zmiany postanowienia

spadkowego. Dokument, w którym spisano treść oświadczenia Stanisława M.

złożonego na wypadek śmierci, jak i okoliczności, w których dokument ten powstał

zostały ujawnione w postępowaniu spadkowym. Składając w postępowaniu

spadkowym dokument zawierający oświadczenie ostatniej woli Stanisława M.

Jadwiga B. deklarowała, że dokument ten jest własnoręcznym testamentem

spadkodawcy. Twierdzenie to było weryfikowane a podjęte czynności dowodowe

doprowadziły do ustalenia, kto i w jakich okolicznościach spisał oświadczenie

złożone przez Stanisława M. Dokonując subsumpcji ustalonych faktów pod

przepisy określające zasady dziedziczenia sąd spadku rozważył nie tylko to, czy

przedłożony mu dokument może być uznany za testament własnoręczny

spadkodawcy, ale i to, czy okoliczności jego powstania pozwalają na przypisanie

mu cech testamentu szczególnego. We wniosku o zmianę postanowienia

spadkowego Jadwiga B. przytoczyła nową własną interpretację okoliczności, w

jakich doszło do spisania oświadczenia ostatniej woli Stanisława M., ale nie

powołała się na taką obiektywnie nową podstawę faktyczną, która by uzasadniała

dokonanie zmiany postanowienia stwierdzającego nabycie spadku.

W

postępowaniu

spadkowym

Jadwiga

B.,

jako

jego

uczestniczka,

kwestionowała uprawnienia Stanisława M. i Marcina M. do dziedziczenia

gospodarstwa rolnego po ojcu. Okoliczności, na których oparty został wniosek o

zmianę postanowienia spadkowego były znane wnioskodawczyni w postępowaniu

spadkowym,

co

oznacza,

że

nie

mogły stanowić

podstawy do

zmiany

postanowienia spadkowego zgodnie z art. 679 § 1 k.p.c..

3. Zakreślony w art. 679 § 1 k.p.c. roczny termin do złożenia wniosku

o zmianę postanowienia stwierdzającego nabycie spadku ma charakter zawity

(np. postanowienie SN z 26 stycznia 2001 r., II CKN 784/00, OSNC 2001, nr 7-8,

poz. 118 i uchwała SN z 21 marca 2001 r„ III CZP 4/01, OSNC 2001, nr 10,

poz. 144). Termin ten biegnie od daty, w której wnioskujący o zmianę

postanowienia spadkowego uzyskał możliwość powołania podstawy uzasadniającej

zmianę postanowienia, której nie mógł powołać w zakończonym prawomocnie

postępowaniu. Skoro Jadwiga B. nie oparła wniosku o zmianę postanowienia

spadkowego na takiej podstawie, której by nie mogła powołać w postępowaniu

spadkowym, to nie sposób jest przyjąć, że złożyła wniosek po upływie terminu

oznaczonego w art. 679 § 1 k.p.c.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398 14 k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł, jak w sentencji.