I CSK 72/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 72/12

POSTANOWIENIE

Dnia 4 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku L. K.

przy uczestnictwie S. S. i in. , o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości

przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 4 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 14 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy, po uwzględnieniu

apelacji uczestniczki postępowania M. M. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego

z dnia 15 listopada 2010 r. i oddalił wniosek L. K. o stwierdzenie nabycia przez

zasiedzenie własności nieruchomości położonych

w U., stanowiących działki

gruntu oznaczone ewidencyjnie numerami 537 (o pow. 0,18 ha), 538 (o pow. 0,08

ha), 540 (o pow. 0,05 ha) i 626 (o pow. 0,70 ha), dla których Sąd Rejonowy

prowadzi księgę wieczystą nr /.../.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu swego wyroku, po obszernym przytoczeniu

treści apelacji uczestniczki postępowania M. M. i szerokim wywodzie prawnym

dotyczącym instytucji zasiedzenia, wskazał, że apelacja ta była zasadna, gdyż

podzielić należało zarzut, iż na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału

dowodowego nie można jednoznacznie przesądzić o statusie posiadacza w

odniesieniu do poprzednika prawnego wnioskodawcy, którym był B. K. W

konsekwencji, nie można było stanowczo ustalić wystąpienia jednej z niezbędnych

przesłanek zastosowania art. 172 w związku z art. 176 § 1 k.p.c. Chodziłoby tu

mianowicie o fakt samoistnego posiadania spornego gruntu przez wnioskodawcę (i

jego poprzednika prawnego) przez ustawowo wymagany czas.

Rozstrzygnięcie to zaskarżył skargą kasacyjną wnioskodawca L. K., który w

ramach pierwszej podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c.

(naruszenie prawa materialnego) zarzucił naruszenie art. 336, 339 w związku z art.

6 k.c., a także art. 172 w związku z art. 176 k.c. przez błędną ich wykładnię

względnie niewłaściwe zastosowanie, natomiast w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej (naruszenie przepisów postępowania; art. 398 3 § 1 pkt 2 k.p.c.), zarzucił

uchybienie art. 234 w związku z art. 391§ 1 i art. 13 § 2 k.p.c., a także art. 382 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c. W związku z tym wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania bądź też o uchylenie zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do

istoty sprawy przez uwzględnienie wniosku (stwierdzenie nabycia, z dniem 2

grudnia 2009 r.) własności nieruchomości przez zasiedzenie.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy wskazać na rażącą wadliwość uzasadnienia

zaskarżonego postanowienia Sądu drugiej instancji, która sama przez się

spowodowała, że niemożliwe jest przeprowadzenie kontroli kasacyjnej tego

orzeczenia. Trzeba bowiem podkreślić, że w postępowaniu przed sądem drugiej

instancji stosuje się art. 328 § 2 k.p.c. odpowiednio, a więc z uwzględnieniem istoty

i swoistości postępowania przed tym sądem (art. 391 § 1 k.p.c.), co oznacza, że

uzasadnienie orzeczenia sądu drugiej instancji chociaż nie musi zawierać

wszystkich

elementów

przewidzianych

dla

uzasadnienia

orzeczenia

merytorycznego sądu pierwszej instancji, to jednak ma mieć ustaloną podstawę

faktyczną rozstrzygnięcia. Jeżeli sąd drugiej instancji w pełni podziela ocenę

dowodów, jakiej dokonał sąd pierwszej instancji, to nie ma obowiązku ponownego

przytaczania w uzasadnieniu wydanego orzeczenia przyczyn, dla których

określonym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W takim

wypadku wystarczy zdecydowane stwierdzenie, że podziela argumentację

zamieszczoną w uzasadnieniu wyroku sądu pierwszej instancji, w którym

poszczególne dowody zostały wyczerpująco omówione i traktuje ustalenia

pierwszoinstancyjne jako własne. Nie ma również przeszkód, by sąd drugiej

instancji odwołał się nawet do oceny prawnej sądu pierwszej instancji, jeżeli w pełni

ją podziela i uznaje za wyczerpującą. Taka jednak sytuacja nie wystąpiła

w kontrolowanej kasacyjnie sprawie. Sąd Okręgowy wszak w uzasadnieniu swego

orzeczenia

zdyskwalifikował

zarówno

ustalenia

faktyczne

poczynione

w zaskarżonym apelacją postanowieniu, jak i ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji. Powinien zatem poczynić własne ustalenia faktyczne, które uzasadniałyby

przyjętą koncepcję końcowego rozstrzygnięcia. Tymczasem, mimo że instytucja

apelacji funkcjonuje już w ramach obecnego kodeksu postępowania cywilnego

kilkanaście lat, Sąd Okręgowy zachował się jak sąd drugiej instancji w systemie

rewizji.

W myśl utrwalonej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, taka sytuacja, będąc

określonym stanem procesowym, nie musi mieć charakteru stawianego przez

skarżącego zarzutu i może wynikać także z własnej oceny Sądu kasacyjnego co do

możliwości rozpoznania sprawy (zob. np. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia

18 września 1997 r., I CKN 229/97, z dnia 26 maja 1998 r., III CRN 516/97, z dnia

26 listopada 1999 r., III CKN 460/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 100, z dnia 2 grudnia

1999 r., I CKN 954/98, z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 69/00, z dnia 28 lutego

2002 r., III CKN 547/00, czy z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, niepubl.).

Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest konieczność uwzględnienia skargi

kasacyjnej na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. Skoro bowiem sąd kasacyjny nie może

podjąć oceny prawidłowości rozstrzygnięcia sprawy, to nie może też przyjąć, że

nieuzasadnione są podniesione przez skarżącego zarzuty w ramach przytoczonych

w skardze kasacyjnej podstaw. Należy podkreślić, że skarżący w skardze

kasacyjnej zarzucił Sądowi drugiej instancji brak dokonania ustaleń faktycznych,

jednakże uczynił to błędnie z punktu widzenia jurydycznego, gdyż powołał się na

naruszenie nieadekwatnego w tym względzie przepisu, a mianowicie art. 382 k.p.c.,

zamiast art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Okoliczność ta nie miała jednak

znaczenia dla oceny skuteczności wywiedzionej skargi kasacyjnej, skoro, jak to

zaznaczono wcześniej, Sąd Najwyższy omawianą wadliwość bierze pod rozwagę

z własnej inicjatywy.

Ze względu natomiast na wyrażone przez Sąd drugiej instancji stanowisko,

że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na poczynienie

stanowczego ustalenia co do faktu samoistnego posiadania przez wnioskodawcę

przedmiotowej nieruchomości, to Sąd Najwyższy zauważa, że w postępowaniu

cywilnym rzeczywiście nie zawsze istnieje możliwość wyjaśnienia wszystkich

okoliczności faktycznych, które dla rozstrzygnięcia sprawy mają istotne znaczenie.

Bywa

bowiem,

że

materiał

zgromadzony

w

postępowaniu

nie

stwarza

wystarczających podstaw do stwierdzenia, że określona okoliczność miała miejsce,

a jednocześnie brak dostatecznych dowodów na to, ze okoliczność ta nie wystąpiła.

Innymi słowy, sąd nie jest w stanie zweryfikować prawdziwości twierdzeń stron

i poczynić co do nich stosownych, kategorycznych ustaleń. W doktrynie trafnie jednak zauważono,

że wielokrotnie impas, który powstaje w związku z taką sytuacją może zostać przezwyciężony

dzięki wykorzystaniu właściwych reguł rozkładu ciężaru dowodu. Chodziłoby tu

zwłaszcza o art. 6 k.c., w który przewidziano, że ciężar udowodnienia faktu

spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Przytoczona

regulacja odnosi się również, co oczywiste, do instytucji zasiedzenia. Nie bez

znaczenia są tu także wszelkiego rodzaju domniemania, zarówno faktyczne, jak

i prawne. Trafnie zatem zarzuca wnioskodawca, że okoliczności sprawy wymagały,

co do zasady, uwzględnienia art. 339 w związku z art. 6 k.c. Na jego korzyść działa

bowiem domniemanie, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem

samoistnym. W związku z tym domniemaniem, zgodzić się należy z wnioskodawcą,

że znaczenie w tym zakresie ma także art. 234 k.p.c. Stosownie do niego,

domniemania ustanowione przez prawo (domniemania prawne) wiążą sąd; mogą

być jednak obalone, ilekroć ustawa tego nie wyłącza.

Zwrócić należy też uwagę, chociaż tylko ogólnie, że wnioskodawca zarzucił

w skardze naruszenie art. 336 k.c., zgodnie z którym, posiadaczem rzeczy jest

zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak

i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub

mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą

(posiadacz zależny). Wobec niepoczynienia w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia ustaleń faktycznych Sąd Najwyższy nie wypowiada się w kwestii

ewentualnego niewłaściwego zastosowania tego artykułu.

W tej sytuacji Sąd Najwyższy mając na względzie, że podniesione przez

skarżącego zarzuty naruszenia prawa procesowego okazały się zasadne,

uwzględnił skargę kasacyjną i uchylił zaskarżony wyrok oraz przekazał sprawę do

ponownego rozpoznania (art. 39815 k.p.c.).

Sąd Najwyższy nie ustosunkowuje się do zawartego w skardze kasacyjnej

zarzutu wadliwego rozliczenia uczestników postępowania z tytułu kosztów

postępowania przed Sądami drugiej instancji, gdyż nie ma ku temu potrzeby

procesowej, skoro zaskarżone postanowienie w całości zostało uchylone.

db