I CSK 716/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 716/12

POSTANOWIENIE

Dnia 29 sierpnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji

w m. st. Warszawie S.A. w Warszawie

przy uczestnictwie B. W., M. T., K. S.

i A. W.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 sierpnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestników

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 3 kwietnia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w W., po rozpoznaniu sprawy z wniosku Miejskiego

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawie S.A. przy

uczestnictwie B. W., M. T., K. S. i A. W., postanowieniem z dnia 23 listopada 2010

r. oddalił wniosek o nabycie przez zasiedzenie z dniem 30 maja 1985 r. własności

nieruchomości położonej przy ul. B. […] w W., stanowiącej działkę o obszarze

0,1665 ha, oznaczoną numerem ewidencyjnym 73.

Ustalił, że przed drugą wojną światową działka nr 73 była częścią większej

nieruchomości objętej nieistniejącą obecnie księgą hipoteczną „W.”. W skład tej

nieruchomości, będącej wówczas własnością B. i H. T., wchodziły również działki

aktualnie oznaczone w ewidencji numerami 72 i 80. W 1965 roku Zarząd Budowy

Urządzeń Inżynierii Miejskiej PRN m. st. Warszawy wybudował na działce nr 73

oraz na działkach nr 67, 70, 71 i 74 stację uzdatniania wody, która miała służyć

zaopatrzeniu mieszkańców F. w wodę pitną. Protokołem z dnia 29 maja 1965 r.

stacja ta została przekazana Miejskiemu Przedsiębiorstwu Wodociągów i

Kanalizacji w m. st. Warszawie. Właścicieli działki nr 73 nie poinformowano o

zamiarze wybudowania stacji uzdatniania wody. Teren stacji został ogrodzony,

obejmował m.in. halę hydroforową z pompownią, halę filtrów, zbiorniki czystej

wody, studnie, zbiorniki z gazem płynnym, szambo, chlorownię, budynek

mieszkalny dla pracowników, drogi dojazdowe oraz sieć podziemną. Na działce nr

73 znajdowała się część budynku mieszkalnego, metalowy barak, studnia oraz

droga.

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku B. T. podjął próbę

odzyskania zajętej nieruchomości. W 1978, a następnie w 1979 r. Miejskie

Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st. Warszawie zwróciło się do

niego z propozycją dobrowolnego odstąpienia działki, po czym pismem z dnia

27 sierpnia 1979 r. wystąpiło – na podstawie art. 1, 2, 3, 5, 7 i 15 ustawy z dnia

12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst:

Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.) – z wnioskiem o przeprowadzenie

postępowania wywłaszczeniowego. Wniosek nie doprowadził jednak do osiągnięcia

zamierzonego rezultatu. W 1982 r. zmarł B. T., a wkrótce po nim H. T. Po ich

śmierci współwłaścicielami przedmiotowej nieruchomości zostali uczestniczący w

postępowaniu: M. T. i B. W. po 1/3 oraz K. S. i A. W. po 1/6 części.

W 2009 r. uczestnicy postępowania zawezwali wnioskodawczynię do próby

ugodowej z propozycją nabycia przez nią spornej nieruchomości, jednak do

zawarcia ugody nie doszło. Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji

w m. st. Warszawie nadal samodzielnie eksploatowało i remontowało budynki

wchodzące

w

skład

stacji

oraz

opłacało

podatek

od

nieruchomości.

Przedsiębiorstwo to – w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 10 maja 1990 r.

– Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o

pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) – z dniem 27 maja

1990 r. stało się przedsiębiorstwem komunalnym, a z dniem 1 stycznia 2003 r. –

na podstawie art. 21 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego

Warszawy (Dz. U. nr 41, poz. 361 ze zm.) – uległo przekształceniu w spółkę

akcyjną pod firmą Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m. st.

Warszawie S.A. w Warszawie, której jedynym akcjonariuszem jest Miasto

Stołeczne Warszawa. Cały teren stacji uzdatniania wody, w tym przedmiotowa

działka nr 73, znajduje się w posiadaniu wnioskodawczyni.

Sąd Rejonowy uznał, że ani wnioskodawczyni, ani jej poprzednicy prawni nie

byli samoistnymi posiadaczami spornej nieruchomości, o czym świadczy złożenie

w 1978 r. propozycji wykupu, a w 1979 r. wniosku o wszczęcie postępowania

wywłaszczeniowego.

Z

działań

tych

wynika,

że

poprzednik

prawny

wnioskodawczyni nie czuł się właścicielem, a zatem władaniu nieruchomością nie

towarzyszył animus possidendi. Gdyby natomiast przyjąć, że po 1979 r. nastąpiła

zmiana jego świadomości, to biegnący odtąd termin zasiedzenia zostałby

przerwany w 2009 r. zawezwaniem do próby ugodowej.

Na skutek apelacji wnioskodawczyni, Sąd Okręgowy w W. postanowieniem

z dnia 3 kwietnia 2012 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego i stwierdził, że

Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie, którego

następcą prawnym jest Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st.

Warszawie S.A. w Warszawie, z dniem 30 maja 1985 r. nabyło przez zasiedzenie

własność działki nr 73 bliżej oznaczonej na mapie ewidencyjnej opisanej w

sentencji.

Sąd Okręgowy, po podjęciu zakończonej niepowodzeniem próby uzyskania

akt dotyczących postępowania wywłaszczeniowego, powołał się na pogląd Sądu

Najwyższego wyrażony w postanowieniu z dnia 28 kwietnia 1999 r., I CKN 430/98

(OSNC 1999, nr 11, poz. 198), że samoistny posiadacz rzeczy w złej wierze, który

w czasie biegu zasiedzenia zwraca się do właściciela z ofertą nabycia własności

rzeczy w drodze umowy, nie pozbawia swego posiadania przymiotów samoistności,

chyba że z innych okoliczności wynika, że rezygnuje z samodzielnego

i niezależnego od woli innej osoby władania rzeczą. Miejskie Przedsiębiorstwo

Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie, po przejęciu w dniu 29 maja 1965 r.

stacji uzdatniania wody, władało działką nr 73 w sposób samodzielny i niezależny

od woli innej osoby, a wszelkie jego dyspozycje (opłacanie podatków, rozbudowa

i modernizacja, remonty budynków i urządzeń oraz ochrona przed dostępem osób

trzecich)

odpowiadały

swą

treścią

dyspozycjom

właściciela.

Wymienione

przedsiębiorstwo było zatem samoistnym posiadaczem działki nr 73, natomiast

świadomość posiadacza, że nie przysługuje mu prawo własności ma znaczenie dla

oceny złej lub dobrej wiary, która wpływa tylko na długość terminu zasiedzenia.

Z tych względów Sąd Okręgowy uznał, że zostały spełnione przesłanki zasiedzenia

określone w art. 172 k.c.

W złożonej skardze kasacyjnej uczestnicy postępowania, powołując się na

obie podstawy określone w art. 398 3 § 1 k.p.c., wnieśli o uchylenie postanowienia

Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W ramach

pierwszej podstawy wskazali na naruszenie art. 175 w związku z art. 121 pkt 4 i art.

172 § 2 k.c. przez nieuwzględnienie stanu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości

w okresie PRL– u oraz przyjęcie dwudziestoletniego zamiast trzydziestoletniego

terminu zasiedzenia, i art. 336 k.c. przez uznanie poprzednika prawnego

wnioskodawczyni za samoistnego posiadacza nieruchomości. W ramach drugiej

podstawy podnieśli natomiast zarzut obrazy art. 316 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

przez nieuwzględnienie, że w dniu 30 maja 1985 r. Miejskie Przedsiębiorstwo

Wodociągów i Kanalizacji w m.st. Warszawie nie miało legitymacji umożliwiającej

mu nabycie prawa własności nieruchomości, i art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1

i art. 13 § 2 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia w sposób niepozwalający na

ocenę toku wywodu Sądu drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przystępując do rozważenia podstawy kasacyjnej określonej w art. 3983 § 1

pkt 2 k.p.c., trzeba stwierdzić, że podniesiony w jej ramach zarzut nieuwzględnienia

braku legitymacji Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w m.st.

Warszawie, umożliwiającej mu w dniu 30 maja 1985 r. nabycie prawa własności

nieruchomości, jest nieadekwatny do przepisów art. 316 w związku z art. 13 § 2

k.p.c., które miały doznać naruszenia. Uszło uwagi skarżących przede wszystkim

to, że legitymacja do nabycia prawa własności wskazuje kwalifikację materialną

podmiotu i w związku z tym jest kategorią prawa materialnego, podlegającą ocenie

w ramach podstawy kasacyjnej wskazanej w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. Skarżący nie

wykazali zresztą ani nawet nie twierdzili, że Sąd Okręgowy naruszył wyrażoną w

art. 316 k.p.c. zasadę aktualności orzeczenia sądowego, zgodnie z którą sąd

rozstrzyga sprawę według jej stanu istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy (zob.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1997 r., II CKN 70/96, OSNC 1997, nr 8,

poz. 113 i z dnia 8 lutego 2006 r., II CSK 153/05, nie publ. oraz postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2002 r., III CKN 537/00, nie publ.).

Zarzut obrazy art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. jest

natomiast nieuzasadniony z tej przyczyny, że – wbrew odmiennej ocenie

skarżących – uzasadnienie zaskarżonego postanowienia zawiera wyjaśnienie

podstawy prawnej, które umożliwia dokonanie kontroli kasacyjnej. Zgodnie

z utrwalonym

orzecznictwem

Sądu

Najwyższego,

uchybienie

wymaganiom

określonym w art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może być oceniane jako

mogące mieć wpływ na wynik sprawy tylko wyjątkowo, gdy braki w uzasadnieniu są

tak istotne, że orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 11 maja 2000 r., I CKN 272/00, nie publ., z dnia

25 października 2000 r., IV CKN 142/00, nie publ., z dnia 7 lutego 2001 r., V CKN

606/00, nie publ. i z dnia 28 lipca 2004 r., III CK 302/03, nie publ., z dnia 18 lutego

2005 r., V CK 469/04, „Izba Cywilna” 2005, nr 12, s. 59 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r., III CSK 293/12, nie publ.).

Przechodząc do oceny zarzutów podniesionych w ramach podstawy

kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., trzeba zgodzić się z poglądem,

że zaskarżone postanowienie narusza art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu. Do

czasu wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy –

Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 3, poz. 11 – dalej: „ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r.”),

tj. do dnia 1 lutego 1989 r., obowiązywała wyrażona w tym przepisie zasada

jedności mienia ogólnonarodowego, co oznaczało, że własność ogólnonarodowa

jest jedna i przysługuje niepodzielnie Państwu, natomiast państwowe osoby prawne

wykonują względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego

jedynie uprawnienia płynące z własności państwowej. Zgodnie z powołaną zasadą,

własność przysługiwała jednolicie i niepodzielnie Państwu również co do tych

przedmiotów, które zostały przydzielone państwowym jednostkom organizacyjnym

wyposażonym w osobowość prawną. Z tej przyczyny pod rządem art. 128 k.c.

w pierwotnym brzmieniu, przedsiębiorstwo państwowe mogło przykładowo –

w ramach sprawowanego zarządu częścią mienia ogólnonarodowego – nabyć,

działając w imieniu własnym, nieruchomość od osoby fizycznej w drodze czynności

prawnej określonej przepisami kodeksu cywilnego (chyba że co innego wynikało

z unormowań

szczególnych),

jednak

nabycie

następowało

na

własność

państwową. Stroną umowy było w takim wypadku przedsiębiorstwo państwowe, ale

właścicielem nabytej nieruchomości stawało się nie przedsiębiorstwo, lecz Państwo

(zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada

1980 r., III CZP 2/80, OSNCP 1981, nr 4, poz. 47). Podobnie było w wypadku

nabycia własności przez zasiedzenie. Jeżeli przedsiębiorstwo państwowe władało

nieruchomością i spełniło przesłanki wymagane do jej zasiedzenia, własność

nieruchomości pod rządem art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu nabywało

Państwo, a nie przedsiębiorstwo wyposażone w osobowość prawną (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II CRN 76/93,

nie publ.). Dopiero z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r.

państwowe osoby prawne uzyskały zdolność prawną w zakresie nabywania

składników majątkowych na własność (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 18 czerwca 1991 r., III CZP 38/91, OSNCP 1991, nr 10-12,

poz. 118).

Skoro więc Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w m.st.

Warszawie miało status przedsiębiorstwa państwowego, to nie mogło w dniu

30 maja 1985 r. nabyć prawa własności nieruchomości. Rację mają zatem

skarżący podnosząc, że zaskarżone postanowienie narusza nie tylko art. 128 k.c.

w pierwotnym brzmieniu, lecz także art. 172 k.c. (zob. też postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 17 września 1993 r., II CRN 76/93, nie publ. i z dnia 9 maja

2003 r., V CK 24/03, nie publ.).

Przed przystąpieniem do oceny zarzutu obrazy przepisów art. 336 k.c. przez

uznanie poprzednika prawnego wnioskodawczyni za posiadacza samoistnego

nieruchomości i art. 175 w związku z art. 121 pkt 4 i art. 172 § 2 k.c. przez

nieuwzględnienie stanu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości w okresie PRL– u,

trzeba zauważyć, że poruszone problemy były już niejednokrotnie przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego, najszerzej przedstawionych w uchwale Pełnego

Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP

30/07 (OSNC 2008, nr 5, poz. 43). Sąd Najwyższy przyjął w niej, że władanie cudzą

nieruchomością przez Skarb Państwa, uzyskane w ramach sprawowanego

władztwa publicznego, może być posiadaniem samoistnym prowadzącym do

zasiedzenia; zasiedzenie jednak nie biegło, jeżeli właściciel nie mógł skutecznie

dochodzić wydania nieruchomości (art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c.).

W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że – zgodnie z art.

336 k.c. – o posiadaniu i jego postaci decyduje wyłącznie sposób władania rzeczą;

jeżeli odpowiada on treści prawa własności, to spełnia cechy posiadania

samoistnego. Okoliczności uzyskania władania rzeczą nie mają tym samym

znaczenia dla jego oceny jako posiadania samoistnego, mają jedynie znaczenie dla

oceny dobrej lub złej wiary wpływającej na długość okresu zasiedzenia.

W konsekwencji, to, że uzyskanie władztwa nad nieruchomością w granicach

własności jest następstwem wykonywania uprawnień Państwa jako podmiotu prawa

publicznego nie zmienia charakteru tego władztwa i nie może wykluczać jego

kwalifikowania jako posiadania samoistnego. Oznacza to, że podniesiony przez

skarżących zarzut naruszenia art. 336 k.c. trzeba uznać za pozbawiony racji.

Trafnie natomiast podnoszą skarżący, że Sąd Okręgowy nie poczynił ustaleń

pozwalających na dokonanie oceny czy właściciele nieruchomości, pozostającej –

bez ich zgody – we władaniu Miejskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów

i Kanalizacji w m. st. Warszawie, mogli efektywnie na drodze prawnej dochodzić

zwrotu zajętej działki. Ustalenia te były istotne z punktu widzenia instytucji

zawieszenia biegu zasiedzenia (art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c.).

W uzasadnieniu powołanej uchwały z dnia 26 października 2007 r., III CZP

30/07, Sąd Najwyższy przyjął, że akty władzy publicznej mogą być uznane za

zdarzenia oceniane w kategoriach siły wyższej. Do zdarzeń takich zaliczył przy tym

niezależny od właściciela, wywołany uwarunkowaniami politycznymi, obiektywny

o powszechnym zasięgu stan niemożności skutecznego dochodzenia na drodze

prawnej wydania nieruchomości. W razie wystąpienia takich zdarzeń można

przyjąć, że bieg zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa nie rozpoczynał się,

a rozpoczęty ulegał zawieszeniu przez czas ich trwania. Dotyczyło to także

sytuacji, w których objęcie nieruchomości nastąpiło bez jakiejkolwiek podstawy

prawnej bądź na podstawie prawnej, która następnie upadła. Przeszkoda

uniemożliwiająca rozpoczęcie lub powodująca zawieszenie biegu zasiedzenia

powinna mieć przy tym charakter obiektywny w tym znaczeniu, że chwilę jej

powstania i ustania określają obiektywne okoliczności, niezależne od zachowania

się osoby, którą przeszkoda dotknęła. Nie ma znaczenia dla oznaczenia chwili

ustania przeszkody czas, w którym osoba ta podjęła stosowne działania; istotne

jest to, kiedy powszechne oddziaływanie przeszkody ustało i osoba ta mogła podjąć

stosowne działania. Ocena w tym przedmiocie musi być – jak stwierdził Sąd

Najwyższy – pozostawiona sądowi orzekającemu w konkretnej sprawie (zob. też

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1996 r., I CKN 40/96, nie

publ., z dnia 9 maja 2003 r., V CK 13/03, nie publ., z dnia 9 maja 2003 r., V CK

24/03, nie publ., z dnia 13 stycznia 2004 r., V CK 131/03, nie publ., z dnia

13 października 2005 r., I CK 162/05, OSP 2006, nr 9, poz. 107, z dnia 30 czerwca

2011 r., III CSK 1/11, nie publ. i z dnia 7 października 2011 r., II CSK 17/11,

nie publ.).

Skoro Sąd Okręgowy nie prowadził pod tym kątem żadnych rozważań,

konieczne stało się uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania. Dlatego też Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 398 21 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.