I CSK 704/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 704/09

POSTANOWIENIE

Dnia 25 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. M.-Z. i A. Z.

przy uczestnictwie Miasta W. i F. M.

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 17 czerwca 2009 r., sygn. akt V Ca

(…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

w

W. oddalił

apelację

wnioskodawców E. M.-Z. i A. Z. od postanowienia Sądu Rejonowego w W. z dnia 26

lutego 2009 r. oddalającego ich wniosek o stwierdzenie, że nabyli z dniem 28 maja 2005

r. przez zasiedzenie 23/40 części prawa własności nieruchomości położonej w W. przy

ulicy B., składającej się z działek o numerach (...)/1 i (...)/2, o łącznej powierzchni 179

m2, objętej księgą wieczystą nr W(...)/2, która stanowi własność Miasta W. ewentualnie,

że nabyli oni z dniem 1 października 2000 r. przez zasiedzenie służebność gruntową

przejazdu oraz służebność przejścia.

Orzeczenie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach:

Nieruchomość objęta wnioskiem wchodziła w skład nieruchomości, które uchwałą

Prezydium Rady Narodowej i Miasta W. z dnia 6 maja 1958 r. przekazane zostały, po

przejęciu ogródków działkowych, na potrzeby budownictwa mieszkaniowego członkom

Wspólnoty Domków Jednorodzinnych Przyzakładowych przy Przedsiębiorstwie Budowy

Huty „W.(...)”. Na podstawie decyzji Wydziału Gospodarki Terenami Prezydium Rady

Narodowej Miasta W. z dnia 5 maja 1961 r., a następnie umowy sprzedaży prawa

własności czasowej z dnia 19 maja 1961 r. A. M. nabył na okres 80 lat działkę

ewidencyjną nr 12 o powierzchni 389 m2 objętą księgą wieczystą nr (...)1. Po

wybudowaniu na tej działce domu mieszkalnego, umową z dnia 15 lipca 1961 r. zbył

połowę udziału w prawie własności czasowej na rzecz Z. M. W dniu 26 stycznia 1977 r.

w tym budynku mieszkalnym wyodrębnione zostały trzy lokale mieszkalne, stanowiące

odrębne nieruchomości, z którymi związane były udziały w prawie użytkowania

wieczystego oraz w częściach wspólnych budynku. Z M stał się właścicielem lokalu

numer (…), który umową z dnia 8 sierpnia 1977 r. sprzedał A. Z. Nabycie tego prawa

nastąpiło na zasadach małżeńskiej wspólności majątkowej z żoną E. M.-Z. Następnie

umową zmiany umowy o ustanowieniu odrębnej własności lokali z dnia 21 lipca 1982 r.

właściciele lokali mieszkalnych postanowili, że lokal mieszkalny nr 3 , znajdujący się na

poddaszu zostaje przyłączony do budynku, co spowodowało powiększenie części

wspólnej nieruchomości, a udziały właścicieli lokali nr 1 i 2, Małżonków Z. i F. M. w

częściach wspólnych budynku i prawie użytkowania wieczystego wynosić będą

odpowiednio 23/40 i 17/40. Wnioskodawcy mieszkają w budynku przy ulicy B. od czasu

nabycia lokalu mieszkalnego w dniu 8 sierpnia 1977 r., Zajmują parter i poddasze. F. M.

w tym budynku mieszka od 1960 r., po ukończeniu budowy, a do 1993 r. razem z

mężem, który zmarł. Od 1958 r. teren oddzielający działkę nr (…)3 od ulicy był

ogrodzony, właściciele lokali urządzili na nim ogród ozdobny, wykorzystywali go do

przejścia do budynku i dojazdu do garaży, opłacali również podatek. Działki nr (...)/1 i

(...)/2 wyodrębnione zostały w wyniku podziału działki nr (...). Pozwem z dnia 11 lutego

2005 r. Miasto W. zażądało od wnioskodawców i F. M. wydania działek o numerach

(...)/1 i (...)/2 oraz zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nich w wysokości

13926,20 zł, postępowanie prowadzone przez Sąd Okręgowy postępowanie zostało

zawieszone do czasu zakończenia postępowania w rozpoznawanej sprawie.

Sąd

Okręgowy

uznał,

że

posiadanie

opisanej

nieruchomości

przez

wnioskodawców i uczestniczkę F. M. miało charakter samoistny i było posiadaniem w

złej wierze. Nieruchomość była objęta działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r.

o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze miasta W. Przy uwzględnieniu 30

letniego okresu posiadania, niezbędnego do nabycia własności przez zasiedzenie, który

może być skrócony o 15 lat, wobec wyłączenia możliwości uzyskania własności

nieruchomości państwowej przez zasiedzenie, najwcześniej mogli oni nabyć tę własność

z dniem 28 maja 2005 r., bo z dniem 27 maja 1990 r. nieruchomość została

skomunalizowana. Uwzględnieniu ich żądania stoi jednak na przeszkodzie przerwanie

biegu wskazanego terminu przez wytoczenie powództwa windykacyjnego przed jego

upływem.

Wnioskodawcy w skardze kasacyjnej powołali obie podstawy objęte art. 398 3 § 1

k.p.c. Naruszenia prawa materialnego upatrują w błędnej wykładni art. 10 i 9 ustawy z

dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) w

związku z art. 172 i art. 176 § 1 k.c. w związku z art. 292 zd. 2 k.c. przez niedoliczenie

okresu posiadania działki od 24 czerwca 1958 r. do 21 lipca 1961 r. przez poprzednika

prawnego wnioskodawców, A. M., do posiadania przez nich nieruchomości, co

doprowadziło do niewłaściwego ustalenia daty zakończenia biegu terminu zasiedzenia i

służebności gruntowych na 27 maja 2005 r. oraz art. 172 k.c. i art. 176 § 1 w związku z

art. 292 zd. 2 k.c. przez przyjęcie, że wnioskodawcy posiadali w złej wierze służebności

gruntowe obciążające działki nr (...)/1 i (...)/2. Zarzut naruszenia przepisów

postępowania dotyczy art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 oraz art. 382 i art. 378 § 1

k.p.c. i polega na niedochowaniu wymogów uzasadnienia, które uniemożliwia kontrolę

orzeczenia,

w odniesieniu

ponieważ podziela

do

określenia

jedynie

końcowego

uzasadnienie Sądu pierwszej instancji

terminu

biegu

zasiedzenia

własności

i służebności, a nie podaje przyczyn niedoliczenia okresu posiadania poprzedników

wnioskodawców. Skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego postanowienia

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sugerując potrzebę zwrócenia się do

powiększonego składu Sądu Najwyższego i przekazania mu do rozstrzygnięcia

powołanych zagadnień prawnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie zasługiwały na podzielenie zarzuty podniesione w ramach podstawy

kasacyjnej wskazanej w art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. Naruszenie art. 328 § 2 w związku z

art. 391 § 1 k.p.c. przez sąd drugiej instancji może wypełniać tę podstawę skargi, jeśli

uzasadnienie

zaskarżonego

orzeczenia

dotknięte

jest

brakami wymogów nim

przewidzianych w stopniu uniemożliwiającym kontrolę kasacyjną. W takim jedynie

przypadku uchybienie to może być uznane za mogące mieć wpływ na wynik sprawy

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2010 r., I CSK 439/09, niepubl., z dnia

22 kwietnia 2010 r., III UK 84/09, niepubl., z dnia 8 czerwca 2010 r., I PK 29/10, niepubl.

oraz postanowienie z dnia 21 stycznia 2010 r., I CSK 209/09, niepubl.). Sąd drugiej

instancji może oprzeć swoje rozstrzygnięcie na ustaleniach sądu pierwszej instancji,

jeżeli nie uzupełnia postępowania dowodowego, nie znajduje podstaw do odmiennej

oceny dowodów, uzupełnienia ustaleń lub dokonania własnych, odmiennych ustaleń. W

takiej sytuacji wystarczające jest wyraźne powołanie się na ustalenia sądu pierwszej

instancji i uznanie ich za podstawę orzeczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 17

lipca 2009 r., IV CSK 110/09, niepubl., z dnia 14 maja 2010 r., II CSK 545/09, niepubl.).

W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy nie naruszył powołanego przepisu, oparł

zaskarżone orzeczenie na ustaleniach poczynionych przez Sąd pierwszej instancji, które

uznał za prawidłowe i wyczerpujące, co umożliwia dokonanie kontroli związanej z

zaskarżeniem tego orzeczenia. Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. nie może stanowić

samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, jeżeli sąd drugiej instancji nie pominął

zebranego w sprawie materiału tak w pierwszoinstancyjnym postępowaniu, jak i

odwoławczym. Przepis ten, jako ogólna dyrektywa kompetencyjna, wyraża istotę

postępowania apelacyjnego, przyznającego sądowi drugiej instancji uprawnienie i

obowiązek merytorycznego rozpoznania sprawy oraz prowadzenia postępowania

dowodowego z uwzględnieniem reguł z art. 381 i art. 479 12 § 1 i art. 47914 § 1 k.p.c. (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2010 r., II CSK 326/09, niepubl., z dnia 25

lutego 2010 r., V CSK 290/09, niepubl. i postanowienie z dnia 5 lutego 2010 r., III CSK

124/08, niepubl.). Z art. 378 § 1 k.p.c. wynika zakaz wykraczania przez sąd drugiej

instancji poza granice apelacji, które wyznaczone są wnioskami i zarzutami apelującego

oraz nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych wniosków i

zarzutów (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2010 r., III CSK

144/09, niepubl. i wyroki z dnia 2 października 2009 r., II PK 97/09, niepubl. oraz z dnia

17 lipca 2009 r., IV CSK 110/09, niepubl.). Sąd Okręgowy w rozpoznawanej sprawie

uwzględnił właściwe rozumienie wskazanych przepisów i objętych nimi reguł

postępowania apelacyjnego. Podzielone zostały zarówno ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji i zastosowanie prawa materialnego. W swoich wywodach Sąd drugiej

instancji wskazał przyczyny niepodzielenia zarzutów podniesionych w apelacji oraz

wyraził pogląd, że posiadana nieruchomość mogła być przedmiotem zasiedzenia

dopiero z chwilą przejścia na własność gminy, a tym samym - utraty przez

nieruchomość statusu przedmiotu własności państwowej, co odnosi się do całego

okresu posiadania.

Za nieuzasadnione uznać trzeba również zarzuty naruszenia prawa materialnego. Z

wiążących w postępowaniu kasacyjnym, z mocy art. 39813 § 2 k.p.c., ustaleń faktycznych,

wynika, że wnioskodawcy wraz z F. M. byli samoistnymi posiadaczami nieruchomości

objętej żądaniem, która stanowiła własność Skarbu Państwa i z dniem wejścia w życie

ustawy z dnia 10 maja 1990 r.- Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191, dalej - ustawa z dnia

10 maja 1990 r.), 27 maja 1990 r., przeszła na własność gminy Miasto W. z mocy prawa

(art. 5).

W odniesieniu do nieruchomości będących przedmiotem własności państwowej

wyłączona była możliwość nabycia własności przez zasiedzenie, począwszy od wejścia w

życie, w dniu 21 lipca 1961 r., ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarowaniu terenami w

miastach i osiedlach (t.j.: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159), co wynikało z jej art. 7.

Wyłączenie to odnosiło się również do terenów państwowych położonych poza granicami

miast i osiedli, które włączone były do planu zagospodarowania przestrzennego miasta i

osiedla i przekazane do realizacji zadań gospodarki państwowej. Następnie wyłączenie

możliwości zasiedzenia w stosunku do wszelkich nieruchomości, będących przedmiotem

własności państwowej, przewidywał art. 177 k.c., a z dniem wejścia w życie Kodeksu

cywilnego uchylony został art. 7 wymienionej ustawy. Zakaz ten uchyliła ustawa z dnia 28

lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321), która weszła w

życie z dniem 1 października 1990 r. Z przepisu art. 10 tej ustawy wynika, że w odniesieniu

do nieruchomości, co do których uchylone zostało wyłączenie możliwości zasiedzenia,

biegnie ono od dnia jej wejścia w życie, a termin ulega skróceniu o czas, w którym istniał

stan wyłączenia przed wejściem tej ustawy w życie, lecz nie więcej niż o połowę.

Przewidziane tym przepisem skrócenie terminu dotyczy ustawowego terminu zasiedzenia,

co przekonująco wyjaśnione zostało w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. uchwałę z

dnia 9 września 1995 r., III CZP 104/95, OSNC 1996/1/2, postanowienie z dnia 27 czerwca

2000 r., I CKN 796/00, OSNC 2000/12/234, postanowienie z dnia 16 kwietnia 2008 r., V

CSK 532/07, niepubl.). Wykładnia tego przepisu, dokonana w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia z dnia 31 stycznia 2002 r., III CZP 72/01, OSNC

2002/9/107, wskazuje, że okresu posiadania nieruchomości przed wejściem w życie

przepisów wyłączających zasiedzenie nieruchomości państwowych nie dolicza się do

okresu, o który skraca się termin zasiedzenia tej nieruchomości ani nie uwzględnia przy

ustalaniu czasu posiadania niezbędnego do zasiedzenia. Przytoczone na uzasadnienie

tego stanowiska argumenty, wskazujące, że pozbawienie przez wejście w życie

przepisów wyłączających zasiedzenie doniosłości prawnej dotychczasowego biegu

terminu zasiedzenia, może być porównywane ze skutkiem przerwania biegu zasiedzenia

(art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 175 k.c.). Było to objęte wolą ustawodawcy, skoro

w art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. początek biegu terminu zasiedzenia określony

został na 1 października 1990 r. Ten dominujący w orzecznictwie pogląd podziela również

Sąd Najwyższy w rozpoznawanej sprawie. Kwestionowanie przez wnioskodawców tego

zapatrywania nie mogło odnieść zamierzonego rezultatu z uwagi na to, że odwołuje się do

orzeczeń wydanych przed podjęciem przytoczonej uchwały oraz wydaniem przez

Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 28 października 2003 r., P 3/03. Wbrew stanowisku

skarżących do odmiennego od przyjętego w przytoczonej uchwale poglądu nie upoważnia

również art. 9 ustawy z 28 lipca 1990 r., który określa ogólną regułę intertemporalną

dotyczącą możliwości nabycia własności drogą zasiedzenia. Nie zawiera natomiast

regulacji, która zezwalałaby na skrócenie terminu zasiedzenia o okres posiadania przed

wejściem w życie przepisów wyłączających zasiedzenie, jak też ponad to określone art.

10 ustawy z 28 lipca 1990 r. Dążenie do zrewidowania poglądu, wyrażonego

w przytoczonej uchwale, powszechnie akceptowanego (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 13 listopada 2003 r., IV CK 194/02, niepubl., z dnia 8 września 2006

r., II CK 3/06, niepubl., z dnia 10 kwietnia 2008 r., IV CSK 21/08, niepubl.), nie zostało

poparte racjonalnymi względami.

Zarzut błędnej wykładni art. 172 i art. 176 § 1 w związku z art. 292 k.c. jest

bezzasadny. Dokonana przez Sądy obu instancji ocena, że posiadanie nieruchomości

przez wnioskodawców było samoistnym posiadaniem w złej wierze jest zgodna

z wykładnią pojęć dobrej i złej wiary na gruncie art. 7 w związku z art. 172 k.c. Skarżący

domagali się uznania ich za samoistnych posiadaczy nieruchomości, a zatem zgłoszenie

ewentualnego wniosku zmierzającego do przyjęcia, że posiadanie ich było objęte

zakresem służebności gruntowej nie było zasadne. Nie uwzględnia odmiennego

charakteru posiadania, wyłączającego się w obu tych sytuacjach (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2008 r., I CSK 171/08, niepubl. i z dnia 5 czerwca

2009 r., I CSK 392/08, niepubl.). Nie ma usprawiedliwienia twierdzenie, że w odniesieniu

do służebności zastosowanie powinny mieć inne reguły określające dobrą lub złą wiarę

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2005 r., V CK 700/04,

niepubl.). Bezzasadnie powołują się na treść aktu notarialnego sporządzonego w dniu

19 maja 1961 r. i obejmującego umowę sprzedaży prawa własności czasowej, skoro nie

zawarto w nim oświadczenia o ustanowieniu służebności gruntowej. Podkreślenia

wymaga,

że

nabycie

przez

zasiedzenie

służebności

gruntowej,

obciążającej

nieruchomość państwową, podlega takim samym regułom, jak nabycie własności

nieruchomości przez zasiedzenie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia

2007 r., III CZP 23/07, OSNC 2008/5/45).

Z powyższych względów pozbawiona uzasadnionych podstaw skarga kasacyjna

podlegała oddaleniu w oparciu o art. 39814 k.p.c.