I CSK 692/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 692/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Romana P.

przeciwko A. P. Spółce z o.o. w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 26 maja 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz powoda kwotę 5.400 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 23.10.2009 r. w sprawie 207/08 zasądził od

strony pozwanej A. P. spółki z o.o. w P. na rzecz powoda Romana P. kwotę

930.846,24 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 21 kwietnia 2006 r. do dnia zapłaty i

koszty procesu, ustalając, że powód, prowadzący działalność gospodarczą pod

nazwą P.I.H. „E.” w K., zawierał ze stroną pozwaną w latach 2002-2005 umowy

sprzedaży, na podstawie których sprzedawał stronie pozwanej oraz jej partnerom,

różnego rodzaju towary.

Integralną częścią umów były aneksy, w których powód wyrażał zgodę

(co było warunkiem podjęcia współpracy handlowej ze stroną pozwaną) na zapłatę

na rzecz pozwanej wynagrodzenia (opłat) za usługi logistyczne, scentralizowaną

płatność, testowanie produktów, zwiększoną ekspozycję towarów w nowo

otwieranych sklepach strony pozwanej oraz jej partnerów, usługi marketingowe,

pośrednictwo w negocjacjach handlowych z partnerami pozwanej oraz wzmożoną

aktywność.

Powód wystawiał stronie pozwanej faktury VAT za dostarczony i sprzedany

jej towar, natomiast strona pozwana wystawiała faktury VAT, obejmujące

wynagrodzenie (opłaty) za wskazane wyżej usługi i dokonywała kompensaty

wzajemnych wierzytelności, przelewając na rzecz powoda różnicę między obiema

należnościami.

W opisany wyżej sposób, w trakcie współpracy stron, w latach 2003-2005

pozwana Spółka zatrzymała z ceny nabycia towarów, przysługującej powodowi jako

zbywcy, kwotę 930.846,24 zł.

Oprócz faktur VAT obejmujących opłaty za wymienione wyżej usługi, powód

nie otrzymywał od strony pozwanej żadnych dokumentów, informacji lub dowodów,

wskazujących na rzeczywiste wykonywanie przez pozwaną Spółkę usług, za które

pobierała ona od powoda powyższe wynagrodzenie.

Według dalszych ustaleń Sądu pierwszej instancji, usługi marketingowe,

które miały być świadczone na rzecz powoda, polegały w rzeczywistości na

promowaniu

towarów,

stanowiących

własność

pozwanej.

W

gazetkach

reklamowych pod nazwą A., były zamieszczane fotografie towarów dostarczanych

stronie pozwanej przez powoda, ale nie oznaczonych jako pochodzących od

powoda (bez nazwy lub logo jego przedsiębiorstwa).

Powód nie miał żadnego wpływu na formę reklamy, jej treść lub nakład

gazetki, a opłata za nią miała charakter stały i nie zależała od tego, czy sprzedany

przez niego towar został w niej zaprezentowany.

Powód nie miał także żadnego wpływu na lokowanie pochodzących od niego

towarów w tak zwanych strefach promocyjnych sklepów strony pozwanej, w których

nie widniały nazwa lub logo jego przedsiębiorstwa.

Usługa logistyczna polegała na dowożeniu przez powoda sprzedawanych

przez niego towarów w jedno miejsce, zamiast do poszczególnych hipermarketów,

zaś scentralizowana płatność polegała na umożliwieniu powodowi kierowania

wystawianych przez niego faktur do centralnej księgowości strony pozwanej i jej

partnerów handlowych, obie usługi były przy tym faktycznie świadczone przez

stronę pozwaną.

Oceniając powyższy stan faktyczny, Sąd pierwszej instancji uznał,

że pozwana

Spółka

dopuściła

się

względem

powoda

czynu

nieuczciwej

konkurencji, określonego w art. 15 ust. 1 punkt 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r.

o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, polegającego na pobieraniu „innych niż

marża handlowa opłat za przyjęcie towaru do sprzedaży”, co uzasadniało

dochodzenie przez powoda, na mocy art. 18 ustęp 1 punkt 4 wskazanej ustawy,

roszczenia o naprawienie poniesionej przez niego szkody na zasadach ogólnych.

W ocenie Sądu Okręgowego, powód wykazał wszystkie przesłanki

deliktowej odpowiedzialności odszkodowawczej strony pozwanej, w tym zwłaszcza

wysokość szkody, stanowiącą równowartość kwoty 930.846,24 zł, zatrzymanej

przez pozwaną Spółkę z kwot stanowiących należność powoda za sprzedany

pozwanej towar.

Między tak zdefiniowaną szkodą a działaniem pozwanej Spółki, polegającej

na dopuszczeniu się przez nią czynu nieuczciwej konkurencji istniał, zdaniem Sądu,

adekwatny związek przyczynowy, co skutkowało zasądzeniem na rzecz powoda

odszkodowania we wskazanej wyżej wysokości.

Na skutek apelacji wniesionej przez stronę pozwaną, Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że obniżył zasadzoną kwotę do

917.623,57 zł, oddalając powództwo w zakresie 13.222,67 zł oraz rozliczył

stosownie koszty procesu, oddalając apelację pozwanej Spółki w pozostałej części.

Sąd drugiej instancji, podzielając ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego,

uzupełnił je precyzując, na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego,

rozliczenia wzajemnych należności, co prowadziło do skorygowania kwoty

odszkodowania ostatecznie przyznanego powodowi.

Sąd Apelacyjny zaaprobował natomiast wywody prawne Sądu Okręgowego,

odnoszące się do podstawy materialnoprawnej rozstrzygnięcia, zwłaszcza ocenę,

że pobieranie przez pozwaną Spółkę opłat, objętych przedłożonymi do akt

sprawy przez powoda fakturami VAT, wystawionymi przez stronę pozwaną,

stanowiło czyn nieuczciwej konkurencji, przewidziany w art. 15 ustęp 1 punkt 4

ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że wbrew treści postanowień umownych,

zastrzeżone w nich i pobierane w toku współpracy handlowej stron opłaty, zostały

narzucone powodowi, nie miały żadnego uzasadnienia ekonomicznego, a bez ich

akceptacji

powód

nie

zawarłby

ze

stroną

pozwaną

umów

handlowych.

Skomplikowany system opłat dodatkowych przerzucał w istocie na dostawców

towarów część kosztów utrzymania przedsiębiorstwa strony pozwanej.

Trafnie przyjął więc Sąd pierwszej instancji możliwość dochodzenia przez

powoda

naprawienia

szkody na

zasadach

ogólnych,

przy czym,

wobec

kwestionowania przez stronę pozwaną w apelacji, wysokości tej szkody, Sąd

drugiej instancji, opowiedział się za dopuszczalnością konstruowania w ramach art.

18 ustęp 1 punkt 4 u.z.n.k. szkody, jako części zatrzymanej przez stronę pozwaną

ceny sprzedaży towarów i to niezależnie od oceny skuteczności dokonywanych

przez pozwaną Spółkę potrąceń, z punktu widzenia przesłanek art. 498 k.c.

Odnosząc się do sformułowanego w apelacji, zarzutu naruszenia przez Sąd

I instancji art. 361 § 2 k.c. przez włączenie w granice szkody, figurujących

w poszczególnych fakturach należności podatkowych z tytułu VAT, wobec

możliwości ich odliczenia przez powoda, Sąd Apelacyjny wskazał, że zarzut ten

pojawił się w końcowej fazie postępowania, po upływie terminu wyznaczonego

w trybie art. 207 § 3 k.p.c., a trudno przyjąć, aby potrzeba podniesienia tego

zarzutu pojawiła się dopiero w końcowym etapie procesu, skoro już w pozwie

powód dochodził odszkodowania w kwocie obejmującej podatek VAT.

We wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego skardze kasacyjnej, strona

pozwana zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 18 ust. 1 punkt 4 ustawy

z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz. U. z 2003 r.

poz. 1503 ze zm., dalej jako u.z.n.k.) w związku z art. 361 § 2 k.c. przez

ich niezastosowanie i ustalenie, że pozwany wyrządził powodowi szkodę

oraz, że wartość tej szkody nie została pomniejszona przez uzyskane przez

powoda korzyści z tytułu rozliczenia faktur VAT wystawionych przez stronę

pozwaną w ramach podatku od osób prawnych i podatku od towarów i usług.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej strona pozwana zarzuciła naruszenie

przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 382

w związku z art. 391 § 1 i z art. 47912 § 1 k.p.c. poprzez rozpoznanie sprawy w

oparciu o dowody przedstawione przez powoda po upływie terminów prekluzyjnych,

dalej naruszenie art. 47914a k.p.c. w związku z art. 47914 § 2 k.p.c. oraz art. 207 § 3

k.p.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że prekluzją dowodową

jest objęta argumentacja pozwanej Spółki w zakresie zastosowania prawa

materialnego , to jest art. 18 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k., w związku z art. 361 § 2 k.c.

dotyczącą ustalenia istnienia szkody i jej wysokości, mimo oparcia tej argumentacji

na materiale dowodowym zgromadzonym zgodnie z regułami wskazanymi w art.

47912 § 1 k.p.c. i art. 47914a k.p.c., także naruszenie art. 316 § 1 k.p.c. oraz art. 229

k.p.c. przez pominięcie przyznania przez powoda faktu rozliczania faktur VAT

i ustaleniu odszkodowania bez uwzględnienia uzyskanych przez powoda w ten

sposób korzyści.

Formułując

powyższe

zarzuty,

skarżąca

domagała

się

uchylenia

zaskarżonego wyroku i jego zmiany poprzez oddalenie powództwa w zakresie

kwoty 917.623,57 zł, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Sformułowane w niej

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej

zarzuty proceduralne nie mają oparcia

w zgromadzonym w sprawie materiale. Wbrew zastrzeżeniom skarżącego, Sądy

orzekające nie naruszyły przepisów normujących prekluzję, w kwestii twierdzeń,

zarzutów i dowodów w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych i to

zarówno w odniesieniu do powoda, jak i strony pozwanej.

Powód zgodnie ze swoim procesowym obowiązkiem, nałożonym na niego

w art. 47912 § 1 k.p.c. i stosownie do zgłoszonego w pozwie żądania

odszkodowawczego, przedłożył z pozwem dowody w postaci faktur VAT,

wystawionych przez stronę pozwaną, albowiem domagał się zasądzenia na swoją

rzecz kwot objętych tymi fakturami, łącznie z podatkiem VAT, zatrzymanych przez

stronę pozwaną z należnych mu wierzytelności z tytułu ceny zbycia towarów

na rzecz strony pozwanej, w czym powód upatrywał źródło poniesionej przez niego

szkody.

Strona pozwana nie kwestionowała zawarcia umów handlowych z powodem,

dostarczania przez powoda towarów, ani też wierzytelności przysługujących

powodowi z tytułu ceny, oraz tego, że zatrzymała kwoty objęte wystawionymi przez

nią fakturami VAT, twierdząc konsekwentnie, że stanowiły one, zgodne z łączącymi

strony umowami i należne stronie pozwanej, wynagrodzenie za usługi świadczone

faktycznie na rzecz powoda przez stronę pozwaną, zaoferowała przy tym na

okoliczność realizacji tych usług, dowody z dokumentów i zeznań świadków.

Tak więc, dopiero z uwagi na rozwijającą się argumentację strony pozwanej,

kwestionującą „przyporządkowanie” kompensat poszczególnych przysługujących

jej należności z wierzytelnościami powoda i stosownie do sytuacji procesowej

uwarunkowanej stanowiskiem pozwanej Spółki, powód dołączył faktury VAT

wystawione przez niego, zawierające należności z tytułu ceny zbycia towarów na

rzecz strony pozwanej, specyfikacje sporządzone przez pozwaną Spółkę,

potwierdzające dokonywanie kompensat z załączonymi wyciągami z rachunków

bankowych powoda.

Nie sposób przyjąć w tej sytuacji, aby Sąd pierwszej instancji dopuszczając

te dowody naruszył art. 47912 § 1 k.p.c., zaś Sąd Apelacyjny opierając swoje

rozstrzygnięcie na tym materiale dowodowym dopuścił się zarzucanego w skardze

kasacyjnej naruszenia art. 382 w związku z art. 391 § 1 i z art. 479 12 § 1 k.p.c.

Odmiennie natomiast ma się sprawa w odniesieniu do zarzutu naruszenia

przez Sąd drugiej instancji art. 47914a k.p.c. w związku z art. 47914 § 2 k.p.c. oraz

art. 207 § 3 k.p.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że prekluzją

dowodową jest objęta argumentacja prawna pozwanej Spółki w zakresie

zastosowania prawa materialnego, tj. art. 18 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k., w związku z art.

361 § 2 k.c., dotycząca ustalenia istnienia szkody i jej wysokości, mimo oparcia tej

argumentacji na materiale dowodowym zgromadzonym zgodnie z regułami

wskazanymi w art. 47912 § 1 k.p.c. i art. 47914a k.p.c.

Ustalenie zakresu szkody poniesionej przez powoda i odpowiadającego jej

odszkodowania w skonkretyzowanej kwocie, należy do sfery faktów, istotnych dla

rozstrzygnięcia sprawy o zasądzenia odszkodowania.

Artykuł 361 § 2 k.c., którego naruszenie strona pozwana zarzuca, stanowi

jedynie, nie definiując pojęcia szkody, że w granicach wskazanych w paragrafie 1

tego przepisu, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy,

naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści,

które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Tymczasem strona

pozwana kwestionuje nie tyle objęcie odszkodowaniem kwoty zatrzymanej przez

nią, a wynikającej z wystawionych przez nią faktur VAT, co wysokość

odszkodowania, które w jej ocenie powinno być niższe od przyznanego ostatecznie

przez Sąd Apelacyjny, albowiem Sąd ten powinien uwzględnić rozliczenia

podatkowe powoda w tym zakresie.

Powód

naprawienia

od

początku

szkody,

niniejszego

określonej

przez

procesu

niego

wskazywał,

jako

że

uszczerbek

dochodzi

majątkowy

odpowiadający sumie kwot objętych fakturami VAT wystawionymi przez stronę

pozwaną, zatrzymanych bez podstawy prawnej przez stronę pozwaną, tak więc

domagał się w istocie odszkodowania obejmującego także podatek VAT, figurujący

w załączonych fakturach.

Powód wykazał przy tym zaoferowanymi dowodami, zgodnie ze swoim

obowiązkiem (art. 6 k.c.), że strona pozwana faktycznie zatrzymała kwotę

ostatecznie zasądzoną na rzecz powoda, pomniejszając o nią przysługujące

powodowi należności za dostarczony przez niego towar.

Jeśli strona pozwana kwestionowała zakres szkody wykazywany przez

powoda i wysokość przysługującego mu odszkodowania, w szczególności objęcie

nim

również

podatku

VAT,

to

powinna

była,

w

odpowiednim

czasie,

uwarunkowanym także decyzjami procesowymi Sądu, zgłosić stosowne zarzuty

i dowody na ich poparcie, czego jednak strona pozwana nie uczyniła w terminie

zakreślonym przez Przewodniczącego w trybie art. 207 § 3 k.p.c. (por. k. 972

i k. 973 akt sprawy).

Zarzuty dotyczące włączenia przez powoda do zakresu żądanego

odszkodowania także podatku VAT strona pozwana zgłosiła dopiero w piśmie

procesowym z dnia 10 lipca 2008 r. (k. 1045) i przytoczyła następnie w apelacji od

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 23 października 2009 roku (sygn. akt 207/08), nie

oferując jednak, mimo spoczywającego na niej z mocy art. 6 k.c. obowiązku,

dowodów wskazujących na to, że szkoda poniesiona przez powoda w wyniku

zatrzymania przez stronę pozwaną należności wskazanych przez powoda, a co za

tym idzie należne powodowi odszkodowanie jest w rzeczywistości niższa i o jaką

kwotę.

W sprawie brak jest jakichkolwiek ustaleń faktycznych co do tego, w jakim

zakresie Roman P. faktycznie dokonał obniżenia kwoty należnego podatku VAT o

kwotę podatku naliczonego przy nabyciu usług oraz czy i w jakim zakresie wpłynęło

to na obniżenie rozmiaru poniesionej przez niego szkody.

Nie mogło być wystarczające samo powołanie się przez stronę pozwaną na

zasady rozliczania się przedsiębiorców z tytułu podatku od towarów i usług oraz

podatku dochodowego (błędnie wskazuje przy tym strona pozwana na podatek

dochodowy od osób prawnych, skoro powód jest przedsiębiorcą - osobą fizyczną),

skoro prawo do odliczenia podatku VAT naliczonego przy nabyciu towarów i usług

od podatku należnego, jest uzależnione od szeregu przesłanek wskazanych bliżej

w ustawie o podatku od towarów i usług.

Bez szczegółowej analizy dokumentacji podatkowej powoda, dotyczącej

rozliczeń podatkowych powoda, o dopuszczenie której w charakterze materiału

dowodowego strona pozwana nie wnosiła, nie sposób rozstrzygnąć aktualnie o ich

ewentualnych

konsekwencjach

w

zakresie

rozmiaru

poniesionej

przez

powoda szkody. Nie wystarczające było przy tym samo przyznanie przez powoda,

że rozliczał się z prowadzonej działalności gospodarczej z urzędem skarbowym

(por. k. 709 akt), co czyni chybione zarzuty naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. oraz

art. 229 k.p.c. przez pominięcie faktu przyznania przez powoda faktu rozliczania

faktur VAT i ustaleniu odszkodowania bez uwzględnienia korzyści uzyskanych

przez powoda.

Powyższe rozważania jednoznacznie prowadzą do wniosku, że zarzuty

i twierdzenia strony pozwanej, odnoszące się do rozmiaru szkody poniesionej przez

powoda, w zakresie obejmującym podatek VAT od kwot objętych fakturami strony

pozwanej przedłożonymi przez powoda, dotyczyły w istocie sfery faktów istotnych

dla rozstrzygnięcia sprawy, stąd miały do tych twierdzeń i zarzutów zastosowanie

rygory prekluzji dowodowej.

Bezzasadność

zarzutów

naruszenia

prawa

procesowego

skutkuje

rozważeniem sformułowanego w apelacji zarzutu naruszenia prawa materialnego

w odniesieniu do stanu faktycznego ustalonego przez Sąd drugiej instancji.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej strona pozwana zarzuciła

naruszenie art. 18 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. w związku z art. 361 § 2 k.c. przez ich

niezastosowanie i ustalenie, że pozwany wyrządził powodowi szkodę oraz

że wartość tej szkody nie została pomniejszona przez uzyskane przez powoda

korzyści z tytułu rozliczenia faktur VAT wystawionych przez stronę pozwaną

w ramach podatku od osób prawnych oraz podatku od towarów i usług.

Zarzut ten jest pozbawiony zasadności w stanie faktycznym niniejszej

sprawy. Trafnie bowiem przyjął Sąd drugiej instancji, że na skutek niedozwolonych

działań strony pozwanej powód doznał uszczerbku majątkowego, manifestującego

się

bezprawnym zatrzymaniem przez stronę pozwaną części należności,

przysługującej powodowi z tytułu realizacji przez niego łączących strony umów

sprzedaży towarów.

Przywoływane przez powoda w skardze kasacyjnej orzeczenia Sądu

Najwyższego, odnoszące się do kwestii możliwości pomniejszenia należnego

poszkodowanemu odszkodowania o podatek VAT, jeśli poszkodowany jest

podatnikiem tego podatku, wydane zostały w zupełnie odmiennych od istniejącego

w niniejszej sprawie, stanach faktycznych i w związku z tym nie mogą mieć do niej

odniesienia. Orzeczenia te dotyczyły szkód w mieniu ubezpieczonym, przede

wszystkim w ubezpieczonych pojazdach mechanicznych, polegających na ich

uszkodzeniu

lub

zniszczeniu

zróżnicowania zakresu

i

koncentrowały

odszkodowania

należnego

się

wokół

od

sprawcy

zagadnienia

szkody

lub

ubezpieczyciela (na podstawie umowy ubezpieczenia OC sprawcy szkody lub

ubezpieczenia auto-casco), od tego, czy poszkodowany jest podatnikiem VAT czy

też nie (por. przytoczone w skardze kasacyjnej uchwała SN z dnia 16 października

1998 r., III CZP 42/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 69, uchwała SN z dnia 22 kwietnia

1997 r., III CZP 14/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 103, jak również przykładowo

uchwała SN z dnia 15 listopada 2001 r., III CZP 68/01, OSNC 2002, nr 6, poz. 74,

wyrok SN z dnia 20 lutego 2002 r., V CKN 908/00, Lex nr 54365).

Z podanych wyżej przyczyn, na podstawie art. 398 14 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje oparcie

w art. 98 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.